රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකවණ්ණනා

මහග්ගතවිපාකානං තංතංකුසලාගමනවසෙනෙව ඣානඞ්ගහානි, න පන භාවනාවිසෙසෙනාති තෙසං පහානඞ්ගානි අනුද්ධටානි. උපපත්තියන්ති උපපත්තිභවෙ.

අරූපාවචරවිපාකචිත්තානි වුච්චන්තීති සම්බන්ධො.

44. කුසලානුගතං කත්වාති කුසලානුරූපං කුසලසදිසං කත්වා. යථා කාමාවචරවිපාකං කුසලතො විසදිසම්පි කත්වා විභත්තං, එවමකත්වා කුසලසදිසමෙව කත්වාති අත්ථං වදන්ති. අට්ඨකථායං පන කුසලානන්තරං කත්වා මහග්ගතවිපාකානං භාජිතපාළිං සන්ධාය ‘‘කුසලානුගතං කත්වා භාජිත’’න්ති වුත්තං. පාළියඤ්හි –

‘‘කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං හොතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 431) –

කාමාවචරවිපාකං විභජිත්වා මහග්ගතවිපාකං විභජන්තෙන –

‘‘කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා? යස්මිං සමයෙ රූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති, විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පථවීකසිණං, තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා කුසලා, තස්සෙව රූපාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පථවීකසිණං…පෙ… ඉමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා’’ති (ධ. ස. 498).

එවං කුසලං උද්දිසිත්වා තදනන්තරං කත්වා මහග්ගතං විපාකං විභත්තං, තස්මා යථා කාමාවචරවිපාකං, එවං අවිභජිත්වා ඉදං කුසලානන්තරං කත්වා විභත්තන්ති ඉමමත්ථං ජොතෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘කුසලානුගතං කත්වා’’ති වුත්තං. ඉමිනාපි ච ආචරියෙන පරිහාරමුඛෙන වක්ඛමානඅත්ථවිසෙසවචනිච්ඡාය තත්ථ වුත්තනයෙනෙව චොදනා කතා. එවඤ්හි සති කුසලානන්තරංයෙව ඵලං උප්පජ්ජතීති ඤාපනං සුට්ඨූපපන්නං හොතීති අයමෙත්ථ අම්හාකං ආචරියස්ස මග්ගො.

මහග්ගතන්ති මහග්ගතවිපාකං. තඤ්හි ඉධ අධිගතං. කාමා…පෙ… යතොති යස්මා කාමාවචරකුසලං අසමානඵලං හොති තිහෙතුකස්ස දුහෙතුකාහෙතුකවිපාකානං, දුහෙතුකස්ස ච අහෙතුකවිපාකානම්පි ජනනතො, න එවමිදං, ඉදං පන එකන්තෙනෙව සදිසවිපාකජනනතො සමානඵලමෙව, තස්මාති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘කුසල’’න්ති අවුත්තෙපි කාමාවචරපුඤ්ඤංවාති උපමිතත්තා උපමෙය්‍යස්සපි කුසලභාවො විඤ්ඤායති. කස්මා පනෙතං සදිසවිපාකං, න කාමාවචරං විය විසදිසවිපාකම්පීති? වුච්චතෙ – කාමාවචරපුඤ්ඤඤ්හි ආචිනන්තො රූපතණ්හාදිනානාවත්ථුකකාමතණ්හූපනිස්සයතො ආචිනති, තස්මා තදූපනිස්සයකුසලං තදනුරූපතො නානාවත්ථුකං විපාකං ජනෙති. මහග්ගතං පන ආචිනන්තො එකවත්ථුකායෙව භවතණ්හාය වසෙන ආචිනතීති තදනුරූපතො තං නානාවත්ථුං අජනෙත්වා එකවත්ථුමෙව ජනෙතීති.

45-6. සබ්බථාති ධම්මතො ආරම්මණතො පටිපදාදිතො ච. තථා හි යෙ ඵස්සාදයො කුසලෙ ච ලබ්භන්ති, තෙ විපාකෙපි ලබ්භන්ති, යස්මිඤ්ච ආරම්මණෙ කුසලං පවත්තති, තත්ථෙව ඉදං විපාකම්පි. යාව පටිපදාදයො කුසලස්ස ලබ්භන්ති, තාව ඉමස්ස විපාකස්සපීති. කාමං යස්ස කස්සචි ඡායා තංතංවත්ථුසදිසාව, මහන්තස්ස පන කුසලවිපාකස්ස මහන්තාහියෙව උපමාහි භවිතබ්බන්ති ‘‘ගජාදීන’’න්තිආදි වුත්තං. අපරෙ අපරෙ අත්තභාවෙ භවං වෙදනමස්සාති අපරාපරියවෙදනං. යදි අපරාපරියවෙදනං න හොති, කථඤ්චරහි ඉමස්ස ඵලුප්පත්තීති ආහ ‘‘ඣානා අපරිහීනස්සා’’තිආදි.

47. කුසලානන්තරන්ති කුසලභවානන්තරං. යස්මිඤ්හි භවෙ තං කුසලං කතං, සො ඉධ කුසල-සද්දෙන උපචාරතො ගහිතො කම්මානන්තරංයෙව ඵලස්ස අසම්භවතො. න හි තං ලොකුත්තරකුසලං විය අනන්තරඵලනිප්ඵාදකං, අථ ඛො එකච්චකාමාවචරකුසලං විය අපරාපරියවෙදනං අහුත්වා සතිපි අනෙකෙයෙව කාමාවචරකම්මෙ මහොඝො විය පරිත්තං උදකං තමජ්ඣොත්ථරිත්වා අත්තනොයෙව විපාකදානෙන එකන්තෙන අනන්තරභවෙයෙව ඵලං නිබ්බත්තෙති. නනු ච අපරිහීනජ්ඣානස්සෙව කස්සචි නිකන්තිවසෙන කාමභවෙ පටිසන්ධි හොති. තථා හි තිස්සමහාබ්‍රහ්මා උපරිබ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා භාවිතමග්ගො භික්ඛූහි යාචිතො තතො චවිත්වා මොග්ගලිබ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං අග්ගහෙසීති වුත්තන්ති තං කථන්ති? නිකන්තිබලෙනෙව ඣානං පරිහායතීති තතො පරිහීනජ්ඣානො නිබ්බත්තතීති වදන්ති. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘අනීවරණාවත්ථාය නිකන්තියා ඣානස්ස පරිහානි වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බා’’ති වත්වා ‘‘සතිපි මහග්ගතකම්මුනො විපාකං පටිබාහනසමත්ථස්සෙව පරිත්තකම්මස්ස අභාවෙ ‘ඉජ්ඣති, භික්ඛවෙ, සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’ති (අ. නි. 8.35) වචනතො කාමභවෙ චෙතොපණිධි මහග්ගතකම්මස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා පරිත්තකම්මුනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොතී’’ති වදන්ති, තං යුත්තං. එතස්සාති ඉමස්සත්ථස්ස ඤාපනත්ථන්ති සම්බන්ධො.

48-9. එවං අවිසෙසෙන කුසලසදිසතං අතිදිසිත්වා ඉදානි විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘පටිපදාක්කමො චෙවා’’තිආදි වුත්තං. යථා හි දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං ඣානං උප්පාදෙත්වා පුනප්පුනං සමාපජ්ජන්තස්ස තං ඣානං තංපටිපදමෙව හොති, එවං තස්මිං තස්මිං අපරිහීනෙ තස්ස තස්ස විපාකො නිබ්බත්තමානො තංතංපටිපදොව භවිතුං අරහති. ඡන්දාධිපතෙය්‍යාදිභාවො පන තස්මිං ඛණෙ විජ්ජමානානං ඡන්දාදීනං අධිපතිපච්චයභාවෙන හොති, න ආගමනවසෙන. තථා හි එකමෙව ඣානං නානක්ඛණෙසු නානාධිපතෙය්‍යං හොති, තස්මා විපාකස්ස ආගමනවසෙන ඡන්දාධිපතෙය්‍යාදිතා න ගහිතා. තෙනාහ ‘‘අභාවොධිපතීන’’න්ති. තදභාවතොව සරසතො තස්ස හීනාදිතා න සම්භවතීති සාපි ඣානාගමනතොව වුත්තා.

රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.