3. වෙනාගපුරසුත්තවණ්ණනා

64. තතියෙ එවංනාමකෙ ජනපදෙති යත්ථ නාමග්ගහණෙන කොසලසද්දස්ස රුළ්හීසද්දතං දස්සෙති. තථා හි කොසලා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීසද්දෙන ‘‘කොසලා’’ති වුච්චති. අක්ඛරචින්තකා හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු යුත්තෙ විය සලිඞ්ගවචනානි (පාණිනි 1.2.51) ඉච්ඡන්ති. අයමෙත්ථ රුළ්හී යථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘කුරූසු විහරති, අඞ්ගෙසු විහරතී’’ති ච. තබ්බිසෙසනෙ පන ජනපදසද්දෙ ජාතිසද්දෙ එකවචනමෙව යථා ‘‘කොසලෙසු ජනපදෙ’’ති. චාරිකන්ති චරණං. චරණං වා චාරො, සො එව චාරිකා. තයිදං මග්ගගමනං ඉධාධිප්පෙතං, න චුණ්ණිකගමනමත්තන්ති ආහ ‘‘අද්ධානගමනං ගච්ඡන්තො’’ති. තං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘චාරිකා ච නාමෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දූරෙපීති දූරෙපි නාතිදූරෙපි. සහසා ගමනන්ති සීඝගමනං. මහාකස්සපපච්චුග්ගමනාදීසූති ආදි-සද්දෙන ආළවකාදීනං අත්ථාය ගමනං සඞ්ගණ්හාති. භගවා හි මහාකස්සපත්ථෙරං පච්චුග්ගච්ඡන්තො මුහුත්තෙන තිගාවුතමග්ගමගමාසි. ආළවකස්සත්ථාය තිංසයොජනං, තථා අඞ්ගුලිමාලස්ස, පුක්කුසාතිස්ස පන පඤ්චචත්තාලීසයොජනං, මහාකප්පිනස්ස වීසයොජනසතං, ධනියස්සත්ථාය සත්ත යොජනසතානි, ධම්මසෙනාපතිනො සද්ධිවිහාරිකස්ස වනවාසිස්ස තිස්සසාමණෙරස්ස තිගාවුතාධිකං වීසයොජනසතං අගමාසි. ඉමං සන්ධායාති ඉමං අතුරිතචාරිකං සන්ධාය.

උපලභිංසූති එත්ථ සවනවසෙන උපලභිංසූති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සොතද්වාර…පෙ… ජානිංසූ’’ති ආහ. සබ්බම්පි වාක්‍යං අවධාරණඵලත්තා අන්තොගධාවධාරණන්ති ආහ ‘‘පදපූරණමත්තෙ වා නිපාතො’’ති. අවධාරණත්ථෙනාති පන ඉමිනා ඉට්ඨත්ථතොවධාරණත්ථං ඛො-සද්දග්ගහණන්ති දස්සෙති. අස්සොසීති පදං ඛො-සද්දෙ ගහිතෙ තෙන ඵුල්ලිතමණ්ඩිතවිභූසිතං විය හොන්තං පූරිතං නාම හොති, තෙන ච පුරිමපච්ඡිමපදානි සංසිලිට්ඨානි නාම හොන්ති, න තස්මිං අග්ගහිතෙති ආහ ‘‘පදපූරණෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාමත්තමෙවා’’ති. මත්තසද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො. තෙනස්ස අනත්ථන්තරදීපනතා දස්සිතා හොති, එවසද්දෙන පන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය එකන්තිකතා.

සමිතපාපත්තාති අච්චන්තං අනවසෙසතො සවාසනං සමිතපාපත්තා. එවඤ්හි බාහිරකවීතරාගසෙක්ඛාසෙක්ඛපාපසමනතො භගවතො පාපසමනං විසෙසිතං හොති. තෙනස්ස යථාභූතගුණාධිගතමෙතං නාමං යදිදං සමණොති දීපෙති. අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං ඉධ අනුස්සවත්ථො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඛලූති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො’’ති. ආලපනමත්තන්ති පියාලාපවචනමත්තං. පියසමුදාහාරා හෙතෙ ‘‘භො’’ති වා ‘‘ආවුසො’’ති වා ‘‘දෙවානං පියා’’ති වා. ගොත්තවසෙනාති එත්ථ ගං තායතීති ගොත්තං. ගොතමොති හි පවත්තමානං වචනං බුද්ධිඤ්ච තායති එකංසිකවිසයතාය රක්ඛතීති ගොත්තං. යථා හි බුද්ධි ආරම්මණභූතෙන අත්ථෙන විනා න වත්තති, තථා අභිධානං අභිධෙය්‍යභූතෙන, තස්මා සො ගොත්තසඞ්ඛාතො අත්ථො තානි තායති රක්ඛතීති වුච්චති. කො පන සොති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසමුදාගතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච සමණොති ඉමිනා පරික්ඛකජනෙහි භගවතො බහුමතභාවො දස්සිතො සමිතපාපතාකිත්තනතො. ගොතමොති ඉමිනා ලොකියජනෙහි උච්චාකුලසම්භූතතා දීපිතා තෙන උදිතොදිතවිපුලඛත්තියකුලවිභාවනතො. සබ්බඛත්තියානඤ්හි ආදිභූතමහාසම්මතමහාරාජතො පට්ඨාය අසම්භින්නං උළාරතමං සක්‍යරාජකුලං.

කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙනාති ඤාතිපාරිජුඤ්ඤභොගපාරිජුඤ්ඤාදිනා කෙනචිපි පාරිජුඤ්ඤෙන පරිහානියා අනභිභූතො අනජ්ඣොත්ථටො. තථා හි තස්ස කුලස්ස න කිඤ්චි පාරිජුඤ්ඤං ලොකනාථස්ස අභිජාතියං, අථ ඛො වඩ්ඪියෙව. අභිනික්ඛමනෙ ච තතොපි සමිද්ධතමභාවො ලොකෙ පාකටො පඤ්ඤාතොති. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති ඉදං වචනං භගවතො සද්ධාපබ්බජිතභාවදීපනං වුත්තං මහන්තං ඤාතිපරිවට්ටං මහන්තඤ්ච භොගක්ඛන්ධං පහාය පබ්බජිතභාවසිද්ධිතො.

ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙති ඉත්ථං එවංපකාරො භූතො ජාතොති එවං කථනත්ථෙ. උපයොගවචනන්ති ‘‘අබ්භුග්ගතො’’ති එත්ථ අභි-සද්දො ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථජොතකො, තෙන යොගතො ‘‘තං ඛො පන භවන්ත’’න්ති ඉදං සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං. තෙනාහ ‘‘තස්ස ඛො පන භොතො ගොතමස්සාති අත්ථො’’ති. කල්‍යාණගුණසමන්නාගතොති කල්‍යාණෙහි ගුණෙහි යුත්තො, තන්නිස්සිතො තබ්බිසයතායාති අධිප්පායො. සෙට්ඨොති එත්ථාපි එසෙව නයො. කිත්තෙතබ්බතො කිත්ති, සා එව සද්දනීයතො සද්දොති ආහ ‘‘කිත්තිසද්දොති කිත්තියෙවා’’ති. අභිත්ථවනවසෙන පවත්තො සද්දො ථුතිඝොසො. සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා උග්ගතොති අනඤ්ඤසාධාරණෙ ගුණෙ ආරබ්භ පවත්තත්තා සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා අභිභවිත්වා උග්ගතො.

සො භගවාති යො සො සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො දෙවානං අතිදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා ලොකනාථො භාග්‍යවන්තතාදීහි කාරණෙහි සදෙවකෙ ලොකෙ ‘‘භගවා’’ති පත්ථටකිත්තිසද්දො, සො භගවා. ‘‘භගවා’’ති ච ඉදං සත්ථු නාමකිත්තනං. තෙනාහ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කත’’න්තිආදි (මහානි. 84). පරතො පන භගවාති ගුණකිත්තනං. යථා කම්මට්ඨානිකෙන ‘‘අරහ’’න්තිආදීසු නවසු ඨානෙසු පච්චෙකං ඉති-සද්දං යොජෙත්වා බුද්ධගුණා අනුස්සරියන්ති, එවං බුද්ධගුණසංකිත්තනෙනපීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉතිපි අරහං ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවා’’ති ආහ. ‘‘ඉතිපෙතං භූතං ඉතිපෙතං තච්ඡ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.6) විය ඉධ ඉතිසද්දො ආසන්නපච්චක්ඛකරණත්ථො, පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන ච තෙසං ගුණානං බහුභාවො දීපිතො, තානි ච සංකිත්තෙන්තෙන විඤ්ඤුනා චිත්තස්ස සම්මුඛීභූතානෙව කත්වා සංකිත්තෙතබ්බානීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොතී’’ති ආහ. එවං නිරූපෙත්වා කිත්තෙන්තො යො කිත්තෙති, තස්ස භගවති අතිවිය අභිප්පසාදො හොති.

ආරකත්තාති සුවිදූරත්තා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං. අරානන්ති සංසාරචක්කස්ස අරානං. හතත්තාති විද්ධංසිතත්තා. පච්චයාදීනන්ති චීවරාදිපච්චයානඤ්චෙව පූජාවිසෙසානඤ්ච. තතොති විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.125-127). යථා ච විසුද්ධිමග්ගතො, එවං තංසංවණ්ණනාතොපි නෙසං විත්ථාරො ගහෙතබ්බො.

ඉමං ලොකන්ති නයිදං මහාජනස්ස සම්මුඛමත්තං සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො අනවසෙසං පරියාදායාති දස්සෙතුං ‘‘සදෙවක’’න්තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදානි වත්තබ්බං නිදස්සෙතී’’ති. පජාතත්තාති යථාසකං කම්මකිලෙසෙහි නිබ්බත්තත්තා. පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං පාරිසෙසනයෙන ඉතරෙසං පදන්තරෙන ගහිතත්තා. සදෙවකන්ති ච අවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො. ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං පච්චාසත්තිනයෙන. තත්ථ හි සො ජාතො තන්නිවාසී ච. සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. පච්චත්ථිකසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණන්ති නිදස්සනමත්තමෙතං අපච්චත්ථිකානං සමිතබාහිතපාපානඤ්ච සමණබ්‍රාහ්මණානං සමණබ්‍රාහ්මණවචනෙන ගහිතත්තා. කාමං ‘‘සදෙවක’’න්තිආදිවිසෙසනානං වසෙන සත්තවිසයො ලොකසද්දොති විඤ්ඤායති තුල්‍යයොගවිසයත්තා තෙසං, ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’තිආදීසු පන අතුල්‍යයොගෙපි අයං සමාසො ලබ්භතීති බ්‍යභිචාරදස්සනතො පජාගහණන්ති ආහ ‘‘පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණ’’න්ති.

අරූපිනො සත්තා අත්තනො ආනෙඤ්ජවිහාරෙන විහරන්තා දිබ්බන්තීති දෙවාති ඉමං නිබ්බචනං ලභන්තීති ආහ ‘‘සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරලොකො ගහිතො’’ති. තෙනාහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනූපගානං දෙවානං සහබ්‍යත’’න්ති (අ. නි. 3.117). සමාරකග්ගහණෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො ගහිතො තස්ස සවිසෙසං මාරස්ස වසෙ වත්තනතො. සබ්‍රහ්මකග්ගහණෙන රූපීබ්‍රහ්මලොකො ගහිතො අරූපීබ්‍රහ්මලොකස්ස ගහිතත්තා. චතුපරිසවසෙනාති ඛත්තියාදිචතුපරිසවසෙන. ඉතරා පන චතස්සො පරිසා සමාරකාදිග්ගහණෙන ගහිතා එවාති. අවසෙසසත්තලොකො නාගගරුළාදිභෙදො. තීහාකාරෙහීති දෙවමාරබ්‍රහ්මසහිතතාසඞ්ඛාතෙහි තීහි පකාරෙහි. තීසු පදෙසූති ‘‘සදෙවක’’න්තිආදීසු තීසු පදෙසු. තෙන තෙනාකාරෙනාති සදෙවකත්තාදිනා තෙන තෙන පකාරෙන. තෙධාතුකමෙව පරියාදින්නන්ති පොරාණා ආහූති යොජනා.

අභිඤ්ඤාති යකාරලොපෙනායං නිද්දෙසො, අභිජානිත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අභිඤ්ඤාය අධිකෙන ඤාණෙන ඤත්වා’’ති. අනුමානාදිපටික්ඛෙපොති අනුමානඅත්ථාපත්තිආදිප්පටික්ඛෙපො එකප්පමාණත්තා. සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාය හි සබ්බපච්චක්ඛා බුද්ධා භගවන්තො.

අනුත්තරං විවෙකසුඛන්ති ඵලසමාපත්තිසුඛං. තෙන විමිස්සාපි කදාචි භගවතො ධම්මදෙසනා හොතීති ‘‘හිත්වාපී’’ති පි-සද්දග්ගහණං. භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො යස්මිං ඛණෙ පරිසා සාධුකාරං වා දෙති, යථාසුතං වා ධම්මං පච්චවෙක්ඛති, තං ඛණං පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, යථාපරිච්ඡෙදඤ්ච සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය ධම්මං දෙසෙති. අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තොති උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස වසෙන අප්පං වා, විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස නෙය්‍යස්ස වා වසෙන බහුං වා දෙසෙන්තො. ධම්මස්ස කල්‍යාණතා ච නිය්‍යානිකතා ච සබ්බසො අනවජ්ජභාවෙනෙවාති ආහ ‘‘අනවජ්ජමෙව කත්වා’’ති.

දෙසකායත්තෙන ආණාදිවිධිනා අතිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනාති සා පරියත්තිධම්මවසෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘දෙසනාය තාව චාතුප්පදිකගාථායපී’’තිආදි. නිදානනිගමානිපි සත්ථු දෙසනාය අනුවිධානතො තදන්තොගධානි එවාති ආහ ‘‘නිදානං ආදි, ඉදමවොචාති පරියොසාන’’න්ති.

සාසිතබ්බපුග්ගලගතෙන යථාපරාධාදිසාසිතබ්බභාවෙන අනුසාසනං තදඞ්ගවිනයාදිවසෙන විනයනං සාසනන්ති තං පටිපත්තිධම්මවසෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධිවිපස්සනා’’තිආදි. කුසලානන්ති අනවජ්ජධම්මානං සීලසමථවිපස්සනානං සීලදිට්ඨීනඤ්ච ආදිභාවො තංමූලිකත්තා උත්තරිමනුස්සධම්මානං. අරියමග්ගස්ස අන්තද්වයවිගමෙන මජ්ඣිමාපටිපදාභාවො විය සම්මාපටිපත්තියා ආරබ්භ නිබ්බත්තීනං වෙමජ්ඣතාපි මජ්ඣභාවොති වුත්තං ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ…පෙ… මජ්ඣිමං නාමා’’ති. ඵලං පරියොසානං නාම සඋපාදිසෙසතාවසෙන. නිබ්බානං පරියොසානං නාම අනුපාදිසෙසතාවසෙන. ඉදානි තෙසං ද්වින්නම්පි සාසනස්ස පරියොසානතං ආගමෙන දස්සෙතුං ‘‘තස්මාතිහ ත්ව’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජන’’න්තිආදිවචනතො ධම්මදෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ඉධ…පෙ… අධිප්පෙත’’න්ති. තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ කථාවධිසද්දප්පබන්ධො ගාථාවසෙන සුත්තවසෙන ච වවත්ථිතො පරියත්තිධම්මො, සො ඉධ දෙසනාති වුත්තො, තස්ස පන අත්ථො විසෙසතො සීලාදි එවාති ආහ ‘‘භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො…පෙ… දස්සෙතී’’ති. තත්ථ සීලං දස්සෙත්වාති සීලග්ගහණෙන සසම්භාරං සීලං ගහිතං, තථා මග්ගග්ගහණෙන සසම්භාරො මග්ගොති තදුභයවසෙන අනවසෙසතො පරියත්තිඅත්ථං පරියාදාය තිට්ඨති. තෙනාති සීලාදිදස්සනෙන. අත්ථවසෙන හි ඉධ දෙසනාය ආදිකල්‍යාණාදිභාවො අධිප්පෙතො. කථිකසණ්ඨිතීති කථිකස්ස සණ්ඨානං කථනවසෙන සමවට්ඨානං.

න සො සාත්ථං දෙසෙති නිය්‍යානත්ථවිරහතො තස්සා දෙසනාය. එකබ්‍යඤ්ජනාදියුත්තා වාති සිථිලාදිභෙදෙසු බ්‍යඤ්ජනෙසු එකප්පකාරෙනෙව ද්විප්පකාරෙනෙව වා බ්‍යඤ්ජනෙන යුත්තා දමිළභාසා විය. විවටකරණතාය ඔට්ඨෙ අඵුසාපෙත්වා උච්චාරෙතබ්බතො සබ්බනිරොට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා කිරාතභාසා විය. සබ්බස්සෙව විස්සජ්ජනීයයුත්තතාය සබ්බවිස්සට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා යවනභාසා විය. සබ්බස්සෙව සානුසාරතාය සබ්බනිග්ගහිතබ්‍යඤ්ජනා වා පාරසිකාදිමිලක්ඛභාසා විය. සබ්බාපෙසා බ්‍යඤ්ජනෙකදෙසවසෙනෙව පවත්තියා අපරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනාති කත්වා ‘‘අබ්‍යඤ්ජනා’’ති වුත්තා.

ඨානකරණානි සිථිලානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං අක්ඛරං පඤ්චසු වග්ගෙසු පඨමතතියන්ති එවමාදි සිථිලං. තානි අසිථිලානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං අක්ඛරං වග්ගෙසු දුතියචතුත්ථන්ති එවමාදි ධනිතං. ද්විමත්තකාලං දීඝං. එකමත්තකාලං රස්සං. තදෙව ලහුකං ලහුකමෙව. සංයොගපරං දීඝඤ්ච ගරුකං. ඨානකරණානි නිග්ගහෙත්වා උච්චාරෙතබ්බං නිග්ගහිතං. පරෙන සම්බන්ධං කත්වා උච්චාරෙතබ්බං සම්බන්ධං. තථා න සම්බන්ධං වවත්ථිතං. ඨානකරණානි විස්සට්ඨානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං විමුත්තං. දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදොති එවං සිථිලාදිවසෙන බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා අක්ඛරුප්පාදකචිත්තස්ස දසප්පකාරෙන පභෙදො. සබ්බානි හි අක්ඛරානි චිත්තසමුට්ඨානානි යථාධිප්පෙතත්ථබ්‍යඤ්ජනතො බ්‍යඤ්ජනානි ච.

අමක්ඛෙත්වාති අමිලෙච්ඡෙත්වා, අවිනාසෙත්වා, අහාපෙත්වාති අත්ථො. භගවා යමත්ථං ඤාපෙතුං එකගාථං එකවාක්‍යම්පි දෙසෙති, තමත්ථං තාය දෙසනාය පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනාය එව දෙසෙතීති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනමෙව කත්වා ධම්මං දෙසෙතී’’ති. ඉධ කෙවලසද්දො අනවසෙසවාචකො, න අවොමිස්සතාදිවාචකොති ආහ ‘‘සකලාධිවචන’’න්ති. පරිපුණ්ණන්ති සබ්බසො පුණ්ණං. තං පන කිඤ්චි ඌනං වා අධිකං වා න හොතීති ‘‘අනූනාධිකවචන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යදත්ථං දෙසිතං, තස්ස සාධකත්තා අනූනතා වෙදිතබ්බා, තබ්බිධුරස්ස පන අසාධකත්තා අනධිකතා. සකලන්ති සබ්බභාගවන්තං. පරිපුණ්ණමෙවාති සබ්බසො පරිපුණ්ණමෙව. තෙනාහ ‘‘එකදෙසනාපි අපරිපුණ්ණා නත්ථී’’ති. අපරිසුද්ධා දෙසනා නාම හොති තණ්හාසංකිලෙසත්තා. ලොකාමිසං චීවරාදයො පච්චයා, තත්ථ අගධිතචිත්තතාය ලොකාමිසනිරපෙක්ඛො. හිතඵරණෙනාති හිතූපසංහරණෙන. මෙත්තාභාවනාය මුදුහදයොති මෙත්තාභාවනාය කරුණාය වා මුදුහදයො. උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙනාති සකලසංකිලෙසතො වට්ටදුක්ඛතො ච උද්ධරණාකාරාවට්ඨිතෙන චිත්තෙන, කරුණාධිප්පායෙනාති අත්ථො. තස්මාති යස්මා සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලං සාසනං ඉධ බ්‍රහ්මචරියන්ති අධිප්පෙතං, තස්මා. බ්‍රහ්මචරියන්ති ඉමිනා සමානාධිකරණානි සබ්බපදානි යොජෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති…පෙ… පකාසෙතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති ආහ.

සුන්දරන්ති භද්දකං. භද්දකතා ච පස්සන්තස්ස හිතසුඛාවහභාවෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘අත්ථාවහං සුඛාවහ’’න්ති. තත්ථ අත්ථාවහන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථසංහිතහිතාවහං. සුඛාවහන්ති යථාවුත්තතිවිධසුඛාවහං. තථානුරූපානන්ති තාදිසානං. යාදිසෙහි පන ගුණෙහි භගවා සමන්නාගතො, තෙහි චතුප්පමාණිකස්ස ලොකස්ස සබ්බථාපි අච්චන්තප්පසාදනීයො තෙසං යථාභූතසභාවත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘යථාරූපො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යථාභූත…පෙ… අරහතන්ති ඉමිනා ධම්මප්පමාණලූඛප්පමාණානං සත්තානං භගවතො පසාදාවහතා දස්සිතා, ඉතරෙන ඉතරෙසං. දස්සනමත්තම්පි සාධු හොතීති එත්ථ කොසියවත්ථු කථෙතබ්බං. උභතොපක්ඛිකාති මිච්ඡාදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨිවසෙන උභයපක්ඛිකා. කෙරාටිකාති සඨා.

අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං යාවඤ්චිදන්ති නිපාතසමුදායො අධිමත්තප්පමාණපරිච්ඡෙදං දීපෙතීති ආහ ‘‘අධිමත්තප්පමාණපරිච්ඡෙදවචනමෙත’’න්ති. අධිමත්තවිප්පසන්නානීති අධිකප්පමාණෙන විප්පසන්නානි. විප්පසන්නානීති ච පකතිආකාරං අතික්කමිත්වා විප්පසන්නානීති අත්ථො. නනු ච චක්ඛාදීනං ඉන්ද්‍රියානං මනොවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා කථං තෙන තෙසං විප්පසන්නතා විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තස්ස හී’’තිආදි. තස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. තෙසන්ති චක්ඛාදීනං පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං. එවම්පි මනින්ද්‍රියෙන පතිට්ඨිතොකාසස්ස අදිට්ඨත්තා කථං මනින්ද්‍රියස්ස විප්පසන්නතා තෙන විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. නයග්ගාහපඤ්ඤා හෙසා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස. මනෙ විප්පසන්නෙයෙව හොති පසන්නචිත්තසමුට්ඨිතරූපසම්පදාහි එව චක්ඛාදීනං පතිට්ඨිතොකාසස්ස පසන්නතාසම්භවතො.

ජම්බොනදසුවණ්ණං රත්තවණ්ණමෙව හොතීති ආහ ‘‘සුරත්තවණ්ණස්සා’’ති. ජම්බොනදසුවණ්ණස්ස ඝටිකාති ජම්බොනදසුවණ්ණපිණ්ඩං. ඉමිනා නෙක්ඛන්ති නෙක්ඛප්පමාණජම්බොනදසුවණ්ණෙන කතං අකතභණ්ඩං වුත්තන්ති දස්සෙති. නෙක්ඛන්ති වා අතිරෙකපඤ්චසුවණ්ණෙන කතපිලන්ධනං කතභණ්ඩං වුත්තං. තඤ්හි ඝට්ටනමජ්ජනක්ඛමං හොතීති. සුවණ්ණන්ති ච පඤ්චධරණස්ස සමඤ්ඤා, තස්මා පඤ්චවීසතිධරණහිරඤ්ඤවිචිතං ආභරණං ඉධ නෙක්ඛන්ති අධිප්පෙතං. ජම්බොනදන්ති මහාජම්බුසාඛාය පවත්තනදියං නිබ්බත්තං. තං කිර රතනං රත්තං. සුවණ්ණාකාරෙ මහාජම්බුඵලරසෙ වා පථවියං පවිට්ඨෙ සුවණ්ණඞ්කුරා උට්ඨහන්ති, තෙන සුවණ්ණෙන කතපිලන්ධනන්තිපි අත්ථො. සුපරිකම්මකතන්ති සුට්ඨු කතපරිකම්මං. සම්පහට්ඨන්ති සම්මා පහට්ඨං ඝට්ටනාදිවසෙන සුකතපරිකම්මං. තෙනාහ ‘‘සුවණ්ණකාර…පෙ… සුපරිමජ්ජිතන්ති අත්ථො’’ති.

වාළරූපානීති ආහරිමානි වාළරූපානි. ‘‘අකප්පියරූපාකුලො අකප්පියමඤ්චො පල්ලඞ්කොති සාරසමාසෙ. රතනචිත්‍රන්ති භිත්තිච්ඡෙදාදිවසෙන රතනචිත්‍රං. රුක්ඛතූලලතාතූලපොටකිතූලානං වසෙන තිණ්ණං තූලානං. උද්දලොමියං කෙචීති සාරසමාසාචරියා උත්තරවිහාරිනො ච. තථා එකන්තලොමියං. කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයන්ති කොසෙය්‍යකසටමයං. අජිනචම්මෙහීති අජිනමිගචම්මෙහි. තානි කිර චම්මානි සුඛුමතරානි. තස්මා දුපට්ටතිපට්ටානි කත්වා සිබ්බන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අජිනප්පවෙණී’’තිආදි.

නිකාමලාභීති යථිච්ඡිතලාභී. තෙනාහ ‘‘ඉච්ඡිතිච්ඡිතලාභී’’ති. විපුලලාභීති උළාරලාභී. කසිරන්ති හි පරිත්තං වුච්චති, තප්පටික්ඛෙපෙන අකසිරං උළාරං. තෙනාහ ‘‘මහන්තලාභී’’තිආදි.

ලද්ධා ච න කප්පන්තීති සාමඤ්ඤෙන පටිසිද්ධත්තා සබ්බථා න කප්පතීති කස්සචි ආසඞ්කා සියා, තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘කිඤ්චි කිඤ්චි කප්පතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුද්ධකොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බනරහිතං. එත්ථ ච ‘‘සුද්ධකොසෙය්‍යං පන වට්ටතී’’ති විනයෙ (මහාව. අට්ඨ. 254) වුත්තත්තා ඉධාපි එත්තකමෙව වුත්තං. දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.15) පන ‘‘ඨපෙත්වා තූලිකං සබ්බානෙව ගොනකාදීනි රතනපරිසිබ්බිතානි න වට්ටන්තී’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘ඨපෙත්වා තූලික’’න්ති එතෙන රතනසිබ්බනරහිතාපී තූලිකා න වට්ටතීති දීපෙති. වචනතොති එතෙන විනයෙ (චූළව. 297) වුත්තභාවං දස්සෙති. එකෙන විධානෙනාති යථාවුත්තමෙව විධානං සන්ධාය වදති. යදි එවං කස්මා භගවතා ‘‘ලද්ධා ච න කප්පන්තී’’ති සාමඤ්ඤෙන පටිසෙධො කතොති ආහ ‘‘අකප්පියං පන උපාදායා’’තිආදි.

පල්ලඞ්කන්ති එත්ථ පරි-සද්දො සමන්තතොති එතස්මිං අත්ථෙ වත්තති, තස්මා වාමූරුං දක්ඛිණූරුඤ්ච සමං ඨපෙත්වා උභො පාදෙ අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධෙ කත්වා නිසජ්ජා පල්ලඞ්කන්ති ආහ ‘‘සමන්තතො ඌරුබද්ධාසන’’න්ති. ඌරූනං බන්ධනවසෙන නිසජ්ජා. පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාති ච යථා පල්ලඞ්කවසෙන නිසජ්ජා හොති, එවං උභො පාදෙ ආභුජෙ සමිඤ්ජිතෙ කත්වාති අත්ථො. තං පන උභින්නං පාදානං තථා සම්බන්ධතාකරණන්ති ආහ ‘‘බන්ධිත්වා’’ති. උජුං කායං පණිධායාති උපරිමං සරීරං උජුකං ඨපෙත්වා අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙත්වා. එවඤ්හි නිසින්නස්ස චම්මමංසන්හාරූනි න පණමන්ති. අථස්ස යා තෙසං පණමනපච්චයා ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා න උප්පජ්ජන්ති. තාසු අනුප්පජ්ජමානාසු චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං න පරිපතති, වුද්ධිං ඵාතිං ගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ’’තිආදි. උජුං කායං ඨපෙත්වාති උපරිමං කායං උජුකං ඨපෙත්වා, අයමෙව වා පාඨො. හෙට්ඨිමකායස්ස හි අනුජුකට්ඨපනං නිසජ්ජාවචනෙනෙව බොධිතන්ති. උජුං කායන්ති එත්ථ කාය-සද්දො උපරිමකායවිසයො.

පරිමුඛන්ති එත්ථ පරි-සද්දො අභිසද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති, බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානංයෙව පුරක්ඛත්වාති අත්ථො. එත්ථ යථා ‘‘වනන්තඤ්ඤෙව පවිසාමී’’තිආදිනා භාවනානුරූපං සෙනාසනං දස්සිතං, එවං ‘‘නිසීදාමී’’ති ඉමිනා අලීනානුද්ධච්චපක්ඛියො සන්තො ඉරියාපථො දස්සිතො, ‘‘පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා’’ති ඉමිනා නිසජ්ජාය දළ්හභාවො, ‘‘පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති ඉමිනා ආරම්මණපරිග්ගහූපායො. පරිග්ගහිතනිය්‍යානන්ති සබ්බථා ගහිතාසම්මොසං පරිච්චත්තසම්මොසං සතිං කත්වා, පරමසතිනෙපක්කං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. පරීති පරිග්ගහට්ඨො ‘‘පරිණායිකා’’තිආදීසු (ධ. ස. 16.20) විය. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො ‘‘සුඤ්ඤතවිමොක්ඛ’’න්තිආදීසු (පටි. ම. 1.209-210) විය. පටිපක්ඛතො නිග්ගමනට්ඨො හි නිය්‍යානට්ඨො.

චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි දිබ්බභාවාවහත්තා දිබ්බවිහාරා නාම හොන්තීති තදාසන්නප්පවත්තචඞ්කමොපි තදුපචාරතො දිබ්බො නාම හොතීති ආහ ‘‘චත්තාරි හි රූපජ්ඣානානී’’තිආදි. සමාපජ්ජිත්වා චඞ්කමන්තස්සාති ඉදඤ්ච චඞ්කමන්තස්ස අන්තරන්තරා සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා උට්ඨායුට්ඨාය චඞ්කමනං සන්ධාය වුත්තං. න හි සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අවුට්ඨිතෙන සක්කා චඞ්කමිතුං. සමාපත්තිතො වුට්ඨාය චඞ්කමන්තස්සපි චඞ්කමොති ඉදං පන සමාපත්තිතො වුට්ඨහිත්වා අන්තරන්තරා සමාපජ්ජිත්වා චඞ්කමන්තස්ස වසෙන වුත්තං. ද්වීසුවිහාරෙසූති බ්‍රහ්මවිහාරෙ, අරියවිහාරෙ ච. මෙත්තාඣානාදයො හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තියා බ්‍රහ්මභූතා සෙට්ඨභූතා විහාරාති බ්‍රහ්මවිහාරා. අනඤ්ඤසාධාරණත්තා පන අරියානං විහාරාති අරියවිහාරා, චතස්සොපි ඵලසමාපත්තියො. ඉධ පන අරහත්තඵලසමාපත්තියෙව ආගතා.

පච්චවෙක්ඛණාය ඵලසමාපත්ති කථිතා සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨිතස්ස පච්චවෙක්ඛණාසම්භවතො. චඞ්කමාදයොති ඵලසමාපත්තිං සමාපන්නස්සපි සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සපි චඞ්කමට්ඨානනිසජ්ජාදයො. අරියචඞ්කමාදයො හොන්ති න පන පච්චවෙක්ඛන්තස්සාති අධිප්පායො.

වෙනාගපුරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.