7-10. දුතියසික්ඛාසුත්තාදිවණ්ණනා

88-91. සත්තමෙ කුලා කුලං ගමනකොති කුලතො කුලං ගච්ඡන්තො. ද්වෙ වා තයො වා භවෙති දෙවමනුස්සවසෙන ද්වෙ වා තයො වා භවෙ. මිස්සකභවවසෙන හෙතං වුත්තං. දෙසනාමත්තමෙව චෙතං ‘‘ද්වෙ වා තීණි වා’’ති. යාව ඡට්ඨභවා සංසරන්තොපි කොලංකොලොව හොති. තෙනෙවාහ ‘‘අයඤ්හි ද්වෙ වා භවෙ…පෙ… එවමෙත්ථ විකප්පො දට්ඨබ්බො’’ති. උළාරකුලවචනො වා එත්ථ කුලසද්දො, කුලතො කුලං ගච්ඡතීති කොලංකොලො. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියතො පට්ඨාය හි නීචකුලෙ උප්පත්ති නාම නත්ථි, මහාභොගකුලෙසු එව නිබ්බත්තතීති අත්ථො. කෙවලො හි කුලසද්දො මහාකුලමෙව වදති ‘‘කුලපුත්තො’’තිආදීසු විය. එකබීජීති එත්ථ ඛන්ධබීජං නාම කථිතං, ඛන්ධබීජන්ති ච පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං වුච්චති. යස්ස හි සොතාපන්නස්ස එකං ඛන්ධබීජං අත්ථි, එකං භවග්ගහණං, සො එකබීජී නාම. තෙනාහ ‘‘එකස්සෙව භවස්ස බීජං එතස්ස අත්ථීති එකබීජී’’ති. ‘‘මානුසකං භව’’න්ති ඉදං පනෙත්ථ දෙසනාමත්තමෙව, ‘‘දෙවභවං නිබ්බත්තෙතී’’තිපි පන වත්තුං වට්ටතියෙව.

උද්ධංවාහිභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතං වාති උද්ධංසොතො, උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංසොතො. පටිසන්ධිවසෙන අකනිට්ඨභවං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී. යත්ථ කත්ථචීති අවිහාදීසු යත්ථ කත්ථචි. සප්පයොගෙනාති විපස්සනාඤාණාභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතෙන පයොගෙන සහ, මහතා විපස්සනාපයොගෙනාති අත්ථො. උපහච්චාති එතස්ස උපගන්ත්වාති අත්ථො. තෙන වෙමජ්ඣාතික්කමො කාලකිරියාපගමනඤ්ච සඞ්ගහිතං හොති, තස්මා ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායන්තො උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම හොතීති ආහ ‘‘යො පන කප්පසහස්සායුකෙසු අවිහෙසූ’’තිආදි. සො තිවිධො හොතීති ඤාණස්ස තික්ඛමජ්ඣමුදුභාවෙන තිවිධො හොති. තෙනාහ ‘‘කප්පසහස්සායුකෙසූ’’තිආදි.

සද්ධාධුරෙන අභිනිවිසිත්වාති ‘‘සචෙ සද්ධාය සක්කා නිබ්බත්තෙතුං, නිබ්බත්තෙස්සාමි ලොකුත්තරමග්ග’’න්ති එවං සද්ධාධුරවසෙන අභිනිවිසිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා. පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨොති ‘‘සචෙ පඤ්ඤාය සක්කා, නිබ්බත්තෙස්සාමි ලොකුත්තරමග්ග’’න්ති එවං පඤ්ඤාධුරං කත්වා අභිනිවිට්ඨො. යථාවුත්තමෙව අට්ඨවිධත්තං කොලංකොලසත්තක්ඛත්තුපරමෙසු අතිදිසන්තො ‘‘තථා කොලංකොලා සත්තක්ඛත්තුපරමා චා’’ති ආහ. වුත්තනයෙනෙව අට්ඨ කොලංකොලා, අට්ඨ සත්තක්ඛත්තුපරමාති වුත්තං හොති.

තත්ථ සත්තක්ඛත්තුං පරමා භවූපපත්ති අත්තභාවග්ගහණං අස්ස, තතො පරං අට්ඨමං භවං නාදියතීති සත්තක්ඛත්තුපරමො. භගවතා ගහිතනාමවසෙනෙව චෙතානි අරියාය ජාතියා ජාතානං තෙසං නාමානි ජාතානි කුමාරානං මාතාපිතූහි ගහිතනාමානි විය. එත්තකඤ්හි ඨානං ගතො එකබීජී නාම හොති, එත්තකං කොලංකොලො, එත්තකං සත්තක්ඛත්තුපරමොති භගවතා එතෙසං නාමං ගහිතං. නියමතො පන අයං එකබීජී, අයං කොලංකොලො, අයං සත්තක්ඛත්තුපරමොති නත්ථි. කො පන නෙසං එතං පභෙදං නියමෙතීති? කෙචි තාව ථෙරා ‘‘පුබ්බහෙතු නියමෙතී’’ති වදන්ති, කෙචි පඨමමග්ගො, කෙචි උපරි තයො මග්ගා, කෙචි තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනාති.

තත්ථ ‘‘පුබ්බහෙතු නියමෙතී’’ති වාදෙ පඨමමග්ගස්ස උපනිස්සයො කතො නාම හොති, ‘‘උපරි තයො මග්ගා නිරුපනිස්සයා උප්පන්නා’’ති වචනං ආපජ්ජති. ‘‘පඨමමග්ගො නියමෙහී’’ති වාදෙ උපරි තිණ්ණං මග්ගානං නිරත්ථකතා ආපජ්ජති. ‘‘උපරි තයො මග්ගා නියමෙන්තී’’ති වාදෙ පඨමමග්ගෙ අනුප්පන්නෙයෙව උපරි තයො මග්ගා උප්පන්නාති ආපජ්ජතීති. ‘‘තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනා නියමෙතී’’ති වාදො පන යුජ්ජති. සචෙ හි උපරි තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනා බලවතී හොති, එකබීජී නාම හොති, තතො මන්දතරාය කොලංකොලො, තතො මන්දතරාය සත්තක්ඛත්තුපරමොති.

එකච්චො හි සොතාපන්නො වට්ටජ්ඣාසයො හොති වට්ටාභිරතො, පුනප්පුනං වට්ටස්මිංයෙව චරති සන්දිස්සති. අනාථපිණ්ඩිකො සෙට්ඨි, විසාඛා උපාසිකා, චූළරථමහාරථා දෙවපුත්තා, අනෙකවණ්ණො දෙවපුත්තො, සක්කො දෙවරාජා, නාගදත්තො දෙවපුත්තොති ඉමෙ හි එත්තකා ජනා වට්ටජ්ඣාසයා වට්ටාභිරතා ආදිතො පට්ඨාය ඡ දෙවලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨෙ ඨත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, ඉමෙ ඉධ න ගහිතා. න කෙවලඤ්චිමෙව, යොපි මනුස්සෙසුයෙව සත්තක්ඛත්තුං සංසරිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, යොපි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො දෙවෙසුයෙව සත්තක්ඛත්තුං අපරාපරං සංසරිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. ඉමෙපි ඉධ න ගහිතා, කාලෙන දෙවෙ, කාලෙන මනුස්සෙ සංසරිත්වා පන අරහත්තං පාපුණන්තොව ඉධ ගහිතො, තස්මා ‘‘සත්තක්ඛත්තුපරමො’’ති ඉදං ඉධට්ඨකවොකිණ්ණභවූපපත්තිකසුක්ඛවිපස්සකස්ස නාමං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

‘‘සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා’’ති (පු. ප. 34) වචනතො පඤ්චසු සකදාගාමීසු චත්තාරො වජ්ජෙත්වා එකොව ගහිතො. එකච්චො හි ඉධ සකදාගාමිඵලං පත්වා ඉධෙව පරිනිබ්බායති, එකච්චො ඉධ පත්වා දෙවලොකෙ පරිනිබ්බායති, එකච්චො දෙවලොකෙ පත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, එකච්චො දෙවලොකෙ පත්වා ඉධූපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායති. ඉමෙ චත්තාරොපි ඉධ න ගහිතා. යො පන ඉධ පත්වා දෙවලොකෙ යාවතායුකං වසිත්වා පුන ඉධූපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සති, අයං එකොව ඉධ ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

ඉදානි තස්ස පභෙදං දස්සෙන්තො ‘‘තීසු පන විමොක්ඛෙසූ’’තිආදිමාහ. ඉමස්ස පන සකදාගාමිනො එකබීජිනා සද්ධිං කිං නානාකරණන්ති? එකබීජිස්ස එකාව පටිසන්ධි, සකදාගාමිස්ස ද්වෙ පටිසන්ධියො, ඉදං තෙසං නානාකරණං. සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන විමුත්තඛීණාසවො පටිපදාවසෙන චතුබ්බිධො හොති, තථා අනිමිත්තඅප්පණිහිතවිමොක්ඛෙහීති එවං ද්වාදස අරහන්තා හොන්තීති ආහ ‘‘යථා පන සකදාගාමිනො, තථෙව අරහන්තො ද්වාදස වෙදිතබ්බා’’ති. අට්ඨමනවමදසමානි උත්තානත්ථානෙව.

දුතියසික්ඛාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.