8. තිකණ්ණසුත්තවණ්ණනා

59. අට්ඨමෙ දුරාසදාති දුරුපසඞ්කමනා. ගරහා මුච්චිස්සතීති මයි එවං කථෙන්තෙ සමණො ගොතමො කිඤ්චි කථෙස්සති, එවං මෙ වචනමත්තම්පි න ලද්ධන්ති අයං ගරහා මුච්චිස්සතීති. පණ්ඩිතාති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතා. ධීරාති ධිතිසම්පන්නා. බ්‍යත්තාති පරවාදමද්දනසමත්ථෙන වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතා. බහුස්සුතාති බාහුසච්චවන්තො. වාදිනොති වාදිමග්ගකුසලා. සම්මතාති බහුනො ජනස්ස සාධුසම්මතා. පණ්ඩිතාදිආකාරපරිච්ඡෙදන්ති තෙසං තෙවිජ්ජානං පණ්ඩිතාකාරාදිආකාරපරිච්ඡෙදං. ආකාරසද්දො කාරණපරියායො, පරිච්ඡෙදසද්දො පරිමාණත්ථොති ආහ ‘‘එත්තකෙන කාරණෙනා’’ති.

යථාති යෙනාකාරෙන, යෙන කාරණෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යථාති කාරණවචන’’න්ති. ‘‘ද්වීහිපි පක්ඛෙහී’’ති වත්වා තෙ පක්ඛෙ සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘මාතිතො ච පිතිතො චා’’ති ආහ. තෙසං පක්ඛානං වසෙනස්ස සුජාතතං දස්සෙතුං ‘‘යස්ස මාතා’’තිආදි වුත්තං. ජනකජනිකාභාවෙන විනාපි ලොකෙ මාතාපිතුසමඤ්ඤා දිස්සති, ඉධ පන සා ඔරසපුත්තවසෙනෙව ඉච්ඡිතාති දස්සෙතුං ‘‘සංසුද්ධගහණිකො’’ති වුත්තං. ගබ්භං ගණ්හාති ධාරෙතීති ගහණී, ගබ්භාසයසඤ්ඤිතො මාතුකුච්ඡිප්පදෙසො. යථාභුත්තස්ස ආහාරස්ස විපාචනවසෙන ගණ්හනතො අඡඩ්ඩනතො ගහණී, කම්මජතෙජොධාතු.

පිතා ච මාතා ච පිතරො, පිතූනං පිතරො පිතාමහා, තෙසං යුගො පිතාමහයුගො, තස්මා ‘‘යාව සත්තමා පිතාමහයුගා පිතාමහද්වන්දා’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අට්ඨකථායං පන ද්වන්දං අග්ගහෙත්වා ‘‘යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චතී’’ති වුත්තං. යුග-සද්දස්ස ච අත්ථකථා දස්සිතා ‘‘පිතාමහොයෙව පිතාමහයුග’’න්ති. පුබ්බපුරිසාති පුරිසග්ගහණඤ්චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ‘‘මාතිතො’’ති පාළිවචනං සමත්ථිතං හොති. අක්ඛිත්තොති අක්ඛෙපො. අනවක්ඛිත්තොති සද්ධථාලිපාකාදීසු අනවක්ඛිත්තො න ඡඩ්ඩිතො. ජාතිවාදෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘කෙන කාරණෙනා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘උභතො…පෙ… පිතාමහයුගා’’ති එතෙන බ්‍රාහ්මණස්ස යොනිදොසාභාවො දස්සිතො සංසුද්ධගහණිකතාකිත්තනතො. ‘‘අක්ඛිත්තො’’ති ඉමිනා කිරියාපරාධාභාවො. සංසුද්ධජාතිකාපි හි සත්තා කිරියාපරාධෙන ඛෙපං පාපුණන්ති. ‘‘අනුපක්කුට්ඨො’’ති ඉමිනා අයුත්තසංසග්ගාභාවො. අයුත්තසංසග්ගඤ්හි පටිච්ච සත්තා සුද්ධජාතිකා කිරියාපරාධරහිතාපි අක්කොසං ලභන්ති.

තන්ති ගරහාවචනං. මන්තෙ පරිවත්තෙතීති වෙදෙ සජ්ඣායති, පරියාපුණාතීති අත්ථො. මන්තෙ ධාරෙතීති යථාඅධීතෙ මන්තෙ අසම්මුට්ඨෙ කත්වා හදයෙ ඨපෙති.

ඔට්ඨපහතකරණවසෙනාති අත්ථාවධාරණවසෙන. සනිඝණ්ඩුකෙටුභානන්ති එත්ථ වචනීයවාචකභාවෙන අත්ථං සද්දඤ්ච ඛණ්ඩති භින්දති විභජ්ජ දස්සෙතීති නිඛණ්ඩු, සො එව ඉධ ඛ-කාරස්ස ඝ-කාරං කත්වා ‘‘නිඝණ්ඩූ’’ති වුත්තො. කිටති ගමෙති කිරියාදිවිභාගං, තං වා අනවසෙසපරියාදානතො ගමෙන්තො පූරෙතීති කෙටුභං. වෙවචනප්පකාසකන්ති පරියායසද්දදීපකං, එකෙකස්ස අත්ථස්ස අනෙකපරියායවචනවිභාවකන්ති අත්ථො. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අනෙකෙසම්පි අත්ථානං එකසද්දවචනීයතාවිභාවනවසෙනපි තස්ස ගන්ථස්ස පවත්තත්තා. වචීභෙදාදිලක්ඛණා කිරියා කප්පීයති විකප්පීයති එතෙනාති කිරියාකප්පො, සො පන වණ්ණපදසම්බන්ධපදත්ථාදිවිභාගතො බහුකප්පොති ආහ ‘‘කිරියාකප්පවිකප්පො’’ති. ඉදඤ්ච මූලකිරියාකප්පගන්ථං සන්ධාය වුත්තං. සො හි මහාවිසයො සතසහස්සපරිමාණො නමාචරියාදිප්පකරණං. ඨානකරණාදිවිභාගතො නිබ්බචනවිභාගතො ච අක්ඛරා පභෙදීයන්ති එතෙහීති අක්ඛරප්පභෙදා, සික්ඛානිරුත්තියො. එතෙසන්ති චතුන්නං වෙදානං.

පදන්ති චතුබ්බිධං, පඤ්චවිධං වා පදං, තං පදං කායතීති පදකො, තෙයෙව වා වෙදෙ පදසො කායතීති පදකො. තදවසෙසන්ති වුත්තාවසෙසං වාක්‍යං. එත්තාවතා සද්දබ්‍යාකරණං වත්වා පුන ‘‘බ්‍යාකරණ’’න්ති අත්ථබ්‍යාකරණමාහ. තං තං සද්දං තදත්ථඤ්ච බ්‍යාකරොති බ්‍යාචික්ඛති එතෙනාති බ්‍යාකරණං, සද්දසත්ථං. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති.

අසීති මහාසාවකාති අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤො, වප්පො, භද්දියො, මහානාමො, අස්සජි, නාළකො, යසො, විමලො, සුබාහු, පුණ්ණජි, ගවම්පති, උරුවෙලකස්සපො, නදීකස්සපො, ගයාකස්සපො, සාරිපුත්තො, මහාමොග්ගල්ලානො, මහාකස්සපො, මහාකච්චානො, මහාකොට්ඨිකො, මහාකප්පිනො, මහාචුන්දො, අනුරුද්ධො, කඞ්ඛාරෙවතො, ආනන්දො, නන්දකො, භගු, නන්දියො, කිමිලො, භද්දියො, රාහුලො, සීවලි, උපාලි, දබ්බො, උපසෙනො, ඛදිරවනියරෙවතො, පුණ්ණො මන්තානිපුත්තො, පුණ්ණො සුනාපරන්තකො, සොණො කුටිකණ්ණො, සොණො කොළිවිසො, රාධො, සුභූති, අඞ්ගුලිමාලො, වක්කලි, කාළුදායී, මහාඋදායී, පිලින්දවච්ඡො, සොභිතො, කුමාරකස්සපො, රට්ඨපාලො, වඞ්ගීසො, සභියො, සෙලො, උපවාණො, මෙඝියො, සාගතො, නාගිතො, ලකුණ්ඩකභද්දියො, පිණ්ඩොලො භාරද්වාජො, මහාපන්ථකො, චූළපන්ථකො, බාකුලො, කුණ්ඩධානො, දාරුචීරියො, යසොජො, අජිතො, තිස්සමෙත්තෙය්‍යො, පුණ්ණකො, මෙත්තගු, ධොතකො, උපසීවො, නන්දො, හෙමකො, තොදෙය්‍යො, කප්පො, ජතුකණ්ණී, භද්‍රාවුධො, උදයො, පොසලො, මොඝරාජා, පිඞ්ගියොති එතෙ අසීති මහාසාවකා නාම.

කස්මා පනෙතෙ එව ථෙරා ‘‘මහාසාවකා’’ති වුච්චන්තීති? අභිනීහාරස්ස මහන්තභාවතො. තථා හි ද්වෙ අග්ගසාවකාපි මහාසාවකෙසු අන්තොගධා. තෙ හි සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකප්පත්තියා සාවකෙසු අග්ගධම්මාධිගමෙන අග්ගට්ඨානෙ ඨිතාපි අභිනීහාරමහන්තතාසාමඤ්ඤෙන ‘‘මහාසාවකා’’තිපි වුච්චන්ති, ඉතරෙ පන පකතිසාවකෙහි සාතිසයං මහාභිනීහාරා. තථා හි තෙ පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ කතපණිධානා, තතො එව සාතිසයං අභිඤ්ඤාසමාපත්තීසු වසිනො පභින්නප්පටිසම්භිදා ච. කාමං සබ්බෙපි අරහන්තො සීලවිසුද්ධිආදිකෙ සම්පාදෙත්වා චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා මග්ගප්පටිපාටියා අනවසෙසතො කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨහන්ති, තථාපි යථා සද්ධාවිමුත්තතො දිට්ඨිප්පත්තස්ස, පඤ්ඤාවිමුත්තතො ච උභතොභාගවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගභාවනාවිසෙසසිද්ධො මග්ගභාවනාවිසෙසො, එවං අභිනීහාරමහන්තත්තපුබ්බයොගමහන්තත්තා හි සසන්තානෙ සාතිසයස්ස ගුණවිසෙසස්ස නිප්ඵාදිතත්තා සීලාදීහි ගුණෙහි මහන්තා සාවකාති මහාසාවකා. තෙසුයෙව පන යෙ බොධිපක්ඛියධම්මෙසු පාමොක්ඛභාවෙන ධුරභූතානං සම්මාදිට්ඨිසඞ්කප්පාදීනං සාතිසයං කිච්චානුභාවනිප්ඵත්තියා කාරණභූතාය තජ්ජාභිනීහාරාභිනීහටාය සක්කච්චං නිරන්තරං චිරකාලසම්භාවිතාය සම්මාපටිපත්තියා යථාක්කමං පඤ්ඤාය සමාධිස්මිඤ්ච උක්කට්ඨපාරමිප්පත්තියා සවිසෙසං සබ්බගුණෙහි අග්ගභාවෙ ඨිතා, තෙ සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා. ඉතරෙ අට්ඨසත්තති ථෙරා සාවකපාරමියා මත්ථකෙ සබ්බසාවකානං අග්ගභාවෙන අට්ඨිතත්තා ‘‘මහාසාවකා’’ඉච්චෙව වුච්චන්ති. පකතිසාවකා පන අභිනීහාරමහන්තත්තාභාවතො පුබ්බයොගමහන්තත්තාභාවතො ච ‘‘සත්ථුසාවකා’’ඉච්චෙව වුච්චන්ති. තෙ පන අග්ගසාවකා විය මහාසාවකා විය ච න පරිමිතා, අථ ඛො අනෙකසතා අනෙකසහස්සා.

වයතීති වයො, ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු කත්ථචි අපරිකිලමන්තො අවිත්ථායන්තො තෙ ගන්ථෙ සන්තානෙති පණෙතීති අත්ථො. ද්වෙ පටිසෙධා පකතිං ගමෙන්තීති දස්සෙතුං ‘‘අවයො න හොතී’’ති වත්වා තත්ථ අවයං දස්සෙතුං ‘‘අවයො නාම…පෙ… න සක්කොතී’’ති වුත්තං.

ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. එතන්ති ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදිවචනං. තතියවිජ්ජාධිගමාය පටිපත්තික්කමො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.70) සාතිසයං විත්ථාරිතො, තථා ඉධ අවත්තුකාමතාය භයභෙරවසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.34 ආදයො) විය සඞ්ඛෙපතො ච වත්තුකාමතාය ‘‘ද්වින්නං විජ්ජාන’’මිච්චෙව වුත්තං.

විජ්ජාති පුබ්බෙනිවාසප්පටිච්ඡාදකස්ස මොහක්ඛන්ධස්ස විජ්ජනට්ඨෙනපි විජ්ජා. මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමොති වුච්චති තමො වියාති කත්වා. කාතබ්බතො කරණං, ඔභාසොව කරණං ඔභාසකරණං, අත්තනො පච්චයෙහි ඔභාසභාවෙන නිබ්බත්තෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. අයං අත්ථොති අයමෙව අධිප්පෙතත්ථො. පසංසාවචනන්ති තස්සෙව අත්ථස්ස ථොමනාවචනං පටිපක්ඛවිධමනපවත්තිවිසෙසානං බොධනතො. යොජනාති පසංසාවසෙන වුත්තපදානං අත්ථදස්සනවසෙන වුත්තපදස්ස ච යොජනා. අවිජ්ජා විහතාති එතෙන විජ්ජනට්ඨෙන විජ්ජාති අයම්පි අත්ථො දීපිතොති දට්ඨබ්බං. යස්මා විජ්ජා උප්පන්නාති එතෙන විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජා, පටිපක්ඛතා චස්සා පහාතබ්බභාවෙන විජ්ජාය ච පහායකභාවෙනාති දස්සෙති. ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙති ‘‘තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො’’ති පදද්වයෙපි. එසෙව නයොති යථාවුත්තයොජනං අතිදිසති. තත්ථායං යොජනා – එවං අධිගතවිජ්ජස්ස තමො විහතො විද්ධස්තො. කස්මා? යස්මා ආලොකො උප්පන්නො ඤාණාලොකො පාතුභූතොති. පෙසිතත්තස්සාති යථාධිප්පෙතත්ථසිද්ධිප්පත්තිං විස්සට්ඨචිත්තස්ස, පඨමවිජ්ජාධිගමාය පෙසිතචිත්තස්සාති වුත්තං හොති.

විපස්සනාපාදකන්ති ඉමිනා තස්ස ඣානචිත්තස්ස නිබ්බෙධභාගියතමාහ. විපස්සනා තිවිධා විපස්සකපුග්ගලභෙදෙන. මහාබොධිසත්තානඤ්හි පච්චෙකබොධිසත්තානඤ්ච විපස්සනා චින්තාමයඤාණසංවඩ්ඪිතත්තා සයම්භුඤාණභූතා, ඉතරෙසං සුතමයඤාණසංවඩ්ඪිතත්තා පරොපදෙසසම්භූතා. සා ‘‘ඨපෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං අවසෙසරූපාරූපජ්ඣානානං අඤ්ඤතරතො වුට්ඨායා’’තිආදිනා අනෙකධා අරූපමුඛවසෙන චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානං තෙසං තෙසං ධාතුපරිග්ගහමුඛානං අඤ්ඤතරමුඛවසෙන ච අනෙකධාව විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.306) නානානයතො විභාවිතා. මහාබොධිසත්තානං පන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සමුඛෙන පභෙදගමනතො නානානයං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසන්නිස්සයස්ස අරියමග්ගඤාණස්ස අධිට්ඨානභූතං පුබ්බභාගඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙන්තං පරිපාකං ගච්ඡන්තං පරමගම්භීරං සණ්හසුඛුමතරං අනඤ්ඤසාධාරණං විපස්සනාඤාණං හොති, යං අට්ඨකථාසු ‘‘මහාවජිරඤාණ’’න්ති වුච්චති. යස්ස ච පවත්තිවිභාගෙන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සප්පභෙදස්ස පාදකභාවෙන සමාපජ්ජියමානා චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා දෙවසිකං සත්ථු වළඤ්ජනකසමාපත්තියො වුච්චන්ති, ස්වායං බුද්ධානං විපස්සනාචාරො පරමත්ථමඤ්ජූසායං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 1.144) දස්සිතො, අත්ථිකෙහි තතො ගහෙතබ්බොති. ඉධ පන සාවකානං විපස්සනාචාරං සන්ධාය ‘‘විපස්සනාපාදක’’න්ති වුත්තං.

කාමං හෙට්ඨිමමග්ගඤාණානිපි ආසවානං ඛෙපනඤාණානි එව, අනවසෙසතො පන තෙසං ඛෙපනං අග්ගමග්ගඤාණෙනෙවාති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගඤාණත්ථායා’’ති. ආසවවිනාසනතොති ආසවානං නිස්සෙසං සමුච්ඡින්දනතො. ආසවානං ඛයෙ ඤාණං ආසවක්ඛයඤාණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍ර චෙතං ඤාණ’’න්ති වත්වා ‘‘ඛයෙ’’ති ආධාරෙ භුම්මං, න විසයෙති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ පරියාපන්නත්තා’’ති ආහ. අභිනීහරතීති අභිමුඛං නීහරති, යථා මග්ගාභිසමයො හොති, සවනං තදභිමුඛං පවත්තෙති. ඉදං දුක්ඛන්ති දුක්ඛස්ස අරියසච්චස්ස තදා භික්ඛුනා පච්චක්ඛතො ගහිතභාවදස්සනං. එත්තකං දුක්ඛන්ති තස්ස පරිච්ඡිජ්ජ ගහිතභාවදස්සනං. න ඉතො භිය්‍යොති තස්ස අනවසෙසතො ගහිතභාවදස්සනං. තෙනාහ ‘‘සබ්බම්පි දුක්ඛසච්ච’’න්තිආදි. සරසලක්ඛණපටිවෙධෙනාති සභාවසඞ්ඛාතස්ස ලක්ඛණස්ස අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනෙන. අසම්මොහපටිවෙධොති ච යථා තස්මිං ඤාණෙ පවත්තෙ පච්ඡා දුක්ඛසච්චස්ස සරූපාදිපරිච්ඡෙදෙ සම්මොහො න හොති, තථා පවත්ති. තෙනෙවාහ ‘‘යථාභූතං පජානාතී’’ති. දුක්ඛං සමුදෙති එතස්මාති දුක්ඛසමුදයො. යං ඨානං පත්වාති යං නිබ්බානං මග්ගස්ස ආරම්මණපච්චයට්ඨෙන කාරණභූතං ආගම්ම. පත්වාති ච තදුභයවතො පුග්ගලස්ස පවත්තියාති කත්වා වුත්තං. පත්වාති වා පාපුණනහෙතු. අප්පවත්තින්ති අප්පවත්තිනිමිත්තං. තෙ වා න පවත්තන්ති එත්ථාති අප්පවත්ති, නිබ්බානං. තස්සාති දුක්ඛනිරොධස්ස. සම්පාපකන්ති සච්ඡිකිරියාවසෙන සම්මදෙව පාපකං.

කිලෙසවසෙනාති ආසවසඞ්ඛාතකිලෙසවසෙන. යස්මා ආසවානං දුක්ඛසච්චපරියායො තප්පරියාපන්නත්තා සෙසසච්චානඤ්ච තංසමුදයාදිපරියායො අත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘පරියායතො’’ති. දස්සෙන්තො සච්චානීති යොජනා. ආසවානඤ්චෙත්ථ ගහණං ‘‘ආසවානං ඛයඤාණායා’’ති ආරද්ධත්තා. තථා හි ‘‘කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චතී’’තිආදිනා ආසවවිමුත්තිසීසෙනෙව සබ්බකිලෙසවිමුත්ති වුත්තා. ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පජානාතී’’තිආදිනා මිස්සකමග්ගො ඉධ කථිතොති ‘‘සහ විපස්සනාය කොටිප්පත්තං මග්ගං කථෙසී’’ති වුත්තං. ජානතො පස්සතොති ඉමිනා පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයා වුත්තා. විමුච්චතීති ඉමිනා පහානාභිසමයො වුත්තොති ආහ ‘‘ඉමිනා මග්ගක්ඛණං දස්සෙතී’’ති. ජානතො පස්සතොති වා හෙතුනිද්දෙසො. යං ජානනහෙතු කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චතීති යොජනා. ධම්මානඤ්හි සමානකාලිකානම්පි පච්චයපච්චයුප්පන්නතා සහජාතකොටියා ලබ්භති. භවාසවග්ගහණෙනෙව එත්ථ භවරාගස්ස විය භවදිට්ඨියාපි සමවරොධොති දිට්ඨාසවස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

ඛීණා ජාතීතිආදීහි පදෙහි. තස්සාති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. භූමින්ති පවත්තිට්ඨානං. යෙනාධිප්පායෙන ‘‘කතමා පනස්සා’’තිආදිනා චොදනා කතා, තං විවරන්තො ‘‘න තාවස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා මග්ගභාවනායාති අධිප්පායො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘පුබ්බෙව ඛීණත්තා’’ති. න අනාගතා අස්ස ජාති ඛීණාති යොජනා. න අනාගතාති ච අනාගතභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා ලෙසෙන චොදෙති. තෙනාහ ‘‘අනාගතෙ වායාමාභාවතො’’ති. අනාගතවිසෙසො පනෙත්ථ අධිප්පෙතො, තස්ස ඛෙපනෙ වායාමො ලබ්භතෙව. තෙනාහ ‘‘යා පන මග්ගස්සා’’තිආදි. එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසූති භවත්තයග්ගහණං වුත්තනයෙන අනවසෙසතො ජාතියා ඛීණභාවදස්සනත්ථං. තන්ති යථාවුත්තං ජාතිං. සොති ඛීණාසවො භික්ඛු.

බ්‍රහ්මචරියවාසො නාම ඉධ මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස නිබ්බත්තනමෙවාති ආහ ‘‘පරිවුත්ථ’’න්ති. සම්මාදිට්ඨියා චතූසු සච්චෙසු පරිඤ්ඤාදිකිච්චසාධනවසෙන පවත්තමානාය සම්මාසඞ්කප්පාදීනම්පි දුක්ඛසච්චෙ පරිඤ්ඤාභිසමයානුගුණා පවත්ති, ඉතරෙසු ච සච්චෙසු නෙසං පහානාභිසමයාදිවසෙන පවත්ති පාකටා එව. තෙන වුත්තං ‘‘චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයවසෙනා’’ති. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාදයොති ආදි-සද්දෙන සත්තසෙඛං සඞ්ගණ්හාති.

ඉත්ථත්තායාති ඉමෙ පකාරා ඉත්ථං, තබ්භාවො ඉත්ථත්තං, තදත්ථන්ති වුත්තං හොති. තෙ පන පකාරා අරියමග්ගබ්‍යාපාරභූතා පරිඤ්ඤාදයො ඉධාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘එවංසොළසවිධකිච්චභාවායා’’ති. තෙ හි මග්ගං පච්චවෙක්ඛතො මග්ගානුභාවෙන පාකටා හුත්වා උපට්ඨහන්ති, පරිඤ්ඤාදීසු ච පහානමෙව පධානං තදත්ථත්තා ඉතරෙසන්ති ආහ ‘‘කිලෙසක්ඛයාය වා’’ති. පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණවසෙන වා එතං වුත්තං. දුතියවිකප්පෙ ඉත්ථත්තායාති නිස්සක්කෙ සම්පදානවචනන්ති ආහ ‘‘ඉත්ථභාවතො’’ති. අපරන්ති අනාගතං. ඉමෙ පන චරිමකත්තභාවසඞ්ඛාතා පඤ්චක්ඛන්ධා. පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්තීති එතෙන තෙසං අප්පතිට්ඨතං දස්සෙති. අපරිඤ්ඤාමූලකා හි පතිට්ඨා. යථාහ ‘‘කබළීකාරෙ චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ අත්ථි රාගො, අත්ථි නන්දී, අත්ථි තණ්හා, පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරුළ්හ’’න්තිආදි (සං. නි. 2.64; කථා. 296; මහානි. 7). තෙනෙවාහ – ‘‘ඡින්නමූලකා රුක්ඛා වියා’’තිආදි.

යස්සාති පුථුජ්ජනස්ස. තස්ස හි සීලං කදාචි වඩ්ඪති, කදාචි හායති. සෙක්ඛාපි පන සීලෙසු පරිපූරකාරිනොව, අසෙක්ඛෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවස්සා’’තිආදි. වසිප්පත්තන්ති වසීභාවප්පත්තං. සුට්ඨු සමාහිතන්ති අග්ගඵලසමාධිනා සම්මදෙව සමාහිතං. ධිතිසම්පන්නන්ති අග්ගඵලධිතියා සමන්නාගතං. මච්චුං ජහිත්වා ඨිතන්ති ආයතිං පුනබ්භවාභාවතො වුත්තං. කථං පුනබ්භවාභාවොති ආහ ‘‘සබ්බෙ පාපධම්මෙ පජහිත්වා ඨිත’’න්ති. සබ්බස්සපි ඤෙය්‍යධම්මස්ස චතුසච්චන්තොගධත්තා වුත්තං ‘‘බුද්ධන්ති චතුසච්චබුද්ධ’’න්ති. බුද්ධසාවකාති සාවකබුද්ධා නමස්සන්ති, පගෙව ඉතරා පජා. ඉතරා හි පජා සාවකෙපි නමස්සන්ති. ඉති එත්තකෙන ඨානෙන සම්මාසම්බුද්ධස්ස වසෙන ගාථානං අත්ථං වත්වා ඉදානි සාවකස්සපි වසෙන අත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. සාවකොපි ගොතමො මුඛනිබ්බත්තෙන සම්පත්තෙන සම්බන්ධෙන, යතො සබ්බෙපි අරියසාවකා භගවතො ඔරසපුත්තාති වුච්චන්තීති.

නිවුස්සතීති නිවාසො, නිවුත්ථො ඛන්ධසන්තානොති ආහ ‘‘නිවුත්ථක්ඛන්ධපරම්පර’’න්ති. අවෙති, අවෙදීති පාඨද්වයෙනපි පුබ්බෙනිවාසඤාණස්ස කිච්චසිද්ධිංයෙව දස්සෙති. එකත්තකායඑකත්තසඤ්ඤිභාවසාමඤ්ඤතො වෙහප්ඵලාපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ‘‘ඡ කාමාවචරෙ, නව බ්‍රහ්මලොකෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං. ඉතරෙ පන අපචුරභාවතො න වුත්තා. එකච්චානං අවිසයභාවතො ච අවචනං දට්ඨබ්බං. ජාති ඛීයති එතෙනාති ජාතික්ඛයො, අරහත්තන්ති ආහ ‘‘අරහත්තං පත්තො’’ති. ‘‘අභිඤ්ඤායා’’ති වත්තබ්බෙ යකාරලොපෙන ‘‘අභිඤ්ඤා’’ති නිද්දෙසො කතොති ආහ ‘‘ජානිත්වා’’ති. කිච්චවොසානෙනාති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බස්ස සොළසවිධස්ස කිච්චස්ස පරියොසානෙන. වොසිතොති පරියොසිතො, නිට්ඨිතොති අත්ථො. මොනෙය්‍යෙන සමන්නාගතොති කායමොනෙය්‍යාදීහි සමන්නාගතො. ලපිතං ලපතීති ලපිතලාපනො. අත්තපච්චක්ඛතො ඤත්වාති ඉමිනා තෙසං විජ්ජානං පටිලද්ධභාවං දීපෙති.

තිකණ්ණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.