4. සරභසුත්තවණ්ණනා

65. චතුත්ථෙ ගිජ්ඣා එත්ථ සන්තීති ගිජ්ඣං, කූටං. තං එතස්සාති ගිජ්ඣකූටො. ගිජ්ඣො වියාති වා ගිජ්ඣං, කූටං. තං එතස්සාති ගිජ්ඣකූටො, පබ්බතො. තස්මිං ගිජ්ඣකූටෙ. තෙනාහ ‘‘ගිජ්ඣා වා’’තිආදි. අචිරපක්කන්තොති එත්ථ න දෙසන්තරපක්කමනං අධිප්පෙතං, අථ ඛො සාසනපක්කමනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා’’තිආදිමාහ, තෙනෙව හි ‘‘ඉමස්සා ධම්මවිනයා’’ති වුත්තං. ලබ්භතීති ලාභො, චතුන්නං පච්චයානමෙතං අධිවචනං. සක්කච්චං කාතබ්බො දාතබ්බොති සක්කාරො. පච්චයා එව හි පණීතපණීතා සුන්දරසුන්දරා අභිසඞ්ඛරිත්වා කතා සක්කාරාති වුච්චන්ති. සක්කාරොති වා සුන්දරකාරො, පරෙහි අත්තනො ගාරවකිරියා පුප්ඵාදීහි වා පූජා. ලාභො ච සක්කාරො ච ලාභසක්කාරා, තෙ නට්ඨා පහීනා එතෙසන්ති නට්ඨලාභසක්කාරා.

මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජීති තදා කිර භගවතො මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි යථා තං චත්තාරො අසඞ්ඛෙය්‍යෙ පූරිතදානපාරමිසඤ්චයස්ස. සබ්බදිසාසු හි යමකමහාමෙඝො වුට්ඨහිත්වා මහොඝො විය සබ්බපාරමියො ‘‘එකස්මිං අත්තභාවෙ විපාකං දස්සාමා’’ති සම්පිණ්ඩිතා විය ලාභසක්කාරමහොඝං නිබ්බත්තයිංසු. තතො තතො අන්නපානයානවත්ථමාලාගන්ධවිලෙපනාදිහත්ථා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ආගන්ත්වා ‘‘කහං බුද්ධො, කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො නරාසභො පුරිසසීහො’’ති භගවන්තං පරියෙසන්ති, සකටසතෙහිපි පච්චයෙ ආහරිත්වා ඔකාසං අලභමානා සමන්තා ගාවුතප්පමාණම්පි සකටධුරෙන සකටධුරං ආහච්ච තිට්ඨන්ති චෙව අනුබන්ධන්ති ච අන්ධකවින්දබ්‍රාහ්මණො විය. යථා ච භගවතො, එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සපි. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං, භික්ඛුසඞ්ඝොපි සක්කතො හොති…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා. 38).

තථා –

‘‘යාවතා ඛො පන, චුන්ද, එතරහි සඞ්ඝො වා ගණො වා ලොකෙ උප්පන්නො, නාහං, චුන්ද, අඤ්ඤං එකං සඞ්ඝම්පි සමනුපස්සාමි එවංලාභග්ගයසග්ගප්පත්තං යථරිවායං, චුන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති (දී. නි. 3.176).

ස්වායං භගවතො ච සඞ්ඝස්ස ච උප්පන්නො ලාභසක්කාරො එකතො හුත්වා ද්වින්නං මහානදීනං උදකං විය අප්පමෙය්‍යො අහොසි, භගවතො පන භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච උප්පන්නො ලාභසක්කාරො ධම්මස්සපි උප්පන්නොයෙව. ධම්මධරානඤ්හි කතො සක්කාරො ධම්මස්ස කතො නාම හොති. තෙන වුත්තං ‘‘තිණ්ණං රතනානං මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජී’’ති.

වුත්තමත්ථං පාළියා නිදස්සෙන්තො ‘‘යථාහා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සක්කතොති සක්කාරප්පත්තො. යස්ස හි චත්තාරො පච්චයෙ සක්කත්වා සුඅභිසඞ්ඛතෙ පණීතපණීතෙ උපනෙති, සො සක්කතො. ගරුකතොති ගරුභාවහෙතූනං උත්තමගුණානං මත්ථකප්පත්තියා අනඤ්ඤසාධාරණෙන ගරුකාරෙන සබ්බදෙවමනුස්සෙහි පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුකතො. යස්මිඤ්හි ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වා පච්චයෙ දෙන්ති, සො ගරුකතො. මානිතොති සම්මාපටිපත්තියා මානිතො මනෙන පියායිතො. තාය හි විඤ්ඤූනං මනාපතා. පූජිතොති මානනාදිපූජාය චෙව චතුපච්චයපූජාය ච පූජිතො. යස්ස හි සබ්බමෙතං පූජනඤ්ච කරොන්ති, සො පූජිතො. අපචිතොති නීචවුත්තිකරණෙන අපචිතො. සත්ථාරඤ්හි දිස්වා මනුස්සා හත්ථික්ඛන්ධාදීහි ඔතරන්ති, මග්ගං දෙන්ති, අංසකූටතො සාටකං අපනෙන්ති. ආසනතො වුට්ඨහන්ති, වන්දන්තීති එවං සො තෙහි අපචිතො නාම හොති.

අවණ්ණං පත්ථරිත්වාති අවණ්ණං තත්ථ තත්ථ සංකිත්තනවසෙන පත්ථරිත්වා. ආවට්ටනිමායන්ති ආවට්ටෙත්වා ගහණමායං. ආවට්ටෙති පුරිමාකාරතො නිවත්තෙති අත්තනො වසෙ වත්තෙති එතායාති ආවට්ටනී, මායා, තං ආවට්ටනිමායං ඔසාරෙත්වා පරිජප්පෙත්වාති අත්ථො. කොටිතො පට්ඨායාති අන්තිමකොටිතො පට්ඨාය. ථද්ධකායෙන ඵරුසවාචාය තිණ්ණං රතනානං අවණ්ණකථනං අනත්ථාවහත්තා විසසිඤ්චනසදිසා හොතීති ආහ ‘‘විසං සිඤ්චිත්වා’’ති. අඤ්ඤාතොති ආඤාතො. තෙනාහ ‘‘ඤාතො’’තිආදි.

කායඞ්ගන්ති කායමෙව අඞ්ගං, කායස්ස වා අඞ්ගං, සීසාදි. වාචඞ්ගන්ති ‘‘හොතු, සාධූ’’ති එවමාදිවාචාය අවයවං. එකකෙනාති අසහායෙන. ඉමස්ස පනත්ථස්සාති ‘‘චරියං චරණකාලෙ’’තිආදිනා වුත්තස්ස. යතො යතො ගරු ධුරන්ති යස්මිං යස්මිං ඨානෙ ධුරං ගරු භාරිකං හොති, අඤ්ඤෙ බලිබද්දා උක්ඛිපිතුං න සක්කොන්ති. යතො ගම්භීරවත්තනීති වත්තන්ති එත්ථාති වත්තනී, දුම්මග්ගස්සෙතං නාමං, යස්මිං ඨානෙ උදකචික්ඛල්ලමහන්තතාය වා විසමච්ඡින්නතටභාවෙන වා මග්ගො ගම්භීරො හොතීති අත්ථො. තදාස්සු කණ්හං යුඤ්ජෙන්තීති අස්සූති නිපාතමත්තං, තදා කණ්හං යුඤ්ජෙන්තීති අත්ථො. යදා ධුරඤ්ච ගරු හොති මග්ගො ච ගම්භීරො, තදා අඤ්ඤෙ බලිබද්දෙ අපනෙත්වා කණ්හමෙව යුඤ්ජෙන්තීති වුත්තං හොති. ස්වාස්සු තං වහතෙ ධුරන්ති එත්ථපි අස්සූති නිපාතමත්තමෙව, සො තං ධුරං වහතීති අත්ථො.

ගෙහවෙතනන්ති ගෙහෙ නිවුට්ඨභාවහෙතු දාතබ්බං. කාළකො නාම නාමෙනාති අඤ්ජනවණ්ණො කිරෙස, තෙනස්ස ‘‘කාළකො’’ති නාමං අකංසු. කාළකං උපසඞ්කමිත්වා ආහාති කාළකො කිර එකදිවසං චින්තෙසි ‘‘මය්හං මාතා දුග්ගතා මං පුත්තට්ඨානෙ ඨපෙත්වා දුක්ඛෙන පොසෙති, යංනූනාහං භතිං කත්වා ඉමං දුග්ගතභාවතො මොචෙය්‍ය’’න්ති. සො තතො පට්ඨාය භතිං උපධාරෙන්තො විචරති. අථ තස්මිං දිවසෙ ගාමගොරූපෙහි සද්ධිං තත්ථ සමීපෙ චරති. සත්ථවාහපුත්තොපි ගොසුත්තවිත්තකො, සො ‘‘අත්ථි නු ඛො එතෙසං ගුන්නං අන්තරෙ සකටානි උත්තාරෙතුං සමත්ථො උසභාජානීයො’’ති උපධාරයමානො බොධිසත්තං දිස්වා ‘‘අයං ආජානීයො සක්ඛිස්සති මය්හං සකටානි උත්තාරෙතු’’න්ති අඤ්ඤාසි. තෙන තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ. සො අඤ්ඤෙසං…පෙ… ගෙහමෙව අගමාසීති තදා කිර ගාමදාරකා ‘‘කිං නාමෙතං කාළකස්ස ගලෙ’’ති තස්ස සන්තිකං ආගච්ඡන්ති. සො තෙ අනුබන්ධිත්වා දූරතොව පලාපෙන්තො මාතු සන්තිකං ගතො. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

සායන්හසමයන්ති සායන්හකාලෙ. භුම්මත්ථෙ එතං උපයොගවචනං. න හෙත්ථ අච්චන්තසංයොගො සම්භවති. පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති එත්ථ තෙහි තෙහි සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකඋපාසකඋපාසිකාදිසත්තෙහි චෙව රූපාරම්මණාදිසඞ්ඛාරෙහි ච පටිනිවත්තෙත්වා අපසක්කිත්වා නිලීයනං විවෙචනං කායචිත්තෙහි තතො විවිත්තතාය පටිසල්ලානං කායවිවෙකො, චිත්තවිවෙකො ච. යො තතො දුවිධවිවෙකතො වුට්ඨිතො භවඞ්ගප්පත්තියා සබ්‍රහ්මචාරීහි සමාගමෙන ච අපෙතො. සො පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො නාම හොති. අයං පන යස්මා පටිසල්ලානානං උත්තමතො ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාසි, තස්මා ‘‘ඵලසමාපත්තිතො’’ති වුත්තං. කායසක්ඛිනො භවිස්සාමාති නාමකායෙන දෙසනාසම්පටිච්ඡනවසෙන සක්ඛිභූතා භවිස්සාම. නනු ච ‘‘පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදී’’ති ඉදං කස්මා වුත්තං. තිත්ථියා හි භගවතො පටිපක්ඛා, තෙ කස්මා තස්ස ආසනං පඤ්ඤාපෙන්තීති ආහ ‘‘තථාගතො හී’’තිආදි.

විග්ගාහිකකථන්ති විග්ගාහසංවත්තනිකං සාරම්භකථං. ආයාචෙය්‍යාසීති වචීභෙදං කත්වා යාචෙය්‍යාසි. පත්ථෙය්‍යාසීති මනසා ආසීසෙය්‍යාසි. පිහෙය්‍යාසීති තස්සෙව වෙවචනං. නිත්තෙජතං ආපන්නොති තෙජහානියා නිත්තෙජභාවං ආපන්නො, නිත්තෙජභූතොති අත්ථො. තතො එව භික්ඛුආදයොපි සම්මුඛා ඔලොකෙතුං අසමත්ථතාය පත්තක්ඛන්ධො, පතිතක්ඛන්ධොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඔනතගීවො’’ති. දස්සිතධම්මෙසූති වුත්තධම්මෙසු. වචනමත්තමෙව හි තෙසං, න පන දස්සනං තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස අභාවතො. භගවතො එව වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’ති පරස්ස වචනවසෙන දස්සිතධම්මෙසු. පටිචරිස්සතීති පටිච්ඡාදනවසෙ චරිස්සති පවත්තිස්සති, පටිච්ඡාදනත්ථො එව වා චරති-සද්දො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදෙස්සතී’’ති. අඤ්ඤෙන වා අඤ්ඤන්ති පන පටිච්ඡාදනාකාරදස්සනන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන වා වචනෙනා’’තිආදි.

තත්ථ අඤ්ඤං වචනන්ති යං සමනුයුඤ්ජන්තෙන භගවතා පරස්ස දොසවිභාවනං වචනං වුත්තං, තං තතො අඤ්ඤෙනෙව වචනෙන පටිච්ඡාදෙති. ‘‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති චොදකෙන වුත්තවචනං විය ‘‘කො ආපන්නො, කිං ආපන්නො, කිස්මිං ආපන්නො, කං භණථ, කිං භණථා’’තිආදිවචනෙන අඤ්ඤං ආගන්තුකකථං ආහරන්තො ‘‘ත්වං ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුට්ඨො ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’ති වත්වා පුන ‘‘න තව පාටලිපුත්තගමනං පුච්ඡාම, ආපත්තිං පුච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ තතො රාජගහං ගතොම්හි. රාජගහං වා යාහි බ්‍රාහ්මණගෙහං වා, ආපත්තිං ආපන්නොසීති. ‘‘තත්ථ මෙ සූකරමංසං ලද්ධ’’න්තිආදීනි වදන්තො විය සමනුයුඤ්ජකෙන වුත්තවචනතො අඤ්ඤං ආගන්තුකකථං ආහරන්තො අපනාමෙස්සති, වික්ඛෙපං ගමයිස්සති. අප්පතීතා හොන්ති තෙන අතුට්ඨා අසොමනස්සිකාති අපච්චයො, දොමනස්සෙතං අධිවචනං. නෙව අත්තනො, න පරෙසං හිතං අභිරාධයතීති අනභිරද්ධි, දොමනස්සමෙව. තෙනෙවාහ ‘‘අපච්චයෙන දොමනස්සං වුත්ත’’න්ති.

යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතොති එත්ථ ධම්ම-සද්දෙන චතුසච්චධම්මො වුත්තොති ආහ ‘‘යස්ස මග්ගස්ස වා ඵලස්ස වා අත්ථායා’’ති. චතුසච්චධම්මො හි මග්ගඵලාධිගමත්ථාය දෙසීයති. න නිග්ගච්ඡතීති න පවත්තෙති. නන්ති නං ධම්මං. ඉදානි ‘‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො’’ති එත්ථ ධම්ම-සද්දෙන පටිපත්තිධම්මො දස්සිතො, න පන චතුසච්චධම්මොති අධිප්පායෙන අත්ථවිකප්පං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. පඤ්ච ධම්මාති ගම්භීරඤාණචරියභූතානං ඛන්ධාදීනං උග්ගහසවනධාරණපරිචයයොනිසොමනසිකාරෙ සන්ධායාහ. තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති එත්ථ සම්මාසද්දො උභයත්ථාපි යොජෙතබ්බො ‘‘සම්මා තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. යො හි සම්මා ධම්මං පටිපජ්ජති, තස්සෙව සම්මා දුක්ඛක්ඛයො හොතීති. යො පන වුත්තනයෙන තක්කරො, තස්ස නිය්‍යානං අත්ථතො ධම්මස්සෙව නිය්‍යානන්ති තප්පටික්ඛෙපෙන ‘‘සො ධම්මො…පෙ… න නිය්‍යාති න නිග්ගච්ඡතී’’ති ආහ.

යදි තිරච්ඡානසීහස්ස නාදො සබ්බතිරච්ඡානඑකච්චමනුස්සාමනුස්සනාදතො සෙට්ඨත්තා සෙට්ඨනාදො, කිමඞ්ගං පන තථාගතසීහස්ස නාදොති ආහ ‘‘සීහනාදන්ති සෙට්ඨනාද’’න්ති. යදි වා තිරච්ඡානසීහනාදස්ස සෙට්ඨනාදතා නිබ්භයතාය අප්පටිසත්තුතාය ඉච්ඡිතා, තථාගතසීහනාදස්සෙව අයමත්ථො සාතිසයොති ආහ ‘‘අභීතනාදං අප්පටිනාද’’න්ති. ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.129; අ. නි. 1.268-271) හි යො අත්ථො වුත්තො, තස්ස භූතතාය අයං නාදො සෙට්ඨනාදො නාම හොති උත්තමනාදො. භූතත්ථො හි උත්තමත්ථොති. ඉමමත්ථං පන වදන්තස්ස භගවතො අඤ්ඤතො භයං වා ආසඞ්කා වා නත්ථීති අභීතනාදො නාම හොති. අභූතඤ්හි වදතො කුතොචි භයං වා ආසඞ්කා වා සියා, එවං පන වදන්තං භගවන්තං කොචි උට්ඨහිත්වා පටිබාහිතුං සමත්ථො නාම නත්ථීති අයං නාදො අප්පටිනාදො නාම හොති.

සමන්තතො නිග්ගණ්හනවසෙන තොදනං විජ්ඣනං සන්නිතොදකං, සම්මා වා නිතුදන්ති පීළෙන්ති එතෙනාති සන්නිතොදකං. වාචායාති ච පච්චත්තෙ කරණවචනං. තෙනාහ ‘‘වචනපතොදෙනා’’ති. සඤ්ජම්භරිමකංසූති සමන්තතො සම්භරිතං අකංසු, සබ්බෙ පරිබ්බාජකා වාචාතොදනෙහි තුදිංසූති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සම්භරිතං…පෙ… විජ්ඣිංසූ’’ති. සිඞ්ගාලකංයෙවාති සිඞ්ගාලමෙව, ‘‘සෙගාලකංයෙවා’’තිපි පාඨො. තස්සෙවාති සිඞ්ගාලරවස්සෙව. අථ වා භෙරණ්ඩකංයෙවාති භෙදණ්ඩසකුණිසදිසංයෙවාති අත්ථො. භෙදණ්ඩං නාම එකො පක්ඛී ද්විමුඛො, තස්ස කිර සද්දො අතිවිය විරූපො අමනාපො. තෙනාහ ‘‘අපිච භින්නස්සරං අමනාපසද්දං නදතී’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

සරභසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.