.නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

තිකනිපාත-ටීකා

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. බාලවග්ගො

1. භයසුත්තවණ්ණනා

1. තිකනිපාතස්ස පඨමෙ භයන්ති භීති චෙතසො බ්‍යධොති ආහ ‘‘චිත්තුත්‍රාසො’’ති. උපද්දවොති අන්තරායො. තස්ස පන වික්ඛෙපකාරණත්තා වුත්තං ‘‘අනෙකග්ගතාකාරො’’ති. උපසග්ගොති උපසජ්ජනං, දෙවතොපපීළාදිනා අප්පටිකාරවිඝාතාපත්ති. සා පන යස්මා පටිකාරාභාවෙන විහඤ්ඤමානස්ස කිඤ්චි කාතුං අසමත්ථස්ස ඔසීදනකාරණං, තස්මා වුත්තං ‘‘තත්ථ තත්ථ ලග්ගනාකාරො’’ති. යථාවුත්තෙ දිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසූති වඤ්චෙත්වා ආගන්තුං නියමිතදිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසු. ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වාති බහි අනික්ඛමනත්ථාය ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වා.

නළෙහි ඡන්නපටිච්ඡන්නාති නළෙහි තිණච්ඡදනසඞ්ඛෙපෙන උපරි ඡාදෙත්වා තෙහියෙව දාරුකුටිකනියාමෙන පරිතොපි ඡාදිතා. එසෙව නයොති ඉමිනා තිණෙහි ඡන්නතං සෙසසම්භාරානං රුක්ඛමයතඤ්ච අතිදිසති.

විධවපුත්තෙති අන්තභාවොපලක්ඛණං. තෙ හි නිප්පිතිකා අවිනීතා අසංයතා යං කිඤ්චි කාරිනො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

භයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

2. දුතියෙ ලක්ඛීයති බාලො අයන්ති ඤායති එතෙනාති ලක්ඛණං, කම්මං ලක්ඛණමෙතස්සාති කම්මලක්ඛණොති ආහ ‘‘කායද්වාරාදිපවත්තං කම්ම’’න්තිආදි. අපදීයන්ති දොසා එතෙන රක්ඛීයන්ති, ලූයන්ති ඡිජ්ජන්ති වාති අපදානං, සත්තානං සම්මා, මිච්ඡා වා පවත්තප්පයොගො. තෙන සොභතීති අපදානසොභනී. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤා නාමා’’තිආදි. අත්තනො චරිතෙනෙවාති අත්තනො චරියාය එව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3-4. චින්තීසුත්තාදිවණ්ණනා

3-4. තතියෙ එතෙහීති දුච්චින්තිතචින්තිතාදීහි. එතෙන ලක්ඛණසද්දස්ස සරණත්ථතමාහ. තානෙවාති ලක්ඛණානි එව. අස්සාති බාලස්ස. බාලො අයන්ති නිමීයති සඤ්ජානීයති එතෙහීති බාලනිමිත්තානි. අපදානං වුච්චති, විඛ්‍යාතං කම්මං, දුච්චින්තිතචින්තිතාදීනි ච බාලෙ විඛ්‍යාතානි අසාධාරණභාවෙන. තස්මා ‘‘බාලස්ස අපදානානී’’ති. අභිජ්ඣාදීහි දුට්ඨං දූසිතං චින්තිතං දුච්චින්තිතං, තං චින්තෙතීති දුච්චින්තිතචින්තී. ලොභාදීහි දුට්ඨං භාසිතං මුසාවාදාදිං භාසතීති දුබ්භාසිතභාසී. තෙසංයෙව වසෙන කත්තබ්බතො දුක්කටකම්මං පාණාතිපාතාදිං කරොතීති දුක්කටකම්මකාරී. තෙනාහ ‘‘චින්තයන්තො’’තිආදි. වුත්තානුසාරෙනාති ‘‘බාලො අය’’න්තිආදිනා වුත්තස්ස අත්ථවචනස්ස ‘‘පණ්ඩිතො අයන්ති එතෙහි ලක්ඛීයතී’’තිආදිනා අනුස්සරණෙන. මනොසුචරිතාදීනං වසෙනාති ‘‘චින්තයන්තො අනභිජ්ඣාබ්‍යාපාදසම්මාදස්සනවසෙන සුචින්තිතමෙව චින්තෙතී’’තිආදිනා මනොසුචරිතාදීනං තිණ්ණං සුචරිතානං වසෙන යොජෙතබ්බානි. චතුත්ථං වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙව.

චින්තීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5-10. අයොනිසොසුත්තාදිවණ්ණනා

5-10. පඤ්චමෙ කති නු ඛො අනුස්සතිට්ඨානානීතිආදි ඡක්කෙ ආවි භවිස්සතීති. එවං චින්තිතන්ති අයොනිසො චින්තිතං. අපඤ්හමෙව පඤ්හන්ති කථෙසීති අපඤ්හමෙව පඤ්හො අයන්ති මඤ්ඤමානො විස්සජ්ජෙසි. දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අපරිහාපෙත්වාති –

‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ගරුකං ලහුකඤ්ච නිග්ගහීතං;

සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.190; ම. නි. අට්ඨ. 2.291; පරි. අට්ඨ. 485; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 252) –

එවං වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අපරිහාපෙත්වා.

තත්ථ ඨානකරණානි සිථිලානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං අක්ඛරං සිථිලං, තානියෙව ධනිතානි අසිථිලානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං අක්ඛරං ධනිතං. ද්විමත්තකාලං දීඝං, එකමත්තකාලං රස්සං. ගරුකන්ති දීඝමෙව, යං වා ‘‘ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරස්සා’’ති සංයොගපරං කත්වා වුච්චති, ලහුකන්ති රස්සමෙව, යං වා ‘‘ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතථෙරස්සා’’ති එවං විසංයොගපරං කත්වා වුච්චති. නිග්ගහීතන්ති යං කරණානි නිග්ගහෙත්වා අවිස්සජ්ජෙත්වා අවිවටෙන මුඛෙන සානුනාසිකං කත්වා වත්තබ්බං. සම්බන්ධන්ති යං පරපදෙන සම්බන්ධිත්වා ‘‘තුණ්හස්සා’’ති වුච්චති. වවත්ථිතන්ති යං පරපදෙන අසම්බන්ධං කත්වා විච්ඡින්දිත්වා ‘‘තුණ්හී අස්සා’’ති වුච්චති. විමුත්තන්ති යං කරණානි අනිග්ගහෙත්වා විස්සජ්ජෙත්වා විවටෙන මුඛෙන සානුනාසිකං අකත්වා වුච්චති. දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදොති එවං සිථිලාදිවසෙන බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා අක්ඛරුප්පාදකචිත්තස්ස දසප්පකාරෙන පභෙදො. සබ්බානි හි අක්ඛරානි චිත්තසමුට්ඨානානි යථාධිප්පෙතත්ථබ්‍යඤ්ජනතො බ්‍යඤ්ජනානි ච.

‘‘අට්ඨානං ඛො එතං, ආවුසො සාරිපුත්තා’’තිආදි පඤ්චකෙ ආවි භවිස්සති. ‘‘කති නු ඛො, ආනන්ද, අනුස්සතිට්ඨානානී’’තිආදි පන ඡක්කෙ ආවි භවිස්සති. ඡට්ඨාදීසු නත්ථි වත්තබ්බං.

අයොනිසොසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. රථකාරවග්ගො

1. ඤාතසුත්තවණ්ණනා

11. දුතියස්ස පඨමෙ ඤාතොයෙව පඤ්ඤාතොති ආහ ‘‘ඤාතො පඤ්ඤාතො’’ති. කස්ස අනනුලොමිකෙති ආහ ‘‘සාසනස්සා’’ති, සාසනස්ස අනනුලොමිකෙ අප්පතිරූපෙති අත්ථො. ඉදානි අනනුලොමිකසද්දස්ස නිබ්බචනං දස්සෙන්තො ‘‘න අනුලොමෙතීති අනනුලොමික’’න්ති ආහ. සාසනස්සාති වා සාසනන්ති අත්ථො. සාසනං න අනුලොමෙතීති අනනුලොමිකන්ති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො. සභාගවිසභාගන්ති ලිඞ්ගතො සභාගවිසභාගං. ‘‘වියපුග්ගලෙ’’ති ආහාති ලිඞ්ගසභාගෙහි අවිසෙසෙත්වා ආහ. උම්මාදං පාපුණීති සො කිර සීලං අධිට්ඨාය පිහිතද්වාරගබ්භෙ සයනපිට්ඨෙ නිසීදිත්වා භරියං ආරබ්භ මෙත්තං භාවෙන්තො මෙත්තාමුඛෙන උප්පන්නෙන රාගෙන අන්ධීකතො භරියාය සන්තිකං ගන්තුකාමො ද්වාරං අසල්ලක්ඛෙත්වා භිත්තිං භින්දිත්වාපි නික්ඛමිතුකාමතාය භිත්තිං පහරන්තො සබ්බරත්තිං භිත්තියුද්ධමකාසි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ඤාතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

12. දුතියෙ චතුපාරිසුද්ධිසීලම්පි පබ්බජ්ජානිස්සිතමෙවාති ඉමිනා පබ්බජ්ජූපගතසමනන්තරමෙව චතුපාරිසුද්ධිසීලම්පි සමාදින්නමෙව හොතීති දස්සෙති. මග්ගසන්නිස්සිතානෙව හොන්තීති මග්ගාධිගමත්ථාය පටිපජ්ජිතබ්බත්තා කසිණපරිකම්මාදීනි මග්ගසන්නිස්සිතානෙව හොන්ති, තස්මා මග්ගග්ගහණෙනෙව තෙසම්පි ගහණං වෙදිතබ්බං, තෙහි විනා මග්ගාධිගමස්ස අසම්භවතොති අධිප්පායො.

අග්ගමග්ගාධිගමෙන අසම්මොහප්පටිවෙධස්ස සිඛාපත්තත්තා මග්ගධම්මෙසු විය ඵලධම්මෙසුපි සාතිසයො අසම්මොහොති ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’ති වුත්තං, සාමං ජානිත්වාති අත්ථො. තථා ජානනා පනස්ස සච්ඡිකරණං අත්තපච්චක්ඛකිරියාති ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘අත්තනාව අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා’’ති. තථා සච්ඡිකිරියා චස්ස අත්තනි පටිලාභොති ‘‘උපසම්පජ්ජා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පටිලභිත්වා’’ති.

සාරණීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ආසංසසුත්තවණ්ණනා

13. තතියෙ සන්තොති එත්ථ සන්ත-සද්දො ‘‘දීඝං සන්තස්ස යොජන’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 60) කිලන්තභාවෙ ආගතො. ‘‘අයඤ්ච විතක්කො, අයඤ්ච විචාරො සන්තො හොන්ති සමිතා’’තිආදීසු (විභ. 576) නිරුද්ධභාවෙ. ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො, ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.67; ම. නි. 1.281; සං. නි. 1.172; මහාව. 7-8) සන්තඤාණගොචරතායං. ‘‘උපසන්තස්ස සදා සතිමතො’’තිආදීසු (උදා. 27) කිලෙසවූපසමෙ. ‘‘සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්තී’’තිආදීසු (ධ. ප. 151) සාධූසු. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාචොරා සන්තො සංවිජ්ජමානා’’තිආදීසු (පාරා. 195) අත්ථිභාවෙ. ඉධාපි අත්ථිභාවෙයෙවාති ආහ ‘‘සන්තොති අත්ථි උපලබ්භන්තී’’ති. තත්ථ අත්ථීති ලොකසඞ්කෙතවසෙන සංවිජ්ජන්ති. අත්ථිභාවො හෙත්ථ පුග්ගලසම්බන්ධෙන වුත්තත්තා ලොකසමඤ්ඤාවසෙනෙව වෙදිතබ්බො, න පරමත්ථවසෙන. අත්ථීති චෙතං නිපාතපදං දට්ඨබ්බං ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.110) විය.

සංවිජ්ජමානාති උපලබ්භමානා. යඤ්හි සංවිජ්ජති, තං උපලබ්භති. තෙනාහ ‘‘සංවිජ්ජමානාති තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. අනාසොති පත්ථනාරහිතො. තෙනාහ ‘‘අපත්ථනො’’ති. ආසංසති පත්ථෙතීති ආසංසො. වෙණුවෙත්තාදිවිලීවෙහි සුප්පාදිභාජනකාරකා විලීවකාරකා. මිගමච්ඡාදීනං නිසාදනතො නෙසාදා, මාගවිකමච්ඡබන්ධාදයො. රථෙසු චම්මෙන නහනකරණතො රථකාරා, ධම්මකාරා. පුඉති කරීසස්ස නාමං, තං කුසෙන්ති අපනෙන්තීති පුක්කුසා, පුප්ඵච්ඡඩ්ඩකා.

දුබ්බණ්ණොති විරූපො. ඔකොටිමකොති ආරොහාභාවෙන හෙට්ඨිමකො, රස්සකායොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ලකුණ්ඩකො’’ති. ලකු විය ඝටිකා විය ඩෙති පවත්තතීති හි ලකුණ්ඩකො, රස්සො. කණති නිමීලතීති කාණො. තං පනස්ස නිමීලනං එකෙන අක්ඛිනා ද්වීහිපි චාති ආහ ‘‘එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා’’ති. කුණනං කුණො, හත්ථවෙකල්ලං. තං එතස්ස අත්ථීති කුණී. ඛඤ්ජො වුච්චති පාදවිකලො. හෙට්ඨිමකායසඞ්ඛාතො සරීරස්ස පක්ඛො පදෙසො හතො අස්සාති පක්ඛහතො. තෙනාහ ‘‘පීඨසප්පී’’ති. පදීපෙ පදීපනෙ එතබ්බං නෙතබ්බන්ති පදීපෙය්‍යං, තෙලාදිඋපකරණං.

ආසං න කරොතීති රජ්ජාභිසෙකෙ කනිට්ඨො පත්ථනං න කරොති ජෙට්ඨෙ සති කනිට්ඨස්ස අනධිකාරත්තා. අභිසෙකං අරහතීති අභිසෙකාරහො, න අභිසෙකාරහො කාණකුණිආදිදොසසමන්නාගතො.

සීලස්ස දුට්ඨු නාම නත්ථි, තස්මා අභාවත්ථො ඉධ දු-සද්දොති ආහ ‘‘නිස්සීලො’’ති. ‘‘පාපං පාපෙන සුකර’’න්තිආදීසු (උදා. 48; චූළව. 343) විය පාප-සද්දො නිහීනපරියායොති ආහ ‘‘ලාමකධම්මො’’ති. සීලවිපත්තියා වා දුස්සීලො. දිට්ඨිවිපත්තියා පාපධම්මො. කායවාචාසංවරභෙදෙන වා දුස්සීලො, මනොසංවරභෙදෙන, සතිසංවරාදිභෙදෙන වා පාපධම්මො. අසුද්ධප්පයොගතාය දුස්සීලො, අසුද්ධාසයතාය පාපධම්මො. කුසලසීලවිරහෙන දුස්සීලො, අකුසලසීලසමන්නාගමෙන පාපධම්මො. අසුචීහීති අපරිසුද්ධෙහි. සඞ්කාහි සරිතබ්බසමාචාරොති ‘‘ඉමස්ස මඤ්ඤෙ ඉදං කම්ම’’න්ති එවං පරෙහි සඞ්කාය සරිතබ්බසමාචාරො. තෙනාහ ‘‘කිඤ්චිදෙවා’’තිආදි. අත්තනායෙව වා සඞ්කාහි සරිතබ්බසමාචාරොති එතෙනපි කම්මසාධනතංයෙව සඞ්කස්සරසද්දස්ස දස්සෙති. අත්තනො සඞ්කාය පරෙසං සමාචාරකිරියං සරති ආසඞ්කති විධාවතීතිපි සඞ්කස්සරසමාචාරොති එවමෙත්ථ කත්තුසාධනතාපි දට්ඨබ්බා. තස්ස හි ද්වෙ තයො ජනෙ කථෙන්තෙ දිස්වා ‘‘මම දොසං මඤ්ඤෙ කථෙන්තී’’ති තෙසං සමාචාරං සඞ්කාය සරති ධාවති.

එවංපටිඤ්ඤොති සලාකග්ගහණාදීසු ‘‘කිත්තකා විහාරෙ සමණා’’ති ගණනාය ආරද්ධාය ‘‘අහම්පි සමණො, අහම්පි සමණො’’ති පටිඤ්ඤං දත්වා සලාකග්ගහණාදීනි කරොතීති සමණො අහන්ති එවංසමණප්පටිඤ්ඤො. සුම්භකපත්තධරෙති මත්තිකාපත්තධරෙ. පූතිනා කම්මෙනාති සංකිලිට්ඨකම්මෙන, නිග්ගුණතාය වා ගුණසාරවිරහිතත්තා අන්තොපූති. කසම්බුකචවරො ජාතො සඤ්ජාතො අස්සාති කසම්බුජාතොති ආහ ‘‘සඤ්ජාතරාගාදිකචවරො’’ති. අථ වා කසම්බු වුච්චති තින්තකුණපකසටං උදකං, ඉමස්මිඤ්ච සාසනෙ දුස්සීලො නාම ජිගුච්ඡනීයත්තා තින්තකුණපඋදකසදිසො, තස්මා කසම්බු විය ජාතොති කසම්බුජාතො. ලොකුත්තරධම්මඋපනිස්සයස්ස නත්ථිතායාති යත්ථ පතිට්ඨිතෙන සක්කා භවෙය්‍ය අරහත්තං ලද්ධුං, තස්සා පතිට්ඨාය භින්නත්තා වුත්තං. මහාසීලස්මිං පරිපූරකාරිතායාති යත්ථ පතිට්ඨිතෙන සක්කා භවෙය්‍ය අරහත්තං පාපුණිතුං, තස්මිං පරිපූරකාරිතාය.

ආසංසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

14. චතුත්ථෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහීති දානපියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාසඞ්ඛාතෙහි චතූහි සඞ්ගහකාරණෙහි. චක්කං වත්තෙතීති ආණාචක්කං පවත්තෙති. චක්කන්ති වා ඉධ රතනචක්කං වෙදිතබ්බං. අයඤ්හි චක්කසද්දො සම්පත්තියං, ලක්ඛණෙ, රථඞ්ගෙ, ඉරියාපථෙ, දානෙ, රතනධම්මඛුරචක්කාදීසු ච දිස්සති. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.31) හි සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති (දී. නි. 2.35; 3.204) එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති (ධ. ප. 1) එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති (සං. නි. 1.29) එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දදං භුඤ්ජ මා ච පමාදො, චක්කං වත්තය සබ්බපාණින’’න්ති (ජා. 1.7.149) එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති (දී. නි. 2.243) එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති (සු. නි. 562) එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති (ජා. 1.5.103) එත්ථ ඛුරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චක්කෙනා’’ති (දී. නි. 1.166) එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති (දී. නි. 3.61) එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙ. ඉධ පනායං රතනචක්කෙ දට්ඨබ්බො.

කිත්තාවතා පනායං චක්කවත්තී නාම හොති? එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලමත්තම්පි චක්කරතනං ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පවත්තති. සබ්බචක්කවත්තීනඤ්හි නිසින්නාසනතො උට්ඨහිත්වා චක්කරතනසමීපං ගන්ත්වා හත්ථිසොණ්ඩසදිසපනාළිං සුවණ්ණභිඞ්ගාරං උක්ඛිපිත්වා උදකෙන අබ්භුක්කිරිත්වා ‘‘අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතන’’න්ති වචනසමනන්තරමෙව වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා චක්කරතනං පවත්තතීති. යස්ස පවත්තිසමකාලමෙව, සො රාජා චක්කවත්තී නාම හොති.

ධම්මොති දසකුසලකම්මපථධම්මො, දසවිධං වා චක්කවත්තිවත්තං. දසවිධෙ වා කුසලධම්මෙ අගරහිතෙ වා රාජධම්මෙ නියුත්තොති ධම්මිකො. තෙන ච ධම්මෙන සකලලොකං රඤ්ජෙතීති ධම්මරාජා. ධම්මෙන වා ලද්ධරජ්ජත්තා ධම්මරාජා. චක්කවත්තීහි ධම්මෙන ඤායෙන රජ්ජං අධිගච්ඡති, න අධම්මෙන. දසවිධෙන චක්කවත්තිවත්තෙනාති දසප්පභෙදෙන චක්කවත්තීනං වත්තෙන.

කිං පන තං දසවිධං චක්කවත්තිවත්තන්ති? වුච්චතෙ –

‘‘කතමං පන තං, දෙව, අරියං චක්කවත්තිවත්තන්ති? තෙන හි ත්වං, තාත, ධම්මංයෙව නිස්සාය ධම්මං සක්කරොන්තො ධම්මං ගරුං කරොන්තො ධම්මං මානෙන්තො ධම්මං පූජෙන්තො ධම්මං අපචායමානො ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතු ධම්මාධිපතෙය්‍යො ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහස්සු අන්තොජනස්මිං බලකායස්මිං ඛත්තියෙසු අනුයන්තෙසු බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු නෙගමජානපදෙසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු මිගපක්ඛීසු. මා ච තෙ, තාත, විජිතෙ අධම්මකාරො පවත්තිත්ථ. යෙ ච තෙ, තාත, විජිතෙ අධනා අස්සු, තෙසඤ්ච ධනමනුප්පදෙය්‍යාසි. යෙ ච තෙ, තාත, විජිතෙ සමණබ්‍රාහ්මණා මදප්පමාදා පටිවිරතා ඛන්තිසොරච්චෙ නිවිට්ඨා එකමත්තානං දමෙන්ති, එකමත්තානං සමෙන්ති, එකමත්තානං පරිනිබ්බාපෙන්ති. තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡෙය්‍යාසි පරිග්ගණ්හෙය්‍යාසි – ‘කිං, භන්තෙ, කුසලං කිං අකුසලං, කිං සාවජ්ජං කිං අනවජ්ජං, කිං සෙවිතබ්බං කිං න සෙවිතබ්බං, කිං මෙ කරියමානං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය අස්ස, කිං වා පන මෙ කරියමානං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය අස්සා’ති. තෙසං සුත්වා යං අකුසලං, තං අභිනිවජ්ජෙය්‍යාසි, යං කුසලං, තං සමාදාය වත්තෙය්‍යාසි. ඉදං ඛො, තාත, තං අරියං චක්කවත්තිවත්ත’’න්ති –

එවං චක්කවත්තිසුත්තෙ (දී. නි. 3.84) ආගතනයෙන අන්තොජනස්මිං බලකායෙ එකං, ඛත්තියෙසු එකං, අනුයන්තෙසු එකං, බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු එකං, නෙගමජානපදෙසු එකං, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු එකං, මිගපක්ඛීසු එකං, අධම්මකාරප්පටික්ඛෙපො එකං, අධනානං ධනානුප්පදානං එකං, සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හපුච්ඡනං එකන්ති එවමෙවං තං චක්කවත්තිවත්තං දසවිධං හොති. ගහපතිකෙ පන පක්ඛිජාතෙ ච විසුං කත්වා ගණ්හන්තස්ස ද්වාදසවිධං හොති.

අඤ්ඤථා වත්තිතුං අදෙන්තො සො ධම්මො අධිට්ඨානං එතස්සාති තදධිට්ඨානං. තෙන තදධිට්ඨානෙන චෙතසා. සක්කරොන්තොති ආදරකිරියාවසෙන කරොන්තො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. ගරුං කරොන්තොති පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුකරණවසෙන ගරුං කරොන්තො. තෙනෙවාහ ‘‘තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා’’ති. ධම්මාධිපතිභූතාගතභාවෙනාති ඉමිනා යථාවුත්තධම්මස්ස ජෙට්ඨකභාවෙන පුරිමතරං අත්තභාවෙසු සක්කච්චං සමුපචිතභාවං දස්සෙති. ධම්මවසෙනෙව ච සබ්බකිරියානං කරණෙනාති එතෙන ඨානනිසජ්ජාදීසු යථාවුත්තධම්මනින්නපොණපබ්භාරභාවං දස්සෙති. අස්සාති රක්ඛාවරණගුත්තියා. පරං රක්ඛන්තොති අඤ්ඤං දිට්ඨධම්මිකාදිඅනත්ථතො රක්ඛන්තො. තෙනෙව පරරක්ඛසාධනෙන ඛන්තිආදිගුණෙන අත්තානං තතො එව රක්ඛති. මෙත්තචිත්තතාති මෙත්තචිත්තතාය. නිවාසනපාරුපනගෙහාදීනි සීතුණ්හාදිප්පටිබාහනෙන ආවරණං.

අන්තොජනස්මින්ති අබ්භන්තරභූතෙ පුත්තදාරාදිජනෙ. සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපෙන්තොති ඉමිනා රක්ඛං දස්සෙති. වත්ථගන්ධමාලාදීනි චස්ස දදමානොති ඉමිනා ආවරණං, ඉතරෙන ගුත්තිං. සම්පදානෙනපීති පි-සද්දෙන සීලසංවරෙසු පතිට්ඨාපනාදීනං සම්පිණ්ඩෙති. එස නයො පරෙසුපි පි-සද්දග්ගහණෙ. නිගමො නිවාසො එතෙසන්ති නෙගමා. එවං ජානපදාති ආහ ‘‘තථා නිගමවාසිනො’’තිආදිනා.

රක්ඛාවරණගුත්තියා කායකම්මාදීසු සංවිදහනං ඨපනං නාම තදුපදෙසොයෙවාති වුත්තං ‘‘කථෙත්වා’’ති. එතෙසූති පාළියං වුත්තෙසු සමණාදීසු. පටිවත්තෙතුං න සක්කා ඛීණානං කිලෙසානං පුන අනුප්පජ්ජනතො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සචෙතනසුත්තවණ්ණනා

15. පඤ්චමෙ ඉසයො පතන්ති සන්නිපතන්ති එත්ථාති ඉසිපතනන්ති ආහ ‘‘බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසඞ්ඛාතාන’’න්තිආදි. සබ්බූපකරණානි සජ්ජෙත්වාති සබ්බානි රුක්ඛස්ස ඡෙදනතච්ඡනාදිසාධනානි උපකරණානි රඤ්ඤා ආණත්තදිවසෙයෙව සජ්ජෙත්වා. නානා කරීයති එතෙනාති නානාකරණං, නානාභාවොති ආහ ‘‘නානත්ත’’න්ති. නෙසන්ති සරලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘න එස’’න්ති. තථා අත්ථෙසන්ති එත්ථාපීති ආහ ‘‘අත්ථි එස’’න්ති. පවත්තනත්ථං අභිසඞ්ඛරණං අභිසඞ්ඛාරො, තස්ස ගති වෙගසා පවත්ති. තං සන්ධායාහ ‘‘පයොගස්ස ගමන’’න්ති.

සගණ්ඩාති ඛුද්දානුඛුද්දකගණ්ඩා. තෙනාහ ‘‘උණ්ණතොණතට්ඨානයුත්තා’’ති. සකසාවාති සකසටා. තෙනාහ ‘‘පූතිසාරෙනා’’තිආදි. එවං ගුණපතනෙන පතිතාති යථා තං චක්කං නාභිඅරනෙමීනං සදොසතාය න පතිට්ඨාසි, එවමෙකච්චෙ පුග්ගලා කායවඞ්කාදිවසෙන සදොසතාය ගුණපතනෙන පතිතා සකට්ඨානෙ න තිට්ඨන්ති. එත්ථ ච ඵරුසවාචාදයොපි අපායගමනීයා සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව පහීයන්තීති දට්ඨබ්බා.

සචෙතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා

16. ඡට්ඨෙ විරජ්ඣනකිරියා නාම පච්ඡා සමාදාතබ්බතාය අපණ්ණකප්පයොගසමාදානා විය හොති, අවිරජ්ඣනකිරියා පන පච්ඡා අසමාදාතබ්බතාය අනූනාති තංසමඞ්ගිපුග්ගලො අපණ්ණකො, තස්ස භාවො අපණ්ණකතාති ආහ ‘‘අපණ්ණකපටිපදන්ති අවිරද්ධපටිපද’’න්තිආදි. යස්මා සා අධිප්පෙතත්ථසාධනෙන එකංසිකා වට්ටතො නිය්‍යානාවහා, තත්ථ ච යුත්තියුත්තා අසාරාපගතා අවිරුද්ධතාය අපච්චනීකා අනුලොමිකා අනුධම්මභූතා ච, තස්මා වුත්තං ‘‘එකංසපටිපද’’න්තිආදි. න තක්කග්ගාහෙන වා නයග්ගාහෙන වාති තක්කග්ගාහෙන වා පටිපන්නො න හොති නයග්ගාහෙන වා අපණ්ණකපටිපදං පටිපන්නො. තත්ථ තක්කග්ගාහෙන වාති ආචරියං අලභිත්වා ‘‘එවං මෙ සුගති, නිබ්බානං වා භවිස්සතී’’ති අත්තනො තක්කග්ගහණමත්තෙන. නයග්ගාහෙනාති පච්චක්ඛතො අදිස්වා නයතො අනුමානතො ගහණෙන. එවං ගහෙත්වා පටිපන්නොති තක්කමත්තෙන, නයග්ගාහෙන වා පටිපන්නො. පණ්ඩිතසත්ථවාහො විය සම්පත්තීහි න පරිහායතීති යොජනා.

යං සන්ධාය වුත්තන්ති පරිහානඤ්ච අපරිහානඤ්ච සන්ධාය ජාතකෙ (ජා. 1.1.1) වුත්තං. අයං පනෙත්ථ ගාථාය අත්ථයොජනා – අපණ්ණකං ඨානං අවිරද්ධකාරණං නිය්‍යානිකකාරණං එකෙ බොධිසත්තප්පමුඛා පණ්ඩිතමනුස්සා ගණ්හිංසු. යෙ පන තෙ බාලසත්ථවාහපුත්තප්පමුඛා තක්කිකා ආහු, තෙ දුතියං සාපරාධං අනෙකංසිකං ඨානං අනිය්‍යානිකං කාරණං අග්ගහෙසුං, තෙ කණ්හපටිපදං පටිපන්නා. තත්ථ සුක්කපටිපදා අපරිහානිපටිපදා, කණ්හපටිපදා පරිහානිපටිපදා, තස්මා යෙ සුක්කපටිපදං පටිපන්නා, තෙ අපරිහීනා සොත්ථිභාවං පත්තා. යෙ පන කණ්හපටිපදං පටිපන්නා, තෙ පරිහීනා අනයබ්‍යසනං ආපන්නාති ඉමමත්ථං භගවා අනාථපිණ්ඩිකස්ස ගහපතිනො වත්වා උත්තරි ඉදමාහ ‘‘එතදඤ්ඤාය මෙධාවී, තං ගණ්හෙ යදපණ්ණක’’න්ති.

තත්ථ එතදඤ්ඤාය මෙධාවීති මෙධාති ලද්ධනාමාය විසුද්ධාය උත්තමාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො කුලපුත්තො එතං අපණ්ණකං ඨානං දුතියඤ්චාති ද්වීසු අතක්කග්ගාහතක්කග්ගාහසඞ්ඛාතෙසු ඨානෙසු ගුණදොසං වුද්ධිහානිං අත්ථානත්ථං ඤත්වාති අත්ථො. තං ගණ්හෙ යදපණ්ණකන්ති යං අපණ්ණකං එකංසිකං සුක්කපටිපදාඅපරිහානියපටිපදාසඞ්ඛාතං නිය්‍යානිකකාරණං, තදෙව ගණ්හෙය්‍ය. කස්මා? එකංසිකාදිභාවතොයෙව. ඉතරං පන න ගණ්හෙය්‍ය. කස්මා? අනෙකංසිකාදිභාවතොයෙව.

යවන්ති තාය සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා විය හොන්තීති යොනි. සා පන අත්ථතො අණ්ඩාදිඋප්පත්තිට්ඨානවිසිට්ඨො ඛන්ධානං භාගසො පවත්තිවිසෙසොති ආහ ‘‘ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාමා’’ති. කාරණං යොනි නාම, යොනීති තං තං ඵලං අනුපචිතඤාණසම්භාරෙහි දුරවගාධභෙදතාය මිස්සිතං විය හොතීති. යතො එකත්තනයෙන සො එවායන්ති බාලානං මිච්ඡාගාහො. පස්සාවමග්ගො යොනි නාම යවන්ති තාය සත්තා යොනිසම්බන්ධෙන මිස්සිතා හොන්තීති. පග්ගහිතා අනුට්ඨානෙන, පුනප්පුනං ආසෙවනාය පරිපුණ්ණා.

‘‘චක්ඛුතොපී’’තිආදිම්හි පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවීථීසු තදනුගතමනොවිඤ්ඤාණවීථීසු ච කිඤ්චාපි කුසලාදීනං පවත්ති අත්ථි, කාමාසවාදයො එව පන වණතො යූසං විය පග්ඝරනකඅසුචිභාවෙන සන්දන්ති, තස්මා තෙ එව ‘‘ආසවා’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ හි පග්ඝරනකඅසුචිම්හි ආසවසද්දො නිරුළ්හොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභූති තතො පරං මග්ගඵලෙසු අප්පවත්තනතො වුත්තං. එතෙ හි ආරම්මණකරණවසෙන ධම්මෙ ගච්ඡන්තා තතො පරං න ගච්ඡන්ති. නනු තතො පරං භවඞ්ගාදීනිපි ගච්ඡන්තීති චෙ? න, තෙසම්පි පුබ්බෙ ආලම්බිතෙසු ලොකියධම්මෙසු සාසවභාවෙන අන්තොගධත්තා තතො පරතාභාවතො. එත්ථ ච ගොත්‍රභුවචනෙන ගොත්‍රභුවොදානඵලසමාපත්තිපුරෙචාරිකපරිකම්මානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. පඨමමග්ගපුරෙචාරිකමෙව වා ගොත්‍රභු අවධිනිදස්සනභාවෙන ගහිතං, තතො පරං පන මග්ගඵලසමානතාය අඤ්ඤෙසු මග්ගෙසු මග්ගවීථියං සමාපත්තිවීථීයං නිරොධානන්තරඤ්ච පවත්තමානෙසු ඵලෙසු නිබ්බානෙ ච ආසවානං පවත්ති නිවාරිතාති වෙදිතබ්බං. සවන්තීති ගච්ඡන්ති, ආරම්මණකරණවසෙන පවත්තන්තීති අත්ථො. අවධිඅත්ථො ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිභෙදතො දුවිධො. තත්ථ මරියාදං කිරියං බහි කත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආපාටලීපුත්තං වුට්ඨො දෙවො’’ති. අභිවිධි පන කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආභවග්ගං භගවතො යසො පවත්තතී’’ති. අභිවිධිඅත්ථො චායමා-කාරො ඉධ ගහිතොති වුත්තං ‘‘අන්තොකරණත්ථො’’ති.

මදිරාදයොති ආදි-සද්දෙන සින්ධවකාදම්බරිකාපොතිකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. චිරපාරිවාසියට්ඨො චිරපරිවුට්ඨතා පුරාණභාවො. අවිජ්ජා නාහොසීතිආදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති භවතණ්හායා’’ති (අ. නි. 10.62) ඉදං සුත්තං සඞ්ගහිතං. අවිජ්ජාසවභවාසවානං චිරපරිවුට්ඨතාය දස්සිතාය තබ්භාවභාවිනො කාමාසවස්ස චිරපරිවුට්ඨතා දස්සිතාව හොති. අඤ්ඤෙසු ච යථාවුත්තෙ ධම්මෙ ඔකාසඤ්ච ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානෙසු මානාදීසු විජ්ජමානෙසු අත්තත්තනියාදිග්ගාහවසෙන අභිබ්‍යාපනං මදකරණවසෙන ආසවසදිසතා ච එතෙසංයෙව, න අඤ්ඤෙසන්ති එතෙස්වෙව ආසවසද්දො නිරුළ්හොති දට්ඨබ්බො. ආයතං අනාදිකාලිකත්තා. පසවන්තීති ඵලන්ති. න හි කිඤ්චි සංසාරදුක්ඛං අත්ථි, යං ආසවෙහි විනා උප්පජ්ජෙය්‍ය. පුරිමානි චෙත්ථාති එතෙසු චතූසු අත්ථවිකප්පෙසු පුරිමානි තීණි. යත්ථාති යෙසු සුත්තාභිධම්මප්පදෙසෙසු. තත්ථ යුජ්ජන්ති කිලෙසෙසුයෙව යථාවුත්තස්ස අත්ථත්තයස්ස සම්භවතො. පච්ඡිමං කම්මෙපීති පච්ඡිමං ‘‘ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං සවන්ති පසවන්තී’’ති වුත්තනිබ්බචනං කම්මෙපි යුජ්ජති දුක්ඛප්පසවනස්ස කිලෙසකම්මසාධාරණත්තා.

දිට්ඨධම්මා වුච්චන්ති පච්චක්ඛභූතා ඛන්ධා, දිට්ඨධම්මෙ භවා දිට්ඨධම්මිකා. විවාදමූලභූතාති විවාදස්ස මූලකාරණභූතා කොධූපනාහමක්ඛපලාසඉස්සාමච්ඡරියමායාසාඨෙය්‍යථම්භසාරම්භමානාතිමානා. යෙන දෙවූපපත්‍යස්සාති යෙන කම්මකිලෙසප්පකාරෙන ආසවෙන දෙවෙසු උපපත්ති නිබ්බත්ති අස්ස මය්හන්ති සම්බන්ධො. ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො ආකාසචාරී අස්සන්ති විභත්තිං විපරිණාමෙත්වා යොජෙතබ්බං. එත්ථ ච යක්ඛගන්ධබ්බවිනිමුත්තා සබ්බා දෙවතා දෙවග්ගහණෙන ගහිතා. නළො වුච්චති මූලං, තස්මා විනළීකතාති විගතනළා විගතමූලා කතාති අත්ථො. අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මාති අකුසලකම්මතො අවසෙසා අකුසලා ධම්මා ආසවාති ආගතාති සම්බන්ධො.

පටිඝාතායාති පටිසෙධනාය. පරූපවාද…පෙ… උපද්දවාති ඉදං යදි භගවා සික්ඛාපදං න පඤ්ඤාපෙය්‍ය, තතො අසද්ධම්මප්පටිසෙවනඅදින්නාදානපාණාතිපාතාදිහෙතු යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං පරූපවාදාදයො දිට්ඨධම්මිකා නානප්පකාරා අනත්ථා, යෙ ච තන්නිමිත්තමෙව නිරයාදීසු නිබ්බත්තස්ස පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණාදිවසෙන මහාදුක්ඛානුභවාදිප්පකාරා අනත්ථා, තෙ සන්ධාය වුත්තං.

තෙ පනෙතෙති එතෙ කාමරාගාදිකිලෙසතෙභූමකකම්මපරූපවාදාදිඋප්පද්දවප්පකාරා ආසවා. යත්ථාති යස්මිං විනයාදිපාළිප්පදෙසෙ. යථාති යෙන දුවිධාදිප්පකාරෙන අවසෙසෙසු ච සුත්තන්තෙසු තිධා ආගතාති සම්බන්ධො. නිරයං ගමෙන්තීති නිරයගාමිනියා. ඡක්කනිපාතෙති ඡක්කනිපාතෙ ආහුනෙය්‍යසුත්තෙ (අ. නි. 6.58). තත්ථ හි ආසවා ඡධා ආගතා.

සරසභෙදොති ඛණිකනිරොධො. ඛීණාකාරොති අච්චන්තාය ඛීණතා. ආසවා ඛීයන්ති පහීයන්ති එතෙනාති ආසවක්ඛයො, මග්ගො. ආසවානං ඛයන්තෙ උප්පජ්ජනතො ආසවක්ඛයො, ඵලං. ආසවක්ඛයෙන පත්තබ්බතො ආසවා ඛීයන්ති එත්ථාති ආසවක්ඛයො, නිබ්බානං. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.557-560) විත්ථාරිතො, තස්මා තත්ථ, තං සංවණ්ණනාය ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

තථාති ඉමිනා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතතං උපසංහරති. කුසලප්පවත්තිං ආවරන්ති නිවාරෙන්තීති ආවරණීයා. පුරිමප්පවත්තිවසෙනාති නිද්දොක්කමනතො පුබ්බෙ කම්මට්ඨානස්ස පවත්තිවසෙන. ඨපෙත්වාති හත්ථගතං කිඤ්චි ඨපෙන්තො විය කම්මට්ඨානං සතිසම්පජඤ්ඤවසෙන ඨපෙත්වා කම්මට්ඨානමෙව මනසිකරොන්තො නිද්දං ඔක්කමති, ඣානසමාපන්නො විය යථාපරිච්ඡින්නෙනෙව කාලෙන පබුජ්ඣමානො කම්මට්ඨානං ඨපිතට්ඨානෙ ගණ්හන්තොයෙව පබුජ්ඣති නාම. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මා…පෙ… නාම හොතී’’ති. මූලකම්මට්ඨානෙති ආදිතො පට්ඨාය පරිහරියමානකම්මට්ඨානෙ. පරිග්ගහකම්මට්ඨානවසෙනාති සයනං උපගච්ඡන්තෙන පරිග්ගහමානකම්මට්ඨානමනසිකාරවසෙන. සො පන ධාතුමනසිකාරවසෙන ඉච්ඡිතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘අයං හී’’තිආදි වුත්තං.

අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. අත්තබ්‍යාබාධසුත්තවණ්ණනා

17. සත්තමෙ බ්‍යාබාධනං දුක්ඛාපනන්ති ආහ ‘‘අත්තබ්‍යාබාධායාති අත්තදුක්ඛායා’’ති. මග්ගඵලචිත්තුප්පාදාපි කායසුචරිතාදිසඞ්ගහො එවාති ආහ ‘‘අවාරිතානෙවා’’ති.

අත්තබ්‍යාබාධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. දෙවලොකසුත්තවණ්ණනා

18. අට්ඨමෙ ඉතීති පදසන්ධිබ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාති පුරිමපදානං පච්ඡිමපදෙහි අත්ථතො සහිතතාය බ්‍යඤ්ජනානං වාක්‍යානං සිලිට්ඨතාය දීපනෙ නිපාතො.

දෙවලොකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පඨමපාපණිකසුත්තවණ්ණනා

19. නවමෙ උග්ඝාටෙත්වාති ආසනද්වාරඤ්චෙව භණ්ඩපසිබ්බකෙ ච විවරිත්වා. නාධිට්ඨාතීති තංතංකයවික්කයෙ අත්තනා වොයොගං නාපජ්ජති. දිවාකාලෙති මජ්ඣන්හිකසමයෙ. අස්සාමිකො හොති තීසුපි කාලෙසු ලද්ධබ්බලාභස්ස අලභනතො. අපතිවාතාබාධං රත්තිට්ඨානං. ඡායුදකසම්පන්නං දිවාට්ඨානං. විපස්සනාපි වට්ටති විපස්සනාකම්මිකොයෙව. තෙනපි හි නවධා ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛත්තං ආපාදෙන්තෙන සමාධිනිමිත්තං ගහෙතබ්බං, විපස්සනානිමිත්තං සමාහිතාකාරසල්ලක්ඛණාය.

පඨමපාපණිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දුතියපාපණිකසුත්තවණ්ණනා

20. දසමෙ විසිට්ඨධුරොති විසිට්ඨධුරසම්පග්ගාහො වීරියසම්පන්නො. ඤාණවීරියායත්තා හි අත්ථසිද්ධියො. තෙනාහ ‘‘උත්තමධුරො’’තිආදි. වික්කායිකභණ්ඩන්ති වික්කයෙතබ්බභණ්ඩං. නික්ඛිත්තධනෙනාති නිදහිත්වා ඨපිතධනවසෙන. වළඤ්ජනකවසෙනාති දිවසෙ දිවසෙ දානූපභොගවසෙන වළඤ්ජිතබ්බධනවසෙන. උපභොගපරිභොගභණ්ඩෙනාති උපභොගපරිභොගූපකරණෙන. නිපතන්තීති නිපාතෙන්ති, අත්තනො ධනග්ගහෙන නිපාතවුත්තිකෙ කරොන්ති. තෙනාහ ‘‘නිමන්තෙන්තී’’ති.

ඤාණථාමෙනාති ඤාණස්ස ථිරභාවෙන. ඤාණපරක්කමෙනාති ඤාණසහිතෙන වීරියෙන. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථභෙදඤ්හි යෙන සුතෙන ඉජ්ඣති, තං සුතං නාම. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන දස්සෙන්තො ‘‘එකනිකාය…පෙ… බහුස්සුතා’’ති ආහ. ආගතොති සුප්පවත්තිභාවෙන ස්වාගතො. තෙනාහ ‘‘පගුණො පවත්තිතො’’ති. අභිධම්මෙ ආගතා කුසලාදික්ඛන්ධාදිභෙදභින්නා ධම්මා සුත්තන්තපිටකෙපි ඔතරන්තීති ‘‘ධම්මධරාති සුත්තන්තපිටකධරා’’ඉච්චෙව වුත්තං. න හි ආභිධම්මිකභාවෙන විනා නිප්පරියායතො සුත්තන්තපිටකඤ්ඤුතා සම්භවති. ද්වෙමාතිකාධරාති භික්ඛුභික්ඛුනිමාතිකාවසෙන ද්වෙමාතිකාධරාති වදන්ති, ‘‘විනයාභිධම්මමාතිකාධරා’’ති යුත්තං. පරිපුච්ඡතීති සබ්බභාගෙන පුච්ඡිතබ්බං පුච්ඡති. තෙනාහ ‘‘අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං පුච්ඡතී’’ති. පරිග්ගණ්හාතීති විචාරෙති.

න එවං අත්ථො දට්ඨබ්බොති එවං දෙසනානුක්කමෙන අත්ථො න ගහෙතබ්බො. අඤ්ඤො හි දෙසනාක්කමො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන පවත්තනතො, අඤ්ඤො පටිපත්තික්කමො. හෙට්ඨිමෙන වා පරිච්ඡෙදොති සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙසු තීසු භාගෙසු කත්ථචි හෙට්ඨිමනයෙන දෙසනාය පරිච්ඡෙදං වෙදිතබ්බං සීලෙන, කත්ථචි උපරිමෙන භාගෙන පඤ්ඤාය, කත්ථචි ද්වීහිපි භාගෙහි සීලපඤ්ඤාවසෙන. ඉධ පන සුත්තෙ උපරිමෙන භාගෙන පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බොති වත්වා තං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මා’’තිආදිමාහ. යස්මා වා භගවා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන පඨමං කල්‍යාණමිත්තං දස්සෙන්තො අරහත්තං පවෙදෙත්වා ‘‘තයිදං අරහත්තං ඉමාය ආරද්ධවීරියතාය හොතී’’ති දස්සෙන්තො වීරියාරම්භං පවෙදෙත්වා ‘‘ස්වායං වීරියාරම්භො ඉමිනා කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙන භවතී’’ති දස්සෙන්තො නිස්සයසම්පත්තිං පවෙදෙති හෙට්ඨා දස්සිතනිදස්සනානුරූපන්ති දට්ඨබ්බං.

දුතියපාපණිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රථකාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පුග්ගලවග්ගො

1. සමිද්ධසුත්තවණ්ණනා

21. තතියස්ස පඨමෙ රුච්චතීති කායසක්ඛිආදීසු පුග්ගලෙසු අතිවිය සුන්දරතරපණීතතරභාවෙන තෙ චිත්තස්ස අභිරුචිඋප්පාදකො කතමොති පුච්ඡති. සද්ධින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි සද්ධාධුරං මග්ගවුට්ඨානන්ති කත්වා, සෙසින්ද්‍රියානි පන කථන්ති ආහ ‘‘සෙසානී’’තිආදි. පටිවිද්ධමග්ගොවාති තීහිපි ථෙරෙහි අත්තනො අත්තනො පටිවිද්ධඅරහත්තමග්ගො එව කථිතො, තස්මා න සුකරං එකංසෙන බ්‍යාකාතුං ‘‘අයං…පෙ… පණීතතරො චා’’ති. භුම්මන්තරෙනෙව කථෙසි ‘‘තීසුපි පුග්ගලෙසු අග්ගමග්ගට්ඨොව පණීතතරො’’ති.

සමිද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ගිලානසුත්තවණ්ණනා

22. දුතියෙ හිතානීති භබ්‍යානි. වුද්ධිකරානීති ආරොග්‍යාදිවුද්ධිකරානි. අනුච්ඡවිකන්ති උපට්ඨානකිරියාය අනුරූපං. වාතාපමාරරොගෙනාති වාතරොගෙන ච අපමාරරොගෙන ච, වාතනිදානෙන වා අපමාරරොගෙන. නිට්ඨප්පත්තගිලානොති ‘‘ඉමිනා රොගෙන න චිරස්සෙව මරිස්සතී’’ති නිට්ඨං පත්තො ගිලානො. ඛිපිතකං නාම වමථුරොගො. කච්ඡූති ථුල්ලකච්ඡුආබාධො. තිණපුප්ඵකජරො විසමවාතසම්ඵස්සජරොගො. යෙසන්ති යෙසං රොගානං. පටිජග්ගනෙනාති පටිකාරමත්තෙන. ඵාසුකන්ති බ්‍යාධිවූපසමනෙන සරීරස්ස ඵාසුභාවො. බ්‍යාධිනිදානසමුට්ඨානජානනෙන පණ්ඩිතො, පටිකාරකිරියාය යුත්තකාරිතාය දක්ඛො, උට්ඨානවීරියසම්පත්තියා අනලසො.

පදපරමො පුග්ගලො කථිතො සම්මත්තනියාමොක්කමනස්ස අයොග්ගභාවතො. අලභන්තොව තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං සවනාය ඔක්කමති නියාමං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං පච්චෙකබොධිං. යන්ති, යතො. ඔවාදං ලභිත්වාති ආභිසමාචාරිකවත්තං ඔවාදමත්තං. එත්තකොපි හි තස්ස හිතාවහොති. තන්නිස්සිතොවාති විපඤ්චිතඤ්ඤුනිස්සිතොව හොති. පුනප්පුනං දෙසෙතබ්බොව සම්මත්තනියාමොක්කමනස්ස යොග්ගභාවතො.

ගිලානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සඞ්ඛාරසුත්තවණ්ණනා

23. තතියෙ විවිධෙහි ආකාරෙහි ආබාධනතො බ්‍යාබාධොව බ්‍යාබජ්ඣං, කායිකං චෙතසිකඤ්ච දුක්ඛං. සහ බ්‍යාබජ්ඣෙන වත්තතීති සබ්‍යාබජ්ඣං. තෙනාහ ‘‘සදුක්ඛ’’න්ති. චෙතනාරාසින්ති පුබ්බචෙතනාදිරාසිං. චෙතනං පුනප්පුනං පවත්තෙන්තො ‘‘රාසිං කරොති පිණ්ඩං කරොතී’’ති ච වුත්තො. සදුක්ඛන්ති නිරන්තරදුක්ඛං. තෙනාහ ‘‘සාබාධං නිරස්සාද’’න්ති. අත්ථීති උජුකං දුක්ඛවෙදනා නත්ථීති අවත්තබ්බත්තා වුත්තං. අනිට්ඨසභාවත්තා අනිට්ඨාරම්මණත්තා ච දුක්ඛපක්ඛිකාව සා දට්ඨබ්බා. න හි අකුසලවිපාකා ඉට්ඨා නාම අත්ථී, කුසලවිපාකා පන උපෙක්ඛාවෙදනා තත්ථ අප්පාවසරා. අට්ඨකථායං පන නිරයස්ස දුක්ඛබහුලත්තා දුක්ඛස්ස ච තත්ථ බලවතාය සා අබ්බොහාරිකට්ඨානෙ ඨිතාති වුත්තං. උපමං කත්වා ආහටො විසෙසො විය සාමඤ්ඤස්ස යථා අයොපිණ්ඩිරොහිනො විය රූපානන්ති. පටිභාගඋපමාති පටිබිම්බඋපමා.

තෙ අග්ගහෙත්වාති හෙට්ඨිමබ්‍රහ්මලොකෙ අග්ගහෙත්වා. වොමිස්සකසුඛදුක්ඛන්ති විමිස්සකසුඛදුක්ඛං පීතිමිස්සකභාවතො. කම්මන්ති පාපකම්මං. කම්මසීසෙන ඵලං වදති. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘අබ්‍යාබජ්ඣං ලොකං උපපජ්ජතී’’ති ආගතං, ‘‘අබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සා ඵුසන්තී’’ති පන වචනෙන ලොකුත්තරඵස්සාපි සඞ්ගය්හන්තීති ‘‘තීණි සුචරිතානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානී’’ති වුත්තං.

සඞ්ඛාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. බහුකාරසුත්තවණ්ණනා

24. චතුත්ථෙ අවස්සයං ගතොති වට්ටදුක්ඛපරිමුත්තියා අවස්සයො මය්හන්ති සරණගමනක්කමෙන උපගතො හොති. සතන්තිකන්ති සපරියත්තිධම්මං. අග්ගහිතසරණපුබ්බස්සාති අග්ගහිතපුබ්බසරණස්ස. අකතාභිනිවෙසස්ස වසෙන වුත්තන්ති තස්මිං අත්තභාවෙ න කතො සරණගමනාභිනිවෙසො යෙනාති අකතාභිනිවෙසො, තස්ස වසෙන වුත්තං. කාමං පුබ්බෙපි සරණදායකො ආචරියො වුත්තො, පබ්බජ්ජාදායකොපි සරණදායකොව. පුබ්බෙ පන උපාසකභාවාපාදකවසෙන සරණදායකො අධිප්පෙතො. ඉදං පන ගහිතපබ්බජ්ජස්ස සරණගමනං. පබ්බජා හි සවිසෙසං සරණගමනන්ති පබ්බජ්ජාදායකො පුන වුත්තො. එතෙති පබ්බජ්ජාදායකාදයො. දුවිධෙන පරිච්ඡින්නාති ලොකියධම්මසම්පාපකො ලොකුත්තරධම්මසම්පාපකොති ද්විප්පකාරෙන පරිච්ඡින්නා, කතාභිනිවෙසඅකතාභිනිවෙසවසෙන වා. උපරීති පඨමමග්ගතො උපරි. නෙව සක්කොතීති ආචරියෙන කතස්ස උපකාරස්ස මහානුභාවත්තා තස්ස පතිකාරං නාම කාතුං න සක්කොති.

බහුකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. වජිරූපමසුත්තවණ්ණනා

25. පඤ්චමෙ අරුඉති පුරාණං දුට්ඨවණං වුච්චති. ක-කාරො පදසන්ධිකරොති අරුකූපමං චිත්තං එතස්සාති අරුකූපමචිත්තො අප්පමත්තකස්සපි දුක්ඛස්ස අසහනතො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉත්තරකාලොභාසෙනාති පරිත්තමෙව කාලො ඤාණොභාසවිරහෙන. ලගතීති කොධාසඞ්ගවසෙන කුප්පන්තො පුග්ගලො සම්මුඛා, ‘‘කිං වදසී’’තිආදිනා පරම්මුඛා ච උපනය්හනවසෙන ලගති, න තණ්හාසඞ්ගවසෙන. කුප්පතීති කුජ්ඣති. බ්‍යාපජ්ජතීති විපන්නචිත්තො හොති. ථද්ධභාවං ආපජ්ජති ඊසකම්පි මුදුත්තාභාවතො. දුට්ඨාරුකොති මංසලොහිතානං දුට්ඨභාවෙන පකතිභාවං ජහිත්වා ඨිතො දුට්ඨවණො. ‘‘දුට්ඨාරුතා’’තිපි පඨන්ති, තත්ථාපි තාකාරො පදසන්ධිකරො.

තස්සාති දුට්ඨාරුකස්ස. සවනන්ති අසුචිවිසන්දනං. උද්ධුමාතස්ස වියාති කොධෙන උද්ධං උද්ධං ධුමාතකස්ස විය කොධූපායාසස්ස අවිස්සජ්ජනතො. චණ්ඩිකතස්සාති කුපිතස්ස. එත්ථ ච කිඤ්චාපි හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣාපි කිලෙසා තෙහි අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතත්තා සමුච්ඡින්නා, තථාපි තස්මිං සන්තානෙ අග්ගමග්ගස්ස අනුප්පන්නත්තා තත්ථ අප්පහීනාපි කිලෙසා අත්ථෙවාති කත්වා තෙසං ඤාණානං විජ්ජූපමතා වුත්තා, න තෙහි මග්ගෙහි පහීනානං කිලෙසානං අත්ථිභාවතොති දට්ඨබ්බං.

වජිරූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා

26. ඡට්ඨෙ උපසඞ්කමිතබ්බොති කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිතබ්බො. අල්ලීයිතබ්බොති ඡායාය විය විනා භාවනාය නිල්ලීයිතබ්බො. පුනප්පුනං උපාසිතබ්බොති අභිණ්හසො උපනිසීදිතබ්බො. අනුද්දයාති මෙත්තාපුබ්බභාගො. උපසඞ්කමිතුං වට්ටතීති ‘‘එතස්ස සීලෙන අභිවුද්ධි භවිස්සතී’’ති උපකාරත්ථං උපසෙවනාදි වට්ටති.

න පටිහඤ්ඤිස්සතීති ‘‘අපෙහි, කිං එතෙනා’’ති පටික්ඛෙපාභාවතො පියසීලත්තා න පටිහඤ්ඤිස්සති. ඵාසු භවිස්සතීති ද්වීසු හි සීලවන්තෙසු එකෙන සීලස්ස වණ්ණෙ කථිතෙ ඉතරො අනුමොදති. තෙන තෙසං කථා ඵාසු චෙව හොති පවත්තිනී ච. එකස්මිං පන දුස්සීලෙ සති දුස්සීලස්ස සීලකථා දුක්කථා, නෙව සීලකථා හොති, න ඵාසු හොති, න පවත්තිනී. දුස්සීලස්ස හි සීලකථා අඵාසු භවිස්සති. සීලකථාය වුත්තමත්ථං සමාධිපඤ්ඤාකථාසුපි අතිදිසති ‘‘සමාධිපඤ්ඤාකථාසුපි එසෙව නයො’’ති. ද්වෙ හි සමාධිලාභිනො සමාධිකථං සප්පඤ්ඤා ච පඤ්ඤාකථං කථෙන්තා රත්තිං වා දිවසං වා අතික්කමන්තම්පි න ජානන්ති.

තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති තස්මිං තස්මිං අනුග්ගහෙතබ්බෙ පඤ්ඤාය සොධෙතබ්බෙ වඩ්ඪෙතබ්බෙ ච අධිකසීලං නිස්සාය උප්පන්නපඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති අත්ථො. තඤ්ච අනුග්ගණ්හනං සීලස්ස අසප්පායානුපකාරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා තප්පටිපක්ඛසෙවනෙන හොතීති ආහ ‘‘සීලස්ස අසප්පායෙ’’තිආදි. සීලස්ස අසප්පායානුපකාරධම්මා නාම අනාචාරාගොචරාදයො, තප්පටිපක්ඛතො උපකාරධම්මා වෙදිතබ්බා. තස්මිං තස්මිං ඨානෙති තංතංසික්ඛාකොට්ඨාසපදට්ඨානෙ. අනුග්ගණ්හාති නාමාති අභින්නං අසංකිලිට්ඨං කත්වා අනුග්ගණ්හාති නාම. ඛාරපරිස්සාවනෙති රජකානං ඌසඛාරාදිඛාරපරිස්සාවනපටෙ. හායතීති සීලාදිනා පරිහායති. සෙට්ඨං පුග්ගලන්ති සීලාදිගුණෙහි සෙට්ඨං උත්තරිතරං උත්තමං පුග්ගලං.

සෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ජිගුච්ඡිතබ්බසුත්තවණ්ණනා

27. සත්තමෙ අබ්භුග්ගච්ඡතීති එත්ථ අභි-සද්දාපෙක්ඛාය ‘‘න’’න්ති සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අස්සා’’ති ‘‘තං ඛො පන භවන්ත’’න්තිආදීසු විය. පාපකො කිත්තිසද්දොති ලාමකභාවෙන කථෙතබ්බසද්දො. ගූථකූපො විය දුස්සීල්‍යන්ති එතෙන දුස්සීලස්ස ගූථසදිසත්තමෙව දස්සෙති. වචනන්ති අනිට්ඨවචනං. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘ගූථකූපො විය දුස්සීල්‍ය’’න්තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන. සුචිමිත්තොති සීලාචාරසුද්ධියා සුචිමිත්තො. සහ අයන්ති පවත්තන්තීති සහායාති ආහ ‘‘සහගාමිනො’’ති.

ජිගුච්ඡිතබ්බසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. ගූථභාණීසුත්තවණ්ණනා

28. අට්ඨමෙ ගූථභාණීති ගූථසදිසවචනත්තා ගූථභාණී. යථා හි ගූථං නාම මහාජනස්ස අනිට්ඨං හොති, එවමෙව ඉමස්ස පුග්ගලස්ස වචනං දෙවමනුස්සානං අනිට්ඨං හොති. දුග්ගන්ධකථන්ති කිලෙසාසුචිසංකිලිට්ඨතාය ගූථං විය දුග්ගන්ධවායනකථං. පුප්ඵභාණීති සුපුප්ඵසදිසවචනත්තා පුප්ඵභාණී. යථා හි ඵුල්ලානි වස්සිකානි වා අධිමුත්තිකානි වා මහාජනස්ස ඉට්ඨානි කන්තානි හොන්ති, එවමෙව ඉමස්ස පුග්ගලස්ස වචනං දෙවමනුස්සානං ඉට්ඨං හොති කන්තං. පුප්ඵානි වියාති චම්පකසුමනාදිසුගන්ධපුප්ඵානි විය. සුගන්ධකථන්ති සුචිගන්ධවායනකථං කිලෙසදුග්ගන්ධාභාවතො. මධුභාණීති එත්ථ ‘‘මුදුභාණී’’තිපි පඨන්ති. උභයත්ථාපි හි මධුරවචනොති අත්ථො. යථා හි චතුමධුරං නාම මධුරං පණීතං, එවමෙව ඉමස්ස පුග්ගලස්ස වචනං දෙවමනුස්සානං මධුරං හොති. මධුරකථන්ති කණ්ණසුඛතාය පෙමනීයතාය ච සද්දතො අත්ථතො ච මධුරසභාවකථං. අත්තහෙතු වාති අත්තනො වා හත්ථපාදාදිච්ඡෙදනහරණහෙතු. පරහෙතු වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො වා’’තිආදි.

‘‘නෙලඞ්ගොති ඛො, භන්තෙ, සීලානමෙතං අධිවචන’’න්ති සුත්තෙ (සං. නි. 4.347) ආගතත්තා වුත්තං ‘‘එත්ථ වුත්තසීලං වියා’’ති. පූරෙති ගුණානං පාරිපූරියං. සුකුමාරාති අඵරුසතාය මුදුකා කොමලා. පුරස්සාති එත්ථ පුර-සද්දො තන්නිවාසිවාචකො දට්ඨබ්බො ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු විය. තෙනාහ ‘‘නගරවාසීන’’න්ති. මනං අප්පායති වඩ්ඪෙතීති මනාපා. තෙනාහ ‘‘චිත්තවුද්ධිකරා’’ති.

ගූථභාණීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. අන්ධසුත්තවණ්ණනා

29. නවමෙ අන්ධොතිආදීසු පාළිපදෙසු පඨමො දිට්ඨධම්මිකභොගසංහරණපඤ්ඤාචක්ඛුනො ච සම්පරායිකත්ථසාධනපඤ්ඤාචක්ඛුනො ච අභාවා ‘‘අන්ධො’’ති වුච්චති දුතියොපි, තතියො පන ද්වින්නම්පි භාවා ‘‘ද්විචක්ඛූ’’ති වුච්චති. පඤ්ඤාචක්ඛූති ආයකොසල්ලභූතා පඤ්ඤාචක්ඛු. තෙනාහ ‘‘ඵාතිං කරෙය්‍යා’’ති. අධමුත්තමෙති අධමෙ චෙව උත්තමෙ ච. පටිපක්ඛවසෙනාති පටිපක්ඛස්ස අත්ථිතාවසෙන. සුක්කසප්පටිභාගාති සුක්කධම්මෙහි පහායකෙහි සප්පටිභාගාති ජානෙය්‍ය. කණ්හසප්පටිභාගාති කණ්හධම්මෙහි පහාතබ්බෙහි සප්පටිභාගාති ජානෙය්‍ය.

තථාජාතිකාති යාදිසෙහි සපුත්තදාරපරිජනසඤාතිමිත්තබන්ධවග්ගං අත්තානං සුඛෙති පීණෙති, තාදිසා භොගාපි න සන්ති. පුඤ්ඤානි ච න කරොතීති සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකයාචකානං සන්තප්පනවසෙන පුඤ්ඤානි න කරොති. උභයත්ථාති උභයස්මිං ලොකෙ, උභයස්මිං වා අත්ථෙති විග්ගහොති දස්සෙන්තො ‘‘ඉධලොකෙ’’තිආදිමාහ. උභයෙනාති වුත්තමත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. යස්මිං ඨානෙති යස්මිංයෙව ඨානෙ. න සොචතීති සොකහෙතූනං තත්ථ අභාවතො න සොචති.

අන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. අවකුජ්ජසුත්තවණ්ණනා

30. දසමෙ අවකුජ්ජපඤ්ඤොති නික්කුජ්ජපඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘අධොමුඛපඤ්ඤො’’ති. පුබ්බපට්ඨපනාති පඨමාරම්භො. සන්නිට්ඨානන්ති කථාපරියොසානං. අප්පනාති දෙසනාය නිට්ඨාපනං. අනෙකෙ වා අනුසන්ධියොති යොජෙතබ්බං. සමාධි වාතිආදීසු ලොකුත්තරධම්මා පරමත්ථතො සාසනන්ති තදත්ථොපාදකසමාධි තස්ස ආදීති වුත්තො, තදාසන්නත්තා විපස්සනා, තස්ස මූලභාවෙන එකදෙසත්තා මග්ගො.

සාසනස්ස පාරිපූරිසුද්ධියො නාම සත්ථාරා දෙසිතනියාමෙනෙව සිද්ධා, තා පනෙත්ථ කථෙන්තස්ස වසෙන ගහෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘අනූනං කත්වා දෙසෙන්තී’’ති, ‘‘නිග්ගණ්ඨිං කත්වා දෙසෙන්තී’’ති ච වුත්තං. තත්ථ නිජ්ජටන්ති නිග්ගුම්බං අනාකුලං. නිග්ගණ්ඨින්ති ගණ්ඨිට්ඨානරහිතං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං කත්වා.

ආකිණ්ණානීති ආකිරිත්වා සංකිරිත්වා ඨපිතානීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පක්ඛිත්තානී’’ති. උච්ඡඞ්ගො විය උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බොති උච්ඡඞ්ගසදිසපඤ්ඤතාය උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤො. එවං පඤ්ඤා විය පුග්ගලොපි උච්ඡඞ්ගො විය හොති, තස්මිං ධම්මානං අචිරට්ඨානතොති අධිප්පායෙන වුත්තං. යථා ච උච්ඡඞ්ගසදිසා පඤ්ඤා, එවං නික්කුජ්ජකුම්භසදිසා පඤ්ඤා එවාති දට්ඨබ්බා.

සංවිදහනපඤ්ඤායාති ‘‘එවං කතෙ ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති එවං තංතංඅත්ථකිච්චං සංවිධාතුං සමත්ථතාය විචාරණපඤ්ඤාය රහිතො. සෙය්‍යොති සෙට්ඨො පාසංසො. පුබ්බභාගපටිපදන්ති චිත්තවිසුද්ධිආදිකං අරියමග්ගස්ස අධිගමාය පුබ්බභාගපටිපත්තිං.

අවකුජ්ජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුග්ගලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දෙවදූතවග්ගො

1. සබ්‍රහ්මකසුත්තවණ්ණනා

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සබ්‍රහ්මකානීති සසෙට්ඨකානි. යෙසන්ති යෙසං කුලානං. පුත්තානන්ති පුත්තෙහි. පූජිතසද්දයොගෙන හි ඉදං කරණත්ථෙ සාමිවචනං. තෙනාති ආහාරාදිනා. පටිජග්ගිතා ගොපිතාති යථාකාලං තස්ස තස්ස දාතබ්බස්ස දානෙන වෙය්‍යාවච්චස්ස ච කරණෙන පටිජග්ගිතා චෙව උප්පන්නානත්ථප්පහරණෙන ගොපිතා ච හොන්ති. තෙසන්ති මාතාපිතූනං. බ්‍රහ්මාදිභාවසාධනත්ථන්ති තෙසං ගුණානං අත්ථිතාය ලොකෙ බ්‍රහ්මා නාම වුච්චති, ආචරියො නාම වුච්චති, ආහුනෙය්‍යො නාම වුච්චති, තෙ මාතාපිතූනං පුත්තකං පටිලභන්තීති දස්සනවසෙන නෙසං බ්‍රහ්මාදිභාවසාධනත්ථං ‘‘බහුකාරා’’ති, වත්වා තං තෙසං බහුකාරතං නානාකාරතො දස්සෙතුං ‘‘ආපාදකා’’තිආදි වුත්තං. මාතාපිතරො හි පුත්තානං ජීවිතස්ස ආපාදකා, සරීරස්ස පොසකා, ආචාරසමාචාරානං සික්ඛාපකා සකලස්සපි ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො. තෙනාහ ‘‘පුත්තානං හී’’තිආදි. ඉට්ඨාරම්මණං තාව තෙ දස්සෙන්තු, අනිට්ඨාරම්මණං කථන්ති? තම්පි දස්සෙතබ්බමෙව වජ්ජනීයභාවජානාපනත්ථං.

අවිජහිතා හොන්තීති තාසං භාවනාය බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නත්තා අවිජහිතා හොන්ති භාවනා. ලොභනීයවයස්මිං පඨමයොබ්බනෙ අතිවිය මුදුභාවප්පත්තදස්සනත්ථං සතවිහතග්ගහණං. පාටියෙක්කන්ති විසුං. ඉමිනා කාරණෙනාති ඉමිනා යථාවුත්තෙන පුත්තෙසු පවත්තිතෙහි අතික්කමෙන මෙත්තාදිසමුප්පත්තිසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන.

ථරුසිප්පන්ති අසිසත්තිකුන්තකලාපාදිආයුධසිප්පං. මුද්දාගණනාති අඞ්ගුලිසංකොචනාදිනා හත්ථමුද්දාය ගණනා. ආදිසද්දෙන පාණාදීනං සඞ්ගහො. පච්ඡාචරියා නාම මාතාපිතූනං සන්තිකෙ උග්ගහිතගහට්ඨවත්තස්සෙව පුග්ගලස්ස යථාසකං හත්ථාචරියාදීනං සිප්පග්ගාහාපනන්ති කත්වා සබ්බපඨමං ආචරියා නාමාති යොජෙතබ්බං. ආනීය හුතං ආහුතං. පකාරෙහි හුතං පාහුතං. අභිසඞ්ඛතන්ති තස්සෙව වෙවචනං.

නමො කරෙය්‍යාති සායං පාතං උපට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉදං මය්හං උත්තමපුඤ්ඤක්ඛෙත්ත’’න්ති නමක්කාරං කරෙය්‍ය. තාය නං පාරිචරියායාති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං, යථාවුත්තපරිචරණෙනාති අත්ථො. අථ වා පාරිචරියායාති භරණකිච්චකරණකුලවංසප්පතිට්ඨානාපනාදිනා පඤ්චවිධඋපට්ඨානෙන. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘පඤ්චහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨාතබ්බා – ‘භතො නෙසං භරිස්සාමි, කිච්චං නෙසං කරිස්සාමි, කුලවංසං ඨපෙස්සාමි, දායජ්ජං පටිපජ්ජාමි, අථ වා පන පෙතානං කාලකතානං දක්ඛිණං අනුප්පදස්සාමී’ති. ඉමෙහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨිතා පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තං අනුකම්පන්ති, පාපා නිවාරෙන්ති, කල්‍යාණෙ නිවෙසෙන්ති, සිප්පං සික්ඛාපෙන්ති, පතිරූපෙන දාරෙන සංයොජෙන්ති, සමයෙ දායජ්ජං නිය්‍යාදෙන්තී’’ති (දී. නි. 3.267).

අපිච යො මාතාපිතරො තීසු වත්ථූසු අභිප්පසන්නෙ කත්වා සීලෙසු වා පතිට්ඨාපෙත්වා පබ්බජ්ජාය වා නියොජෙත්වා උපට්ඨහති, අයං මාතාපිතූපට්ඨාකානං අග්ගොති වෙදිතබ්බො. සා පනායං පාරිචරියා පුත්තස්ස උභයලොකහිතසුඛාවහාති තං දස්සෙතුං ‘‘ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති වුත්තං. පසංසන්තීති ‘‘අයං පුග්ගලො මත්තෙය්‍යො පෙත්තෙය්‍යො සග්ගසංවත්තනියං පටිපදං පූරෙතී’’ති ඉධෙව නං පසංසන්ති. ආමොදති ආදිතො පට්ඨාය මොදප්පත්තියා. පමොදති නානප්පකාරමොදසම්පවත්තියා.

සබ්‍රහ්මකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

32. දුතියෙ තථාජාතිකොති තථාසභාවො. චිත්තෙකග්ගතාලාභොති චිත්තෙකග්ගතාය අධිගමො. රූපමෙව කිලෙසුප්පත්තියා කාරණභාවතො රූපනිමිත්තං. එස නයො සෙසෙසුපි. සස්සතාදිනිමිත්තන්ති සස්සතුච්ඡෙදභාවනිමිත්තං. පුග්ගලනිමිත්තන්ති පුග්ගලාභිනිවෙසනනිමිත්තං. ධම්මනිමිත්තන්ති ධම්මාරම්මණසඞ්ඛාතං නිමිත්තං. ‘‘සියා නු ඛො, භන්තෙ’’ති ථෙරෙන පුට්ඨො භගවා ‘‘සියා’’ති අවොච ලොකුත්තරසමාධිප්පටිලාභං සන්ධාය. සො හි නිබ්බානං සන්තං පණීතන්ති ච පස්සති. තෙනාහ ‘‘ඉධානන්දා’’තිආදි.

නිබ්බානං සන්තන්ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වාති නිබ්බානං සන්තන්ති ආභුජිත්වා ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා. දිවසම්පීතිආදිනා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා අච්චන්තසන්තපණීතාදිභාවං දස්සෙති. අට්ඨවිධෙති ‘‘සන්තං පණීතං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හාක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බාන’’න්ති එවං අට්ඨවිධෙ ආභොගසඤ්ඤිතෙ සමන්නාහාරෙ. නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මං. ඉමස්මිං ඨානෙ…පෙ… ලබ්භන්තෙවාති ‘‘ඉධානන්ද, භික්ඛුනො එවං හොතී’’ති ආගතෙ ඉමස්මිං සුත්තප්පදෙසෙ එකොපි ආභොගසමන්නාහාරො චෙපි සබ්බෙ අට්ඨපි ආභොගසමන්නාහාරා ලබ්භන්තෙව සමන්නාහරතං අත්ථාවහත්තා.

ඤාණෙන ජානිත්වාති විපස්සනාඤාණසහිතෙන මග්ගඤාණෙන ජානිත්වා. පරානි ච ඔපරානි ච චක්ඛාදීනි ආයතනානි. සන්තතායාති පටිප්පස්සද්ධිතාය. කායදුච්චරිතාදිධූමවිරහිතොති කායදුච්චරිතාදි එව සන්තාපනට්ඨෙන ධූමො, තෙන විරහිතො. අනීඝොති අපාපො. ජාතිජරාගහණෙනෙව බ්‍යාධිමරණම්පි ගහිතමෙවාති තබ්භාවභාවතොති වුත්තං.

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

33. තතියෙ, ‘‘සාරිපුත්ත, මයා සංඛිත්තෙන දෙසිතං ධම්මං තාදිසෙනපි න සුකරං විඤ්ඤාතු’’න්ති ඉමිනා අධිප්පායෙනෙව වදන්තො ථෙරස්ස ඤාණං සබ්බමතික්කමං. අඤ්ඤාතාරො ච දුල්ලභාති හි ඉමිනා සාමඤ්ඤවචනෙන සාරිපුත්තත්ථෙරම්පි අන්තොගධං කත්වා දස්සෙන්තො තෙනපි අත්තනො දෙසනාය දුප්පටිවිද්ධභාවං දස්සෙති.

සම්මාති හෙතුනා කාරණෙන. තෙනාහ ‘‘උපායෙනා’’තිආදි. මානාභිසමයාති මානස්ස දස්සනාභිසමයා. පහානාභිසමයොති ච දස්සනාභිසමයොති ච පරිඤ්ඤාභිසමයො වුත්තො. අරහත්තමග්ගො හි පරිඤ්ඤාකිච්චසිද්ධියා කිච්චවසෙන මානං පස්සති, අසම්මොහප්පටිවෙධවසෙනාති වුත්තං හොති, අයමස්ස දස්සනාභිසමයො. තෙන දිට්ඨො පන පහානාභිසමයො ච. දස්සනාභිසමයෙන හි පරිඤ්ඤාභිසමයමෙව පහීයති. දිට්ඨවිසෙන දිට්ඨසත්තානං ජීවිතං විය අයමස්ස පහානාභිසමයො. අට්ඨකථායං පන පහානාභිසමයස්ස දස්සනාභිසමයනානන්තරියකත්තා ‘‘පහානාභිසමයෙන’’ඉච්චෙව වුත්තං. පහානාභිසමයෙ හි ගහිතෙ දස්සනාභිසමයො ගහිතොව හොති.

අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති අරහත්තමග්ගෙන මානස්ස පහීනත්තා යෙ ඉමෙ ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරති (චූළව. 278), හරිතන්තං වා’’ති (ම. නි. 1.304) එවං වුත්තඅන්තිමමරියාදන්තො ච ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකාන’’න්ති (සං. නි. 3.80; ඉතිවු. 91) එවං වුත්තලාමකන්තො ච ‘‘සක්කායො එකො අන්තො’’ති (සං. නි. 3.103) එවං වුත්තකොට්ඨාසන්තො ච ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්ස සපච්චයසඞ්ඛයා’’ති එවං වුත්තකොට්ඨාසන්තො චාති චත්තාරො අන්තා, තෙසු සබ්බස්සෙව වට්ටදුක්ඛස්ස අදුං චතුත්ථකොටිසඞ්ඛාතං අන්තමකාසි, පරිච්ඡෙදං පරිවටුමං අකාසි, අන්තිමසමුදයමත්තාවසෙසං දුක්ඛමකාසීති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තමකාසී’’ති.

නනු ච ‘‘පහාන’’න්ති ඉමස්ස නිද්දෙසෙ නිබ්බානං ආගතං? ඉධ පටිප්පස්සද්ධිප්පහානසඞ්ඛාතං අරහත්තඵලං වුත්තං, තස්මා නිද්දෙසෙනායං වණ්ණනා විරුජ්ඣතීති ආහ ‘‘නිද්දෙසෙ පනා’’තිආදි. තත්ථ තානි පදානි ආගතානීති තස්මිං නිද්දෙසෙ ‘‘පහානං වූපසමං පටිනිස්සග්ග’’න්තිආදීනි (චූළනි. 75 උදයමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො) පදානි ආගතානි.

ධම්මතක්කපුරෙජවන්ති ඉමිනා තස්මිං චතුත්ථජ්ඣානවිමොක්ඛෙ ඨත්වා ඣානඞ්ගානි විපස්සිත්වා අධිගතං අරහත්තවිමොක්ඛං වදති. අරහත්තවිමොක්ඛස්ස හි මග්ගසම්පයුත්තසම්මාසඞ්කප්පසඞ්ඛාතො ධම්මතක්කො පුරෙජවො හොති.

සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. නිදානසුත්තවණ්ණනා

34. චතුත්ථෙ පිණ්ඩකරණත්ථායාති ආයූහනවසෙන රාසිකරණත්ථාය. අභින්නානීති එකදෙසෙනපි අඛණ්ඩිතානි. භින්නකාලතො පට්ඨාය හි බීජං බීජකිච්චාය න උපකප්පති. අපූතීනීති උදකතෙමනෙන පූතිභාවං න උපගතානි. පූතිබීජඤ්හි බීජත්ථාය න උපකප්පති. තෙනාහ ‘‘පූතිභාවෙන අබීජත්තං අප්පත්තානී’’ති. න වාතෙන න ච ආතපෙන හතානීති වාතෙන ච ආතපෙන ච න හතානි, නිරොජතං න පාපිතානි. නිරොජඤ්හි කසටබීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සාරාදානීති තණ්ඩුලසාරස්ස ආදානතො සාරාදානි. නිස්සාරඤ්හි බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. තෙනාහ ‘‘ගහිතසාරානී’’ති, පතිට්ඨිතසාරානීති අත්ථො. සන්නිචයභාවෙන සුඛං සයිතානීති චත්තාරො මාසෙ කොට්ඨපක්ඛිත්තනියාමෙනෙව සුඛසයිතානි.

කම්මවිභත්තීති කම්මවිභාගො. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. පච්චුපන්නභවතො අනන්තරං වෙදිතබ්බඵලං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං. අපරපරියායවෙදනීයන්ති දිට්ඨධම්මානන්තරභවතො අඤ්ඤස්මිං අත්තභාවපරියායෙ අත්තභාවපරිවත්තෙ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං. පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා පවත්තා පඨමජවනචෙතනා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං නාම. සා හි වුත්තාකාරෙන බලවතී ජවනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච පඨමජවනචෙතනා ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං ඵලං දෙති. තථා අසක්කොන්තන්ති කම්මස්ස විපාකදානං නාම උපධිප්පයොගාදිපච්චයන්තරසමවායෙනෙව හොතීති තදභාවතො තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දාතුං අසක්කොන්තං. අහොසිකම්මන්ති අහොසි එව කම්මං, න තස්ස විපාකො අහොසි අත්ථි භවිස්සති චාති එවං වෙදිතබ්බං කම්මං.