8. පතිලීනසුත්තවණ්ණනා

38. අට්ඨමෙ අන්තවා ලොකොති එකපස්සෙන වඩ්ඪිතං කසිණනිමිත්තං ‘‘ලොකො’’ති ගාහෙන වා තක්කෙන වා උප්පන්නදිට්ඨි. ලාභී හි ඣානචක්ඛුනා පස්සිත්වා ගණ්හාති, ඉතරො තක්කමත්තෙන. අනන්තවාති සමන්තතො වඩ්ඪිතං අප්පමාණං කසිණනිමිත්තං ‘‘ලොකො’’ති ගාහෙන වා තක්කෙන වා උප්පන්නදිට්ඨි. තං ජීවං තං සරීරන්ති ජීවො සරීරඤ්ච එකමෙව වත්ථූති උප්පන්නදිට්ඨි. විස්සට්ඨානීති සකපරිච්චජනවසෙන නිස්සට්ඨානි. වන්තානීති ඉදං පුන අනාදියනභාවදස්සනවසෙන වුත්තං. චත්තම්පි හි කෙචි ගණ්හන්ති, නයිදමෙවන්ති දස්සනත්ථං ‘‘වන්තානී’’ති වුත්තං. න හි යං යෙන වන්තං, න සො තං පුන ආදීයති. වන්තම්පි කිඤ්චි සසන්තතිලග්ගං සියා, නයිදමෙවන්ති දස්සනත්ථං ‘‘මුත්තානී’’ති වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘ඡින්නබන්ධනානි කතානී’’ති, සන්තතිතො විනිමොචනවසෙන ඡින්නබන්ධනානි කතානීති අත්ථො. මුත්තම්පි කිඤ්චි මුත්තබන්ධනං විය ඵලං කුහිඤ්චි තිට්ඨති, න එවමිදන්ති දස්සනත්ථං ‘‘පහීනානී’’ති වුත්තං. යථා කිඤ්චි දුන්නිස්සට්ඨං පුන ආදාය සම්මදෙව නිස්සට්ඨං ‘‘පටිනිස්සට්ඨ’’න්ති වුච්චති, එවං විපස්සනාය නිස්සට්ඨානි ආදින්නසදිසානි මග්ගෙන පහීනානි පටිනිස්සට්ඨානි නාම හොන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘පටිනිස්සට්ඨානී’’ති වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘යථා න පුන චිත්තං ආරොහන්ති, එවං පටිනිස්සජ්ජිතානී’’ති.

කාමෙසනාති කාමානං එසනා, කාමසඞ්ඛාතා වා එසනා කාමෙසනා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘තත්ථ කතමා කාමෙසනා? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දී කාමපිපාසා කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං, අයං වුච්චති කාමෙසනා’’ති, තස්මා කාමරාගො ‘‘කාමෙසනා’’ති වෙදිතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘කාමෙසනා…පෙ… අනාගාමිමග්ගෙන පහීනා’’ති. භවානං එසනා භවෙසනා. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තත්ථ කතමා භවෙසනා? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො…පෙ… භවජ්ඣොසානං, අයං වුච්චති භවෙසනා’’ති, තස්මා භවෙසනරාගො රූපාරූපභවපත්ථනාති වෙදිතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘භවෙසනා පන අරහත්තමග්ගෙන පහීයතී’’ති.

බ්‍රහ්මචරියස්ස එසනා බ්‍රහ්මචරියෙසනා. සා ච මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස, දිට්ඨිගතිකසම්මතබ්‍රහ්මචරියස්ස ච ගවෙසනවසෙන ද්විප්පකාරාති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මචරියං එසිස්සාමී’’තිආදි. දිට්ඨිගතිකසම්මතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස එසනාපි හි බ්‍රහ්මචරියෙසනාති වුච්චති. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘තත්ථ කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා, අන්තවා ලොකොති වා, අනන්තවා ලොකොති වා, තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහනං දිට්ඨිකන්තාරං දිට්ඨිවිසූකායිකං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං දිට්ඨිසංයොජනං ගාහො පතිට්ඨාහො අභිනිවෙසො පරාමාසො කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො මිච්ඡත්තං තිත්ථායතනං විපරියෙසග්ගාහො, අයං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’ති (විභ. 919).

තස්මා දිට්ඨිගතිකසම්මතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස එසනා දිට්ඨබ්‍රහ්මචරියෙසනාති වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘දිට්ඨිබ්‍රහ්මචරියෙසනා පන සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව පටිප්පස්සම්භතී’’ති. එත්තාවතා ච රාගදිට්ඨියො එසනාති දස්සිතං හොති. න කෙවලඤ්ච රාගදිට්ඨියො එව එසනා, තදෙකට්ඨං කම්මම්පි. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘තත්ථ කතමා කාමෙසනා? කාමරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති කාමෙසනා. තත්ථ කතමා භවෙසනා? භවරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති භවෙසනා. තත්ථ කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’ති (විභ. 919).

නවවිධමානොති ‘‘සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා (සං. නි. 4.108; ධ. ස. 1121; විභ. 866; මහානි. 21) ආගතො නවවිධමානො.

‘‘කාමෙසනා’’තිආදිගාථාය පන බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහාති බ්‍රහ්මචරියෙසනාය සද්ධිං. විභත්තිලොපෙන හි අයං නිද්දෙසො. කරණත්ථෙ වා එතං පච්චත්තවචනං. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘බ්‍රහ්මචරියෙසනාය සද්ධිං කාමෙසනා භවෙසනාති තිස්සො එසනා’’ති. තාසු බ්‍රහ්මචරියෙසනං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘ඉතිසච්චපරාමාසො, දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයා’’ති වුත්තං. තස්සත්ථො – ඉති එවං සච්චන්ති පරාමාසො ඉතිසච්චපරාමාසො. ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති දිට්ඨියා පවත්තිආකාරං දස්සෙති. දිට්ඨියො එව සබ්බානත්ථහෙතුභාවතො දිට්ඨිට්ඨානා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං, භික්ඛවෙ, වජ්ජං වදාමී’’ති (අ. නි. 1.310). තා එව ච උපරූපරි වුද්ධියා මානලොභාදිකිලෙසසමුස්සයනෙන වට්ටදුක්ඛසමුස්සයනෙන ච සමුස්සයා, ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මිච්ඡාභිනිවිසමානා සබ්බානත්ථහෙතුකා කිලෙසදුක්ඛූපචයතො හෙතුභූතා ච දිට්ඨියො බ්‍රහ්මචරියෙසනාති වුත්තං හොති. එතෙන පවත්තිආකාරතො නිබ්බත්තිතො ච බ්‍රහ්මචරියෙසනා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා.

සබ්බරාගවිරත්තස්සාති සබ්බෙහි කාමභවරාගෙහි විරත්තස්ස. තතො එව තණ්හාක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුත්තත්තා තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනො අරහතො. එසනා පටිනිස්සට්ඨාති කාමෙසනා, භවෙසනා සබ්බසො නිස්සට්ඨා පහීනා. දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතාති බ්‍රහ්මචරියෙසනාසඞ්ඛාතා දිට්ඨිට්ඨානා ච පඨමමග්ගෙනෙව සමුග්ඝාතිතා. එවම්පි ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

පතිලීනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.