1. තිත්ථායතනසුත්තවණ්ණනා

62. දුතියස්ස පඨමෙ තිත්ථං නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො තබ්බිනිමුත්තස්ස කස්සචි දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතස්ස අභාවතො. එත්ථ හි සත්තා තරන්ති උප්පිලවන්ති උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොන්ති, තස්මා ‘‘තිත්ථ’’න්ති වුච්චති. පාරගමනසඞ්ඛාතඤ්හි තරණං දිට්ඨිගතිකානං නත්ථි, තත්ථෙව අපරාපරං නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙන පිලවනමෙව තෙසං තරණං නාම. උප්පාදකාති පූරණකස්සපාදයො. තිත්ථෙ ජාතා තිත්ථියා, යථාවුත්තං වා දිට්ඨිගතසඞ්ඛාතං තිත්ථං එතෙසං අත්ථීති තිත්ථිකා, තිත්ථිකා එව තිත්ථියා. මනොරමෙති සාදුඵලභරිතතාය අභයදිසතාය ච මනොරමෙ. ඉමෙසුයෙව තීසු ඨානෙසූති යථාවුත්තෙසු තිත්ථායතනෙසු.

යො යථා ජානාති, තස්ස තථා වුච්චතීති ඉමිනා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන තථා වුත්තන්ති දස්සෙති. පුග්ගල-සද්දො ච තිස්සන්නම්පි පකතීනං සාධාරණො, තස්මා පුරිසග්ගහණෙන තතො විසෙසනං යථා ‘‘අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා’’ති. පටිසංවිදිතං කරොතීති කෙවලං ජානනවසෙන විදිතං කරොති. අනුභවති වාති විපාකලක්ඛණප්පත්තං අනුභවති. පුබ්බෙකතහෙතූති අන්තොගධාවධාරණං පදන්ති ආහ ‘‘පුබ්බෙකතකම්මපච්චයෙනෙවා’’ති. ඉමිනාති ‘‘සබ්බං තං පුබ්බෙකතහෙතූ’’ති ඉමිනා වචනෙන. කම්මවෙදනන්ති කුසලාකුසලකම්මසහජං වෙදනං. කිරියවෙදනන්ති ‘‘නෙව කුසලාකුසලා න ච කම්මවිපාකා’’ති එවං වුත්තං කිරියචිත්තසහජං වෙදනං. න කෙවලඤ්ච තෙ කම්මකිරියවෙදනා එව පටික්ඛිපන්ති, අථ ඛො සාසනෙ ලොකෙ ච පාකටෙ වාතාබාධාදිරොගෙ ච පටික්ඛිපන්ති එවාති දස්සෙතුං ‘‘යෙ වා ඉමෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ පිත්තසමුට්ඨානාති පිත්තවිකාරාධිකසම්භූතා. අනන්තරද්වයෙපි එසෙව නයො. සන්නිපාතිකාති පිත්තාදීනං තිණ්ණම්පි විකාරානං සන්නිපාතතො ජාතා. උතුපරිණාමජාති සීතාදිඋතුනො විපරිණාමතො විසමපරිවුත්තිතො ජාතා. විසමපරිහාරජාති අසප්පායාහාරයොගපටිසෙවනවසෙන කායස්ස විසමං පරිහරණතො ජාතා. ඔපක්කමිකාති උපක්කමතො නිබ්බත්තා. කම්මවිපාකජාති කම්මස්ස විපාකභූතක්ඛන්ධතො ජාතා. විරොධිපච්චයසමුට්ඨානා ධාතූනං විකාරාවත්ථා, තප්පච්චයා වා දුක්ඛා වෙදනා ආබාධනට්ඨෙන ආබාධො, සො එව රුජ්ජනට්ඨෙන රොගො. තත්ථ ‘‘යො යාප්‍යලක්ඛණො, සො රොගො, ඉතරො ආබාධො’’ති වදන්ති. සබ්බෙසඤ්ච නෙසං තංතංධාතූනං විසමං ආසන්නකාරණං, න තථා ඉතරානි. තත්ථාපි ච පකොපාවත්ථා ධාතුයො ආසන්නකාරණං, න තථා පරපච්චයාවත්ථාති දට්ඨබ්බං. අට්ඨමංයෙව කම්මවිපාකජං ආබාධං සම්පටිච්ඡන්ති ‘‘සබ්බං තං පුබ්බෙකතහෙතූ’’ති විපල්ලාසග්ගාහෙන. ‘‘පුබ්බෙ’’ති පුරාතනස්සෙව කම්මස්ස ගහිතත්තා උපපජ්ජවෙදනීයම්පි තෙ පටික්ඛිපන්තීති වුත්තං ‘‘ද්වෙ පටිබාහිත්වා’’ති. සම්පටිච්ඡන්තීති අනුජානන්ති.

අත්තනා කතමූලකෙනාති සාහත්ථිකකම්මහෙතු. ආණත්තිමූලකෙනාති පරස්ස ආණාපනවසෙන කතකම්මහෙතු. ඉමාති තිස්සො වෙදනා. සබ්බෙ පටිබාහන්තීති සබ්බෙ රොගෙ පටිසෙධෙන්ති සබ්බෙසම්පි තෙසං එකෙන ඉස්සරෙනෙව නිම්මිතත්තා තබ්භාවීභාවාසම්භවතො. එස නයො සෙසෙසුපි. සබ්බං පටිබාහන්තීති හෙතුපච්චයපටිසෙධනතො සබ්බං නිසෙධෙන්ති.

මාතිකං නික්ඛිපිත්වාති තිණ්ණම්පි වෙදානං අසාරභාවදස්සනත්ථං උද්දෙසං කත්වා. තන්ති තං මාතිකං. විභජිත්වා දස්සෙතුන්ති දොසදස්සනවසෙනෙව විභාගතො දස්සෙතුං. ලද්ධිපතිට්ඨාපනත්ථන්ති අත්තනො ලද්ධියා පටිජානාපනත්ථං. ලද්ධිතො ලද්ධිං සඞ්කමන්තීති මූලලද්ධිතො අඤ්ඤලද්ධිං උපගච්ඡන්ති පටිජානන්ති. පුබ්බෙකතහෙතුයෙව පටිසංවෙදෙතීති කම්මවෙදනම්පි විපාකවෙදනං කත්වා වදන්ති. දිට්ඨිගතිකා හි බ්‍යාමූළ්හචිත්තා කම්මන්තරවිපාකන්තරාදීනි ආලොළෙන්ති, අසඞ්කරතො සඤ්ඤාපෙතුං න සක්කොන්ති. යථා ච අකුසලකම්මෙ, එවං කුසලකම්මෙපීති දස්සෙතුං ‘‘එවං පාණාතිපාතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවන්ති යථා පුබ්බෙකතහෙතු එව පාණාතිපාතිනො නාම හොන්ති, න ඉදානි සයංකතකාරණා, එවං පාණාතිපාතා විරමණම්පි පුබ්බෙකතහෙතු එවාති විචාරියමානො පුබ්බෙකතවාදො අකිරියවාදො එව සම්පජ්ජති.

කත්තුකම්‍යතාඡන්දො න තණ්හාඡන්දො. කත්තුකම්‍යතාති කාතුමිච්ඡා. පච්චත්තපුරිසකාරොති තෙන තෙන පුරිසෙන කත්තබ්බකිච්චං න හොති පුබ්බෙකතහෙතු එව සිජ්ඣනතො. උභයම්පි තං එස න ලබ්භතීති කත්තබ්බකරණං සුචරිතපූරණං, අකත්තබ්බඅකරණං දුච්චරිතවිරතීති ඉදං උභයම්පි එස න ලභති. සමණාපි හි පුබ්බෙකතකාරණායෙව හොන්තීති පුබ්බෙකතකාරණායෙව සමණාපි හොන්ති, න ඉදානි සංවරසමාදානාදිනා. අස්සමණාපි පුබ්බෙකතකාරණායෙවාති පුබ්බෙකතකාරණායෙව අස්සමණාපි හොන්ති, න සංවරභෙදෙන.

යථා පුබ්බෙකතවාදෙ ඡන්දවායාමානං අසම්භවතො පච්චත්තපුරිසකාරානං අභාවො, එවං ඉස්සරනිම්මානවාදෙපි ඉස්සරෙනෙව සබ්බස්ස නිම්මිතභාවානුජානනතොති වුත්තං ‘‘පුබ්බෙකතවාදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො’’ති. එස නයො අහෙතුකවාදෙපීති ආහ ‘‘තථා අහෙතුකවාදෙපී’’ති.

ඉමෙසන්තිආදිනා ඉමෙසං තිත්ථායතනානං තුච්ඡාසාරතාය ථුසකොට්ටනෙන කුණ්ඩකමත්තස්සපි අලාභො විය පරමත්ථලෙසස්සපි අභාවො, තථා ඛජ්ජොපනකොභාසතො තෙජසො ඵුලිඞ්ගමත්තස්සපි අභාවො විය අන්ධවෙණිකස්සපි මග්ගස්ස අප්පටිලාභො විය සද්දමත්තං නිස්සාය මිච්ඡාභාගෙන විපල්ලත්ථතාය දද්දරජාතකෙ (ජා. 1.2.43-43) සසකසදිසතා ච විභාවිතා හොති. සාරභාවන්ති සීලසාරාදිසම්පත්තියා සාරසබ්භාවං. නිය්‍යානිකභාවන්ති එකන්තෙනෙව වට්ටතො නිය්‍යානාවහභාවං. අනිග්ගහිතොති න නිග්ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘නිග්ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යො’’ති. අසංකිලිට්ඨොති සංකිලෙසවිරහිතො. තෙනාහ ‘‘නික්කිලෙසො’’තිආදි. අනුපවජ්ජොති ධම්මතො න උපවදිතබ්බො. අප්පටිකුට්ඨො නාම අප්පටිසෙධනං වා සියා අනක්කොසනං වාති තදුභයං දස්සෙන්තො ‘‘අප්පටිබාහිතො අනුපක්කුට්ඨො’’ති ආහ.

තස්ස ධම්මස්සාති ‘‘අයං ඛො පන, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා උද්ධටස්ස ධම්මස්ස. පඤ්හං පුච්ඡිත්වාති කථෙතුකම්‍යතාවසෙන පඤ්හං පුච්ඡිත්වා. යථාපටිපාටියාති මාතිකාය යථානික්ඛිත්තප්පටිපාටියා. ධාතුයොති සභාවධාරණට්ඨෙන ධාතුයො. තා පන යස්මා තණ්හාදිට්ඨිකප්පනාපරිකප්පිතඅත්තසුභසුඛසස්සතාදිපකතිආදිධුවාදිජීවාදිකායාදිකා විය න ඉච්ඡාසභාවා දිට්ඨිආදිරහිතෙහි විමුච්චමානඋදුම්බරපුප්ඵාදිලොකවොහාරවත්ථූනි විය ච වාචාවත්ථුමත්තා, අථ ඛො සච්චපරමත්ථභූතාති ආහ ‘‘සභාවා’’ති, සච්චසභාවාති අත්ථො. අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති හි ධාතුයො. නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවප්පකාසකොති බාහිරපරිකප්පිතජීවාභාවප්පකාසකො ලොකියමහාජනසංකප්පිතසත්තාභාවප්පකාසකො ච. ආකරට්ඨෙනාති උප්පජ්ජනට්ඨානභාවෙන. උප්පත්තිට්ඨානම්පි හි ආකරො ආයතනන්ති වුච්චති යථා ‘‘කම්බොජො අස්සානං ආයතන’’න්ති. මනොපවිචාරාති තං තං ආරම්මණං උපෙච්ච මනසො විවිධචරණාකාරො. කෙහි කත්ථාති ආහ ‘‘විතක්කවිචාරපාදෙහී’’තිආදි. අට්ඨාරසසු ඨානෙසූති ඡ සොමනස්සට්ඨානියානි, ඡ දොමනස්සට්ඨානියානි, ඡ උපෙක්ඛාට්ඨානියානීති එවං අට්ඨාරසසු ඨානෙසු.

පතිට්ඨාධාතූති සෙසභූතත්තයස්ස චෙව සබ්බූපාදාරූපානඤ්ච පතිට්ඨාසභාවා ධාතු. ඉමිනා නයෙන ආබන්ධනධාතූතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපිච කක්ඛළභාවසිද්ධො සහජාතධම්මානං ආධාරභාවො පතිට්ඨාභාවො. ද්‍රවභාවසිද්ධං සම්පිණ්ඩනං ආබන්ධනං. උණ්හභාවසිද්ධං මුදුතාපක්කතාවහං පරිපාචනං. ථද්ධභාවාවහං උද්ධුමාතනං විත්ථම්භනං. රූපවිවිත්තො රූපපරියන්තො ආකාසොති යෙසං සො පරිච්ඡෙදො, තෙහි සො අසම්ඵුට්ඨොවාති වුත්තං ‘‘ආකාසධාතූති අසම්ඵුට්ඨධාතූ’’ති. සඤ්ජානනවිධුරා ආරම්මණූපලද්ධි විජානනධාතු. විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති සඞ්ඛෙපන්තොගධත්තා විත්ථාරස්ස. සඞ්ඛෙපතො කථෙතුං න වට්ටති කථෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස අනවසෙසපරියාදානාභාවතො. තෙනාහ ‘‘විත්ථාරතොව වට්ටතී’’ති. උභයථාති සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච.

අනිප්ඵන්නාපි ආකාසධාතු භූතානි උපාදාය ගහෙතබ්බතාමත්තෙන ‘‘උපාදාරූප’’න්තෙව වුච්චති. දිට්ඨානෙවාති සල්ලක්ඛෙතබ්බානි උපාදාරූපභාවසාමඤ්ඤතො. තෙන සහජාතා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො සමුදායෙ පවත්තවොහාරස්ස අවයවෙපි දිස්සනතො යථා ‘‘වත්ථෙකදෙසෙ දඩ්ඪෙ වත්ථං දඩ්ඪ’’න්ති. ‘‘ඵස්සො ච චෙතනා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො’’ති වුත්තං මහාභූමකත්තා තෙසං තප්පධානත්තා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස. අරූපක්ඛන්ධා නාමං ආරම්මණාභිමුඛං නමනතො නාමාධීනග්ගහණතො ච. රූපක්ඛන්ධො රූපං පරිබ්‍යත්තං රුප්පනට්ඨෙන. පච්චයන්ති නිස්සයභූතං පච්චයං. විභාගෙන ද්වාචත්තාලීස. එකාසීති චිත්තානි ‘‘සම්මසනචාරොය’’න්ති කත්වා. අනුක්කමෙන පටිපජ්ජමානොති එවං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධියං ඨිතො උපරිමෙන තිස්සන්නං විසුද්ධීනං සම්පාදනවසෙන විසුද්ධිභාවනං උස්සුක්කාපෙන්තො.

ඵස්සායතනන්ති ඵස්සස්ස උප්පත්තිට්ඨානං. සුවණ්ණාදීනන්ති සුවණ්ණමණිවජිරාදීනං. ආකිණ්ණං විය හුත්වා උප්පජ්ජන්ති එත්ථාති ආකරො. යථා චක්ඛු විපාකඵස්සස්ස විසෙසපච්චයො, න තථා ඉතරෙසන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානී’’තිආදි. එස නයො සෙසවාරෙසුපි. ද්වත්තිංසාය විපාකඵස්සෙසු ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසහගතඵස්සෙ ඨපෙත්වා සෙසා ද්වාවීසති විපාකඵස්සා වෙදිතබ්බා. දිට්ඨමෙව හොති තෙන සමානයොගක්ඛමත්තා. ‘‘සඞ්ඛෙපතො තාවා’’ති සඞ්ඛෙපකථං ආරභිත්වාපි විත්ථාරකථාපෙත්ථ වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යාවාති වුත්තං ‘‘හෙට්ඨා…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති.

සොමනස්සස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතං සොමනස්සට්ඨානියං. තෙනාහ ‘‘සොමනස්සස්ස කාරණභූත’’න්ති. උපවිචරතීති උපෙච්ච පවත්තති. සභාවතො සඞ්කප්පතො ච සොමනස්සාදිඋප්පත්තිහෙතුකා සොමනස්සට්ඨානියාදිතාති ආහ ‘‘ඉට්ඨං වා හොතූ’’තිආදි. චතුත්ථං දිට්ඨමෙව හොති තදවිනාභාවතො.

අරියසච්චානීති පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘අරියභාවකරානී’’තිආදි. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.531) පකාසිතං, තස්මා න ඉධ පකාසෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. සුඛාවබොධනත්ථන්ති දෙසියමානාය වට්ටකථාය සුඛෙන අවබොධනත්ථං. තෙනාහ ‘‘යස්ස හී’’තිආදි. ද්වාදසපදන්ති අවිජ්ජාදීහි පදෙහි ද්වාදසපදං. පච්චයවට්ටන්ති පච්චයප්පබන්ධං. කථෙතුකාමො හොති පච්චයාකාරමුඛෙන සච්චානි දස්සෙතුකාමතාය. ගබ්භාවක්කන්තිවට්ටන්ති ගබ්භොක්කන්තිමුඛෙන විපාකවට්ටං දස්සෙති ‘‘ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොතී’’තිආදිනා. තස්මා පනෙත්ථ ගබ්භාවක්කන්තිවසෙනෙව වට්ටං දස්සිතන්ති ආහ ‘‘ගබ්භාවක්කන්තිවට්ටස්මිං හී’’තිආදි. ගබ්භාවක්කන්තිවට්ටස්මින්ති මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තනවසෙන පවත්තධම්මප්පබන්ධෙ. දස්සිතෙති දෙසනාවසෙන දස්සිතෙ. පුරිමා ද්වෙ යොනියො ඉතරාහි ඔළාරිකතාය පරිබ්‍යත්තතරාති වුත්තං ‘‘ගබ්භාවක්කන්ති…පෙ… අවබොධෙතුම්පී’’ති.

පච්චයමත්තන්ති ඡන්නං ධාතූනං සාධාරණං පච්චයභාවමත්තං, න තෙහි භාගසො නිප්ඵාදියමානං පච්චයවිසෙසං ‘‘කුතො පනෙතං ඡන්නං ධාතූන’’න්ති අවිභාගෙන වුත්තත්තා. තෙනාහ ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදි. න මාතු න පිතු තාසං ධාතූනං ඉමස්ස සත්තස්ස බාහිරභාවතො. ගබ්භස්සාති එත්ථ ගබ්භති අත්තභාවභාවෙන වත්තතීති ගබ්භො, කලලාදිඅවත්ථො ධම්මප්පබන්ධො. තන්නිස්සිතත්තා පන සත්තසන්තානො ගබ්භොති වුත්තො යථා මඤ්චනිස්සිතා ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති. තන්නිස්සයභාවතො මාතුකුච්ඡි ගබ්භොති වුච්චති ‘‘ගබ්භෙ වසති මාණවො’’තිආදීසු (ජා. 1.15.363). ගබ්භො වියාති වා ගබ්භො. යථා හි නිවාසට්ඨානතාය සත්තානං ඔවරකො ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති, එවං ගබ්භසෙය්‍යකානං සත්තානං යාව අභිජාති නිවාසට්ඨානතාය මාතුකුච්ඡි ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති. ඉධ පන පඨමං වුත්තඅත්ථෙනෙව ගබ්භොති වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ගබ්භො ච නාමා’’තිආදි.

නිරතිඅත්ථෙන නිරයො ච සො යථාවුත්තෙන අත්ථෙන ගබ්භො චාති නිරයගබ්භො. එස නයො සෙසපදෙසුපි. අයං පන විසෙසො – දෙවමනුජාදයො විය උද්ධං දීඝා අහුත්වා තිරියං අඤ්චිතා දීඝාති තිරච්ඡානා. තෙ එව ඛන්ධකොට්ඨාසභාවෙන යොනි ච සො වුත්තනයෙන ගබ්භො චාති තිරච්ඡානයොනිගබ්භො. පකට්ඨතො සුඛතො අපෙතං අපගමො පෙතභාවො, තං පත්තානං විසයොති පෙත්තිවිසයො, පෙතයොනි. මනස්ස උස්සන්නතාය සූරභාවාදිගුණෙහි උපචිතමානසතාය උක්කට්ඨගුණචිත්තතාය මනුස්සා. දිබ්බන්ති කාමගුණාදීහි කීළන්ති ලළන්ති ජොතන්තීති දෙවා. ගබ්භසද්දො වුත්තනයො එව. නානප්පකාරොති යථාවුත්තෙන තදනන්තරභෙදෙන ච නානප්පකාරකො. මනුස්සගබ්භො අධිප්පෙතො සුපාකටතාය පච්චක්ඛභාවතො. ඔක්කන්ති මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමිත්වා විය උප්පතිත්වාති කත්වා. නිබ්බත්තනං නිබ්බත්ති. පාතුභාවො උප්පත්තිප්පකාසකො ච.

සන්නිපාතො නාම අවෙකල්ලජාතිහීනවෙකල්ලෙති දස්සෙතුං ‘‘ඉධ මාතාපිතරො’’තිආදි වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං සත්තලොකෙ. සන්නිපතිතාති සමොධානභාවතො සන්නිපතිතා සමාගතා සංසිලිට්ඨා. උතුනීති උතුමතී සඤ්ජාතපුප්ඵා. ඉදඤ්ච උතුසමයං සන්ධාය වුත්තං, න ලොකසමඤ්ඤාකරජස්ස ලග්ගනදිවසමත්තං. මාතුගාමස්ස හි යස්මිං ගබ්භාසහසඤ්ඤිතෙ ඔකාසෙ දාරකො නිබ්බත්තති, තත්ථ මහතී ලොහිතපීළකා සණ්ඨහිත්වා අග්ගහිතපුබ්බා එව භිජ්ජිත්වා පග්ඝරති, වත්ථු සුද්ධං හොති පග්ඝරිතලොහිතත්තා අනාමයත්තා ච. විසුද්ධෙ වත්ථුම්හි මාතාපිතූසු එකවාරං සන්නිපතිතෙසු යාව සත්ත දිවසානි ඛෙත්තමෙව හොති. සුද්ධං වත්ථු නහානතො පරම්පි කතිපයානි දිවසානි ගබ්භසණ්ඨහනතාය ඛෙත්තමෙව හොති පරිත්තස්ස ලොහිතලෙසස්ස විජ්ජමානත්තා. තස්මිං සමයෙ හත්ථග්ගාහවෙණිග්ගාහාදිනා අඞ්ගපරාමසනෙනපි දාරකො නිබ්බත්තතියෙව. ඉත්ථිසන්තානෙපි හි සත්තපි ධාතූ ලබ්භන්තෙව. තථා හි පාරිකාය නාභිපරාමසනෙන සාමස්ස බොධිසත්තස්ස, දිට්ඨමඞ්ගලිකාය නාභිපරාමසනෙන (ජා. අට්ඨ. 4.15.මාතඞ්ගජාතකවණ්ණනා; ම. නි. අට්ඨ. 2.65) මණ්ඩබ්‍යස්ස නිබ්බත්ති අහොසි. ගන්ධනතො උප්පන්නගතියා නිමිත්තූපට්ඨානෙන සූචනතො දීපනතො ගන්ධොති ලද්ධනාමෙන භවගාමිකම්මුනා අබ්බති පවත්තතීති ගන්ධබ්බො, තත්ථ උප්පජ්ජමානකසත්තො. පච්චුපට්ඨිතො හොතීති න මාතාපිතූනං සන්නිපාතං ඔලොකයමානො සමීපෙ ඨිතො පච්චුපට්ඨිතො නාම හොති, කම්මයන්තයන්තිතො පන එකො සත්තො තස්මිං ඔකාසෙ නිබ්බත්තනකො හොතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තදා හි තත්‍රූපගසත්තො තත්‍රූපපත්තිආවහන්තකම්මසඞ්ඛාතෙන පෙල්ලකයන්තෙන තථත්ථාය පෙල්ලිතො උපනීතො විය හොති.

විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති එත්ථ විඤ්ඤාණස්ස පච්චයභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘තයො අරූපිනො ඛන්ධා’’ති වුත්තං. ඉධ පන විඤ්ඤාණං පච්චයභාවෙන අග්ගහෙත්වා ගබ්භොක්කන්තියා එව පච්චයභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘විඤ්ඤාණක්ඛන්ධම්පි පක්ඛිපිත්වා’’ති වුත්තං. ඉධ පන මනුස්සගබ්භස්ස ඔක්කන්තියා අධිප්පෙතත්තා ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකානං පටිසන්ධික්ඛණෙ’’ති වුත්තං.

තණ්හාය සමුදයසච්චභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘ඨපෙත්වා තණ්හ’’න්ති වුත්තං. තස්සෙව පභාවිකාති තස්සෙව යථාවුත්තස්ස දුක්ඛසච්චස්ස උප්පාදිකා. දුක්ඛනිරොධොති එත්ථ දුක්ඛග්ගහණෙන තණ්හාපි ගහිතාති ආහ ‘‘තෙසං ද්වින්නම්පි…පෙ… දුක්ඛනිරොධො’’ති. අවිසෙසෙන හි තෙභූමකවට්ටං ඉධ දුක්ඛන්ති අධිප්පෙතං. අථ වා දුක්ඛස්ස අනුප්පත්තිනිරොධො තබ්භාවිකාය තණ්හාය අනුප්පත්තිනිරොධෙන විනා න හොතීති වුත්තං ‘‘තෙසං ද්වින්නම්පි…පෙ… දුක්ඛනිරොධො’’ති. අනුප්පත්තිනිරොධොති ච අනුප්පත්තිනිරොධනිමිත්තං නිබ්බානං දස්සෙති.

‘‘තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බ’’න්ති වත්වා උභයත්ථ පාළියා පවත්තිආකාරභෙදං දස්සෙතුං ‘‘අයං පන විසෙසො’’ති ආහ. තත්ථාති විසද්ධිමග්ගෙ. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. අවිජ්ජාය ත්වෙවාති අවිජ්ජාය තු එව. අසෙසවිරාගනිරොධාති එත්ථ අච්චන්තමෙව සඞ්ඛාරෙ විරජ්ජති එතෙනාති විරාගො, මග්ගො, තස්මා විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධා අසෙසෙත්වා නිරොධා සමුච්ඡින්දනාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

සකලස්සාති අනවසෙසස්ස. කෙවලස්සාති වා සුද්ධස්ස, පරපරිකප්පිතසත්තජීවාදිවිරහිතස්සාති අත්ථො. ඛීණාකාරොපි වුච්චති ‘‘නිරුජ්ඣනං නිරොධො’’ති ඉමිනා අත්ථෙන. අරහත්තම්පි නිරොධොති වුච්චති නිරොධන්තෙ උප්පන්නත්තා. නිබ්බානම්පි නිරොධොති වුච්චති අවිජ්ජාදීනං නිරොධස්ස නිමිත්තභාවතො අවිජ්ජාදයො නිරුජ්ඣන්ති එත්ථාති නිරොධොති කත්වා. ඛීණාකාරදස්සනවසෙනාති අවිජ්ජාදීනං අනුප්පත්තිනිරොධෙන නිරුජ්ඣනාකාරදස්සනවසෙන. නිබ්බානමෙව සන්ධාය, න පන අරහත්තන්ති අධිප්පායො. සභාවධම්මානං නිග්ගහො නාම යථාවුත්තධම්මපරිච්ඡෙදතො ඌනාධිකභාවප්පකාසනෙන අත්තසභාවවිභාවනෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘නිග්ගණ්හන්තො හී’’තිආදි.

තිත්ථායතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.