5. කෙසමුත්තිසුත්තවණ්ණනා

66. පඤ්චමෙ කෙසමුත්තං නිවාසො එතෙසන්ති කෙසමුත්තියාති ආහ ‘‘කෙසමුත්තනිගමවාසිනො’’ති. අට්ඨවිධපානකානීති අම්බපානාදිඅට්ඨවිධානි පානානි.

‘‘මා අනුස්සවෙනා’’තිආදීසු පන එකො දහරකාලතො පට්ඨාය එවං අනුස්සවො අත්ථි, එවං චිරකාලකතාය අනුස්සුතියා ලබ්භමානං කථමිදං අඤ්ඤථා සියා, තස්මා භූතමෙතන්ති අනුස්සවෙන ගණ්හාති, තථා ගහණං පටික්ඛිපන්තො ‘‘මා අනුස්සවෙනා’’ති ආහ. අනු අනු සවනං අනුස්සවො. අපරො ‘‘අම්හාකං පිතුපිතාමහාදිවුද්ධානං උපදෙසපරම්පරාය ඉදමාභතං, එවං පරම්පරාභතකථං නාම න අඤ්ඤථා සියා, තස්මා භූතමෙත’’න්ති ගණ්හාති, තං පටික්ඛිපන්තො ‘‘මා පරම්පරායා’’ති ආහ. එකො කෙනචි කිස්මිඤ්චි වුත්තමත්තෙ ‘‘එවං කිර එත’’න්ති ගණ්හාති, තං නිසෙධෙන්තො ‘‘මා ඉතිකිරායා’’ති ආහ. පිටකං ගන්ථො සම්පදීයති එතස්සාති පිටකසම්පදානං, ගන්ථස්ස උග්ගණ්හනකො. තෙන පිටකඋග්ගණ්හනකභාවෙන එකච්චො තාදිසං ගන්ථං පගුණං කත්වා තෙන තං සමෙන්තං සමෙති, තස්මා ‘‘භූතමෙත’’න්ති ගණ්හාති, තං සන්ධායෙස පටික්ඛෙපො ‘‘මා පිටකසම්පදානෙනා’’ති, අත්තනො උග්ගහගන්ථසම්පත්තියා මා ගණ්හිත්ථාති වුත්තං හොති. සමෙතන්ති සංගතං.

කොචි කඤ්චි විතක්කෙන්තො ‘‘එවමෙව තෙන භවිතබ්බ’’න්ති කෙවලං අත්තනො සඞ්කප්පවසෙන ‘‘භූතමිද’’න්ති ගණ්හාති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘මා තක්කහෙතූ’’ති. අඤ්ඤො ‘‘ඉමාය යුත්තියා භූතමිද’’න්ති කෙවලං අනුමානතො නයග්ගාහෙන ගණ්හාති, තං පටික්ඛිපන්තො ‘‘මා නයහෙතූ’’ති ආහ. කස්සචි ‘‘එවමෙතං සියා’’ති පරිකප්පෙන්තස්ස එකං කාරණං උපට්ඨාති, සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති අත්තනො පරිකප්පිතාකාරෙන ගණ්හාති, තං පටිසෙධෙන්තො ‘‘මා ආකාරපරිවිතක්කෙනා’’ති ආහ. අපරස්ස චින්තයතො යථාපරිකප්පිතං කඤ්චි අත්ථං ‘‘එවමෙතං න අඤ්ඤථා’’ති අභිනිවිසන්තස්ස එකා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. යා යස්ස තං කාරණං නිජ්ඣායන්තස්ස පච්චක්ඛං විය නිරූපෙත්වා චින්තෙන්තස්ස ඛමති. සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා ගණ්හාති, තං සන්ධායාහ ‘‘මා දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා’’ති.

අකුසලවෙරස්සාති පාණාතිපාතාදිපඤ්චවිධං වෙරං සන්ධාය වදති. කොධො නාම චෙතසො දුක්ඛන්ති ආහ ‘‘කොධචිත්තස්ස අභාවෙනා’’ති. කිලෙසස්සාති චිත්තං විබාධෙන්තස්ස උපතාපෙන්තස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චාදිකිලෙසස්ස. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

කෙසමුත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.