චිත්තනිද්දෙසො

කාමාවචරකුසලවණ්ණනා

8. එවං තාව රතනත්තයප්පණාමාදිකං දස්සෙත්වා ඉදානි යථාරද්ධප්පකරණස්ස අත්ථසරීරභූතමභිධම්මං සඞ්ඛෙපතො උද්දිසන්තො ආහ ‘‘චිත්තං චෙතසික’’න්තිආදි. තත්ථ චිත්තසද්දස්ස තාව වචනත්ථං සයමෙව අනන්තරං විපඤ්චෙති. ‘‘චෙතසික’’න්තිආදීසු පන අවිප්පයොගීභාවෙන චෙතසි චිත්තෙ නියුත්තං, තත්ථ වා භවං තදායත්තවුත්තිතායාති චෙතසිකං, වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්සෙතං අධිවචනං. රුප්පති, රූපීයතීති වා රූපං, සීතුණ්හාදීහි විකාරමාපජ්ජති, ආපාදීයතීති අත්ථො, චතුන්නං මහාභූතානං, චතුවීසතිඋපාදාරූපානඤ්ච වසෙන අට්ඨවීසතිවිධස්ස රූපක්ඛන්ධස්සෙතං අධිවචනං. භවාභවං විනනතො සංසිබ්බනතො වානං වුච්චති තණ්හා, න විජ්ජති සා එත්ථ, තතො වා නික්ඛන්තං එතන්ති නිබ්බානං, අමතං අසඞ්ඛතං වත්ථු. ඉති-සද්දො නිදස්සනෙ. නත්ථි එතස්ස උත්තරිතරොති නිරුත්තරො. අථ වා චතුවෙසාරජ්ජවිහාරත්තා නත්ථි එතස්ස උත්තරං පච්චනීකවචනන්ති නිරුත්තරො. ඤාණප්පහානඅන්තරායනිය්‍යානිකෙසු හි සදෙවකෙ ලොකෙ න කොචි සත්ථු සහධම්මිකං උත්තරං වචනං කථෙතුං සමත්ථො අත්ථීති. තත්‍ර භගවා උත්‍රාසාභාවතො විසාරදොව හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

‘‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධාති තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා කොචි වා ලොකස්මිං සහධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති නිමිත්තමෙතං, සාරිපුත්ත, න සමනුපස්සාමි, එතමහං, සාරිපුත්ත, නිමිත්තං අසමනුපස්සන්තො ඛෙමප්පත්තො අභයප්පත්තො වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමි.

‘‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ආසවා අපරික්ඛීණාති තත්‍ර වත මං…පෙ… විහරාමි.

‘‘යෙ ච ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායායාති තත්‍ර වත මං…පෙ… විහරාමි.

‘‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො, සො න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති තත්‍ර වත මං…පෙ… විහරාමී’’ති (ම. නි. 1.150).

චත්තාරි අරියසච්චානි පකාසෙතීති චතුසච්චප්පකාසනො. දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගවසෙන හි චත්තාරි අරියසච්චානි. යථාහ, ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, අරියසච්චානි. කතමානි චත්තාරි? දුක්ඛං අරියසච්චං, දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්ච’’න්ති (සං. නි. 5.1083). තත්ථ තෙභූමකා ධම්මා අනෙකුපද්දවාධිට්ඨානතාය ධුවසුභාදිවිරහෙන, කුච්ඡිතතුච්ඡට්ඨෙන ච දුක්ඛං නාම. කම්මාදිවිසෙසපච්චයසමවායෙ දුක්ඛුප්පත්තිකාරණභාවෙන තණ්හා සමුදයො නාම ‘‘සමෙච්ච උදෙති දුක්ඛං ඉමස්මා’’ති කත්වා. දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධපච්චයත්තා දුක්ඛනිරොධො නිබ්බානං. තං පන දුක්ඛනිරොධං ආලම්බණකරණවසෙන ගමනතො පාපුණනතො, තදධිගමාය පටිපදාභාවතො චාති ‘‘දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති ලොකුත්තරමග්ගො වුච්චති. සච්චට්ඨො පන තෙසං තච්ඡාවිපරීතභූතභාවතො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හි ‘‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො. එත්ථ පන චතුන්නං අරියඵලානං, අරියමග්ගසම්පයුත්තානඤ්ච සච්චවිනිස්සටභාවෙපි ඉධ මග්ගනිබ්බානප්පකාසනතාවචනෙනෙව තප්පකාසනත්ථම්පි වුත්තං හොති, අනාසවභාවෙන එකලක්ඛණත්තා තංතංහෙතුකවිසයභාවතො චාති දට්ඨබ්බං.

එත්ථ ච ‘‘නිරුත්තරො චතුසච්චප්පකාසනො’’ති ඉමෙහි භගවතො චිත්තාදිචතුබ්බිධධම්මදෙසනානුකූලගුණවිසෙසං දස්සෙති අතථාවිධස්ස තංදෙසනාසාමත්ථියායොගතො. අථ වා ‘‘නිරුත්තරො’’ති වචනෙන චතුබ්බිධධම්මස්ස අනඤ්ඤථත්තං දීපෙති. ‘‘චතුසච්චප්පකාසනො’’ති පන ඉමිනා යෙ තෙ ධම්මා භගවතා විනෙය්‍යපරිපාචනත්ථං දෙසිතා, න තෙ ඉධ අධිප්පෙතා. යෙ පන පරිපාචිතෙහි තෙහි අභිසමෙතබ්බවසෙන දුක්ඛාදයො චතුබ්බිධා වුත්තා, තෙයෙව උද්දිසිතබ්බත්ථෙන අධිප්පෙතාති දස්සෙති.

එවං සඞ්ඛෙපතො චත්තාරො ධම්මෙ උද්දිසිත්වා ඉදානි උද්දෙසො නාම නිද්දෙසත්ථාය හොතීති යථාඋද්දිට්ඨධම්මෙ නිද්දිසිතුං ‘‘තත්ථ චිත්ත’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු චිත්තාදීසු ධම්මෙසු. විසයවිජානනං චිත්තන්ති යං විසයසඞ්ඛාතස්ස ආරම්මණස්ස විජානනං උපලද්ධි, තං චිත්තන්ති අත්ථො. ඉමිනා පන චිත්තස්ස ආරම්මණපටිබද්ධවුත්තිතං, අනිච්චතං, අකාරකතඤ්ච දීපෙති. ‘‘විසයවිජානන’’න්ති හි ආරම්මණෙන චිත්තං උපලක්ඛෙන්තො තස්ස තදායත්තවුත්තිතං, තංදීපනෙන ච තදභිමුඛකාලෙයෙව උප්පත්තිදීපනතො අනිච්චභාවඤ්ච දීපෙති. භාවනිද්දෙසෙන පන විජානනමත්තදීපනතො අකාරකභාවං. යථාපච්චයඤ්හි පවත්තිමත්තමෙවෙතං, යදිදං සභාවධම්මො නාමාති. එවඤ්ච කත්වා සබ්බෙසම්පි චිත්තචෙතසිකධම්මානං භාවසාධනමෙව නිප්පරියායතො ලබ්භති. යං පන ‘‘චින්තෙතීති චිත්තං, තෙන චිත්තං විචරතීති විචාරො’’තිආදිනා කත්තුකරණවසෙන නිබ්බචනං වුච්චති, තං පරියායකථනන්ති වෙදිතබ්බං. සකසකකිච්චෙසු හි ධම්මානං අත්තප්පධානතාසමාරොපනෙන කත්තුභාවො, තදනුකූලභාවෙන තංසම්පයුත්තධම්මසමූහෙ කත්තුභාවසමාරොපනෙන කරණත්තඤ්ච පරියායතොව ලබ්භතීති. තථා නිදස්සනං පන ධම්මසභාවතො අඤ්ඤස්ස කත්තාදිනො අභාවපරිදීපනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං.

‘‘විසයවිජානන’’න්ති ච එතෙන චිත්තස්ස ආරම්මණූපලද්ධිලක්ඛණතා වුත්තාති ඉදානිස්ස රසාදීනි වුච්චන්ති. පුබ්බඞ්ගමරසඤ්හි චිත්තං සන්ධානපච්චුපට්ඨානං නාමරූපපදට්ඨානං. ද්වාරං පත්වා තදාරම්මණඤ්හි විභාවනට්ඨෙන චිත්තං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං. තථා හි චක්ඛුද්වාරෙන දට්ඨබ්බං රූපාරම්මණං චිත්තෙනෙව ජානාති…පෙ… මනොද්වාරෙන විඤ්ඤාතබ්බං ධම්මාරම්මණං චිත්තෙනෙව ජානාති. යථා හි නගරගුත්තිකො නගරමජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකෙ නිසීදිත්වා ‘‘අයං නෙවාසිකො, අයං ආගන්තුකො’’ති ආගතාගතං ජනං උපධාරෙති, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං, තස්මා ද්වාරං පත්වා තදාරම්මණං විභාවනට්ඨෙන පුරෙචාරිකන්ති පුබ්බඞ්ගමරසං. පච්ඡිමං පච්ඡිමං උප්පජ්ජමානං පුරිමං පුරිමං නිරන්තරං කත්වා සන්දහමානමිව උපට්ඨාති, ගහණභාවං ගච්ඡතීති සන්ධානපච්චුපට්ඨානං. පඤ්චවොකාරෙ පනස්ස නියමතො නාමරූපං, චතුවොකාරභවෙ නාමමෙව පදට්ඨානන්ති නාමරූපපදට්ඨානඤ්ච හොති. නානත්තං පන ලක්ඛණාදීනං උපරි වක්ඛමානනයෙන වෙදිතබ්බං. වක්ඛති හි රූපපරිච්ඡෙදෙ –

‘‘සාමඤ්ඤං වා සභාවො වා, ධම්මානං ලක්ඛණං මතං;

කිච්චං වා තස්ස සම්පත්ති, රසොති පරිදීපිතො.

‘‘ඵලං වා පච්චුපට්ඨානං, උපට්ඨානනයොපි වා;

ආසන්නකාරණං යං තු, තං පදට්ඨානසඤ්ඤිත’’න්ති. (අභිධ. 633-634);

යත්ථ යත්ථ පන ලක්ඛණාදීනි වුච්චන්ති, තත්ථ තත්ථ ඉමිනාව නයෙන තෙසං නානත්තං වෙදිතබ්බං.

වචනත්ථවිජානනෙන විදිතචිත්තසාමඤ්ඤස්ස උත්තරි චිත්තවිභාගො වුච්චමානො සොභෙය්‍යාති වචනත්ථවිජානනමෙව තාව ආදිම්හි යුත්තතරන්ති තං තාව කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡති ‘‘තස්ස පන කො වචනත්ථො’’ති. පඤ්චවිධා හි පුච්ඡා – (දී. නි. අට්ඨ. 1.7; ම. නි. අට්ඨ. 1.449; සං. නි. අට්ඨ. 2.2.1; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.170) අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති. තත්ථ යං අඤ්ඤාතං අදිට්ඨං, තස්ස ඤාණාය දස්සනාය පඤ්හාකරණං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා නාම. යං පන ඤාතං දිට්ඨං, තස්ස අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සංසන්දනත්ථාය පඤ්හාකරණං දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා නාම. පකතියා පන සංසයපක්ඛන්දනස්ස අත්තනො සංසයසමුග්ඝාටනත්ථං පඤ්හාකරණං විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා නාම. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වාති? අනිච්චං, භන්තෙ. යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’තිආදිනා (සං. නි. 3.79; මහාව. 21) අනුමතිග්ගහණත්ථං පඤ්හාකරණං අනුමතිපුච්ඡා නාම. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො’’තිආදිනා (දී. නි. 2.373; සං. නි. 5.402-404) පන තංතංධම්මානං දෙසනාධිප්පායෙන පඤ්හාකරණං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා නාම.

තාසු පුරිමා තිස්සො ආචරියානං න සම්භවන්ති. න හි තෙ ගන්ථකරණත්ථාය ආරභිත්වා ඉදානි අදිට්ඨං ජොතෙන්ති, දිට්ඨං සංසන්දෙන්ති, සංසයං වා පක්ඛන්දන්ති තබ්බිසොධනපුබ්බකමෙව ගන්ථකරණෙ අභිනිවෙසනතො. ඉතරා පන ද්වෙ සම්භවන්ති. තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. අපිච චොදනං සමුට්ඨාපෙන්තා ආචරියා අඤ්ඤං චොදකං පරිකප්පෙත්වා තස්ස වචනවසෙන සමුට්ඨාපෙන්තීති තංවසෙනෙත්ථ අදිට්ඨජොතනාවිමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡාපි ලබ්භන්තෙවාති දට්ඨබ්බං. තස්සාති තස්ස චිත්ත-සද්දස්ස. චිත්තෙ හි අධිගතෙ තස්ස වාචකො සද්දොපි සහචරියතො අධිගතොව හොතීති තස්ස ඉධ ත-සද්දෙන පරිග්ගහො. කෙචි පන ‘‘තස්ස චිත්තස්සා’’ති අත්ථං වදන්ති, තං ‘‘තස්ස කො වචනත්ථො’’ති ඉමිනා න සමෙති. න හි චිත්තස්ස ‘‘කො වචනත්ථො’’ති පුච්ඡා සම්භවතීති.

ඉදානි යථාපුච්ඡිතමත්ථං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘වුච්චතෙ’’ති තාව පටිඤ්ඤං කත්වා ‘‘සබ්බසඞ්ගාහකවසෙනා’’තිආදිනා විස්සජ්ජනමාරද්ධං. තත්ථ සබ්බසඞ්ගාහකවසෙනාති හෙට්ඨිමන්තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො උපාදාය සබ්බෙසං ආරම්මණවිජානනසභාවත්තා තෙසං සබ්බෙසමෙව සඞ්ගාහකවසෙන, න පන වක්ඛමානනිබ්බචනෙසු විය යථාලාභවසෙනාති අත්ථො. චින්තෙතීති විජානාති. චින්තෙන්ති තෙන ගොචරන්ති වා චිත්තං. සම්පයුත්තධම්මානං කත්තුතාසමාරොපනෙන හිස්ස කරණභාවො ලබ්භති. සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන තාව අත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි යථාලාභවසෙනපි දස්සෙතුං ‘‘අත්තසන්තානං වා චිනොතීතිපී’’තිආදි වුත්තං. සබ්බචිත්තසාධාරණත්තා හි චිත්ත-සද්දස්ස යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා ගහෙතබ්බො. යස්ස පන චිත්තස්ස යථාවුත්තඅත්ථවිසෙසො න ලබ්භති, තං රුළ්හීවසෙන චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යථා කිලඤ්ජාදීහි කතම්පි තාලපණ්ණෙහි කතසරික්ඛකතාය රුළ්හීසද්දෙන ‘‘තාලවණ්ට’’න්ත්වෙව වුච්චතීති. අත්තසන්තානන්ති සකසන්තානං, ජවනසන්තානන්ති අත්ථො. අත්ත-සද්දස්ස හි පරපච්චනීකවචනත්තා අත්තනො සන්තානොති සදිසවසෙන උප්පජ්ජමානො ජවනසන්තානො වුච්චති. තං චිනොති රාසිං කරොතීති අයමත්ථො සාසෙවනකානං ජවනචිත්තානං වසෙන දට්ඨබ්බො. තානි හි පුරෙජාතානි පච්ඡාජාතානං ආසෙවනපච්චයා හුත්වා අත්තනො ජවනසන්තානස්ස පගුණබලවභාවකරණෙන තං චිනන්ති නාම. වා-සද්දො අසබ්බසඞ්ගාහකත්ථවිකප්පනෙ. පි-සද්දො කිරියාසම්පිණ්ඩනත්ථෙ. අථ වා ‘‘සබ්බසඞ්ගාහකවසෙනා’’ති ඉමස්ස ඉධාපි සම්බන්ධො හොතීති ඉදම්පි සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන වුත්තන්ති ගය්හමානෙ අත්තසන්තානන්ති විඤ්ඤාණවචනස්ස අත්ත-සද්දස්ස සකත්ථවුත්තිත්තායෙව තංවසෙන චිත්තසන්තානන්ති අත්ථො. අනන්තරාදිපච්චයවසෙන හි චිත්තසන්තානස්ස අබ්බොච්ඡින්නප්පවත්තිකරණතො සබ්බමෙව චිත්තජාතං චිත්තසන්තානං චිනොති නාම. ඉමස්මිං පනත්ථෙ වා-සද්දො කිරියාවිකප්පනත්ථො. පි-සද්දො ‘‘චිත්ත’’න්ති ඉමස්ස ආකඩ්ඪනත්ථොති දට්ඨබ්බං. පුරිමපක්ඛෙ පන චිත්තන්ති අධිකාරතොව ගහෙතබ්බං.

9. විචිත්තං කරොති, විචිත්තස්ස වා කරණන්ති විචිත්තකරණං, තතො විචිත්තකරණා, විචිත්තචිත්තකම්මාදීනං කරණතොති අත්ථො. ලොකස්මිඤ්හි යං කිඤ්චි චිත්තකම්මාදිභෙදං විචිත්තං සිප්පජාතං, සබ්බං තං චිත්තෙනෙව චින්තෙත්වා කරීයතීති. තෙනාහ භගවා – ‘‘දිට්ඨං වො, භික්ඛවෙ, චරණං නාම චිත්තන්ති? එවං, භන්තෙ. තම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, චරණං නාම චිත්තං චිත්තෙනෙව චින්තිත’’න්ති (සං. නි. 3.100). ස්වායමත්ථො සවිඤ්ඤත්තිකානං බාත්තිංසචිත්තානමුපලබ්භති. සාසවකුසලාකුසලං වා විචිත්තගතිආදිකරණතො වා විචිත්තකරණට්ඨෙන චිත්තං. නනු ච විචිත්තගතිආදයො කම්මවසෙන නිප්ඵජ්ජන්ති. යථාහ –

‘‘කම්මනානාකරණං පටිච්ච සත්තානං ගතියා නානාකරණං පඤ්ඤායති අපදා ද්විපදා චතුප්පදා බහුප්පදා රූපිනො අරූපිනො සඤ්ඤිනො අසඤ්ඤිනො නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිනො, කම්මනානාකරණං පටිච්ච සත්තානං උපපත්තියා නානාකරණං පඤ්ඤායති උච්චනීචතා හීනපණීතතා සුගතදුග්ගතතා, කම්මනානාකරණං පටිච්ච සත්තානං අත්තභාවෙ නානාකරණං පඤ්ඤායති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණතා සුජාතදුජ්ජාතතා සුසණ්ඨිතදුස්සණ්ඨිතතා, කම්මනානාකරණං පටිච්ච සත්තානං ලොකධම්මෙ නානාකරණං පඤ්ඤායති ලාභාලාභෙ යසායසෙ නින්දාපසංසායං සුඛදුක්ඛෙ’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1).

තස්මා කම්මභෙදනිබ්බත්තත්තා ගතිආදීනං චිත්තතා. කම්මන්ති ච චෙතසිකධම්මභූතා චෙතනා, අභිජ්ඣාදයො ච වුච්චන්ති, න චිත්තන්ති. කථං චිත්තස්ස විචිත්තගතිආදිකරණන්ති? වුච්චතෙ – කම්මස්ස චිත්තසන්නිස්සිතත්තා තන්නිප්ඵාදිතම්පි චිත්තෙනෙව කතං හොති, යථා රාජයොධෙන පරාජිතො සත්තුරඤ්ඤා ජිතොති වුච්චති. විචිත්තං කරණමස්සාති වා විචිත්තකරණං. තතො එකට්ඨානිකවජ්ජිතඤ්හි චිත්තං පච්චෙකං පටිසන්ධාදිවිචිත්තකිරියවන්තතාය, සබ්බමෙව වා චිත්තං ආවජ්ජනාදිඅඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසකිරියවන්තතාය විචිත්තකරණං යුත්තන්ති. සබ්බවිකප්පෙසුපි ‘‘රූපභවො රූප’’න්තිආදීසු විය උත්තරපදලොපො චිත්තපරියායෙන ච විචිත්ත-සද්දෙන වා විග්ගහො වි-සද්දලොපො වා දට්ඨබ්බො. අථ වා ‘‘විචිත්තකරණා’’ති ඉදං චිත්තවිචිත්තභාවස්ස ඤාපකහෙතුනිදස්සනං. තෙන යස්මා ඉදං විචිත්තකරණං, තස්මා තස්ස විචිත්තස්ස නිප්ඵාදකං සයම්පි තථෙව විචිත්තන්ති විඤ්ඤාතබ්බන්ති එවං කරණවිචිත්තතාය විචිත්තත්තා චිත්තන්ති අත්ථො. ඨපෙත්වා තං කරණවිචිත්තතාය විචිත්තභාවං අත්තනො එව ජාතිභූමිසම්පයොගාදිවසෙන විචිත්තතාය චිත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තනො චිත්තතාය වා’’ති. තත්ථ යස්මා අඤ්ඤදෙව කුසලං, අඤ්ඤං අකුසලං, අඤ්ඤං අබ්‍යාකතං, අඤ්ඤං කාමාවචරං, අඤ්ඤං රූපාවචරාදිභෙදං, අඤ්ඤං සරාගං, අඤ්ඤං වීතරාගං, අඤ්ඤං සදොසං, අඤ්ඤං වීතදොසං, අඤ්ඤං සමොහං, අඤ්ඤං වීතමොහං, අඤ්ඤං රූපාරම්මණං, අඤ්ඤං සද්දාදිආරම්මණං, රූපාරම්මණෙසු ච අඤ්ඤං නීලාරම්මණං, අඤ්ඤං පීතාදිආරම්මණං. එවං සද්දාරම්මණාදීසුපි යථාසම්භවං. සබ්බෙසු චෙව තෙසු අඤ්ඤං හීනං, අඤ්ඤං මජ්ඣිමං, අඤ්ඤං පණීතං, හීනාදීසු ච අඤ්ඤං ඡන්දාධිපතෙය්‍යං, අඤ්ඤං චිත්තාධිපතෙය්‍යං, අඤ්ඤං වීරියාධිපතෙය්‍යං, අඤ්ඤං වීමංසාධිපතෙය්‍යන්ති එවමාදිනා ජාතිභූමිසම්පයුත්තආරම්මණහීනමජ්ඣිමපණීතඅධිපතිආදීනං වසෙන විචිත්තමනෙකප්පකාරං, තස්මා ඉමාය අත්තවිචිත්තතාය වා චිත්තන්ති වුච්චතීති.

කාමඤ්චෙත්ථ එකමෙව චිත්තං එවං විචිත්තං නාම න හොති, විචිත්තානං පන අන්තොගධත්තා එතෙසු යං කිඤ්චි එකම්පි විචිත්තතාය චිත්තන්ති වත්තුං වට්ටති සමුදායවොහාරෙන අවයවස්සාපි වොහරියමානත්තා යථා පබ්බතනදීසමුද්දාදීනමෙකදෙසා දිට්ඨා පබ්බතාදයො දිට්ඨාති, යථා ච එකෙකචිත්තසම්පයුත්තාපි වෙදනාදයො රාසට්ඨෙන ඛන්ධවොහාරෙන ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා වුච්චන්ති. අපිචෙත්ථ විපාකවිඤ්ඤාණං කම්මකිලෙසෙහි චිතන්ති චිත්තං, තං කිලෙසසහායෙන කම්මුනා ඵලභාවෙන නිබ්බත්තිතං තෙහි චිතං නාම හොති. හොතු තාවිදං ලොකියවිපාකං සන්ධාය, ලොකුත්තරං පන පත්වා කථන්ති? වුච්චතෙ – ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා, යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති…පෙ… තස්මිං සමයෙ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා අරියමග්ගචෙතනායපි අවිජ්ජූපනිස්සයභාවස්ස පකාසිතත්තා ලොකුත්තරකුසලස්සාපි අනුසයා උපනිස්සයා හොන්තීති තන්නිබ්බත්තිතස්ස විපාකස්ස කම්මකිලෙසසඤ්චිතතාපරියායො ලබ්භතීති. චිතං තායතීති වා චිත්තං. කම්මාදිසඤ්චිතොපි හි අත්තභාවො විඤ්ඤාණූපරමෙ මතොති වුච්චති. යථාහ –

‘‘ආයු උස්මා ච විඤ්ඤාණං, යදා කායං ජහන්තිමං;

අප්පවිද්ධො තදා සෙති, නිරත්ථංව කලිඞ්ගර’’න්ති. (සං. නි. 3.95);

සො පනායං චිත්ත-සද්දො කිඤ්චාපි අනෙකත්ථෙසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘චිත්තො ච ගහපතී’’තිආදීසු (අ. නි. 2.133; 4.176) පඤ්ඤත්තියං ආගතො. ‘‘සබ්බො ලොකො පරචිත්තෙන අචිත්තො’’තිආදීසු විඤ්ඤාණෙ. ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකනිකායම්පි සමනුපස්සාමි, එවං චිත්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.100) විචිත්තෙ, නානප්පකාරෙති අත්ථො. ‘‘චරණං නාම චිත්ත’’න්තිආදීසු චිත්තකම්මකෙ. ඉධ පන චතුබ්බිධධම්මෙ නිද්දෙසතො පකරණවසෙන යථාවුත්තවචනත්ථයුත්තො විඤ්ඤාණවචනොව දට්ඨබ්බොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්ඤත්තියම්පී’’තිආදි. පඤ්ඤාපීයති එතායාති පඤ්ඤත්ති, තස්සං නාමපඤ්ඤත්තියන්ති අත්ථො. චිත්තොති හි එකස්ස ගහපතිනො නාමං. පි-සද්දො වක්ඛමානසම්පිණ්ඩනත්ථො. විඤ්ඤාණෙති සවිපාකාවිපාකභෙදෙ චිත්තෙ. තඤ්හි විජානනට්ඨෙන ‘‘විඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චති. යථාහ – ‘‘විජානාතීති ඛො, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං, තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චතී’’ති. චිත්තසම්මුතීති චිත්තවොහාරො. දට්ඨබ්බාති විඤ්ඤාතබ්බා. ඉධාති ඉමස්මිං චතුබ්බිධධම්මනිද්දෙසට්ඨානෙ. විඤ්ඤුනාති විජානතා, ආභිධම්මිකෙනාති අත්ථො.

විභාගවන්තානං ධම්මානං සභාවවිභාවනං විභාගෙන විනා න හොතීති චිත්තස්ස විභාගං දස්සෙතුං ‘‘සාරම්මණතො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ආලම්බන්ති තං නිස්සාය පවත්තන්තීති ආරම්මණං, පච්චයො, ගොචරො ච. තථා හි ‘‘ලභති මාරො ආරම්මණං, ලභති මාරො ඔතාර’’න්තිආදීසු (දී. නි. 3.80) පච්චයො ‘‘ආරම්මණ’’න්ති වුච්චති. ‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා, අනාරම්මණමෙකචිත්තස්සා’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.159) ගොචරො. ඉධ පන උභයම්පි වට්ටති සබ්බස්සෙව චිත්තස්ස සප්පච්චයසගොචරත්තා. සහ ආරම්මණෙන වත්තති තදවිනාභාවතොති සාරම්මණං. භාවප්පධානනිද්දෙසවසෙන චෙත්ථ සාරම්මණභාවො සාරම්මණ-සද්දෙන වුත්තො යථා ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං (ඛු. පා. 6.3). චක්ඛු සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා’’තිආදීසු (සං. නි. 4.85) රතනඅත්තත්තනියාදිභාවො රතනාදීහි සද්දෙහීති, තතො සාරම්මණභාවතොති අත්ථො. එවමඤ්ඤත්ථාපි යථානුරූපං දට්ඨබ්බං. එකවිධන්ති එකප්පකාරං, එකකොට්ඨාසන්ති අත්ථො.

සවිපාකාවිපාකතොති විපාකුප්පාදනසභාවස්ස විජ්ජමානාවිජ්ජමානභාවතො. විපාක-සද්දො හි ද්වීසු අත්ථෙසු පවත්තති. කත්ථචි විපක්කභාවමාපන්නෙසු අරූපධම්මෙසු, කත්ථචි විපාකුප්පාදනසභාවෙ. තථා හෙස ‘‘විපාකා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 3) විපක්කභාවමාපන්නෙසු අරූපධම්මෙසු පවත්තති. ‘‘විපාකධම්මධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 3) විපාකුප්පාදනසභාවෙ. ඉධ පන විපාකුප්පාදනසභාවො දට්ඨබ්බො. ඉතරථා හි අභිඤ්ඤාකුසලාදීනං සවිපාක-පදෙ අසඞ්ගහිතභාවාපත්ති සියා. තථා හි යදි විපක්කභාවමාපන්නා එව ධම්මා ඉධ ගහිතා සියුං, තෙ යස්ස සන්ති, තං සවිපාකමිතරමවිපාකන්ති අභිඤ්ඤාකුසලස්ස චෙව කදාචි අවිපාකස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිකම්මස්ස භාවනායපහාතබ්බාකුසලස්ස ච විපාකුප්පත්තියා අභාවතො අවිපාක-පදසඞ්ගහො සියා, එවඤ්ච සති ‘‘අවිපාකං අබ්‍යාකත’’න්ති වක්ඛමානත්තා නෙසං අබ්‍යාකතභාවො ආපජ්ජති, න චෙතමිට්ඨං කුසලාකුසලනිද්දෙසෙයෙව තෙසං නිද්දෙසතො. විපාකුප්පාදනසභාවෙ පන ගහිතෙ තංසභාවො නාම අනුපච්ඡින්නාවිජ්ජමානතණ්හානුසයස්මිං සන්තානෙ සබ්‍යාපාරප්පවත්ති එවාති තස්සා තෙසුපි අත්ථිතාය අසතිපි විපාකුප්පාදනෙ සවිපාක-පදසඞ්ගහො සිද්ධොති න කොචි ඉට්ඨවිඝාතො ආපජ්ජති. යෙන පන කාරණෙන අභිඤ්ඤාකුසලාදිකමවිපාකං, යො චෙත්ථ වත්තබ්බො විනිච්ඡයො, තං සබ්බං තස්ස තස්ස ආගතට්ඨානෙයෙව දස්සයිස්සාම.

කතමං පනෙත්ථ සවිපාකං, කතමමවිපාකන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තත්ථ සවිපාක’’න්තිආදි. අබ්‍යාකතන්ති විපාකකිරියාවසෙන දුවිධමබ්‍යාකතං. තෙසු විපාකචිත්තං තාව ආදාසතලෙ මුඛනිමිත්තං විය නිරුස්සාහත්තා විපාකුප්පාදනෙ අසමත්ථං. කිරියචිත්තෙසු ච යදෙතං ඛීණාසවසන්තානෙයෙව නියතමට්ඨාරසවිධං විඤ්ඤාණං, තං උපච්ඡින්නභවමූලාය සන්තතියං පවත්තතීති සමුච්ඡින්නමූලාය ලතාය පුප්ඵං විය ඵලදායී න හොති. ආවජ්ජනද්වයං පන අනුපච්ඡින්නභවමූලෙපි සන්තානෙ පවත්තමානං අනාසෙවනභාවෙන දුබ්බලත්තා මොඝපුප්ඵමිව බීජභාවෙ අසමත්ථං අඵලමෙව. ඉති සබ්බමෙතං අබ්‍යාකතං විපාකාරහතාභාවතො අවිපාකන්ති වුත්තං ‘‘අවිපාකං අබ්‍යාකත’’න්ති. ජායන්ති එත්ථ අසදිසාපි සදිසාකාරාති ජාති, සමානාකාරො, කුසලාකුසලාබ්‍යාකතානං ජාති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතජාති, තස්සා භෙදතො තිවිධං කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතන්ති. වචනත්ථපුච්ඡාය පයොජනං වුත්තමෙව.

10. ‘‘කුච්ඡිතාන’’න්තිආදි විස්සජ්ජනං. තත්ථ කුච්ඡිතානන්ති නින්දිතානං, අසුචි විය නාගරිකෙහි විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බානං පාපධම්මානන්ති අත්ථො. සලනතොති හිංසනතො, අපනයනතො වා. කුසලඤ්හි යථානුරූපං තදඞ්ගාදිවසෙන අකුසලධම්මෙ පජහන්තං තෙ හිංසති, අපනයතීති වා වුච්චති. අථ වා සලනතො සංවරණතො, පිදහනතොති අත්ථො. කුසලධම්මවසෙන හි අකුසලප්පවත්තිනිවාරණෙන, අප්පවත්තිධම්මතාපාදනෙන ච මනච්ඡට්ඨෙසු ද්වාරෙසු අප්පවත්තියා සංවුතා පිහිතා හොන්ති. කුසානන්ති රාගාදිඅසුචිසම්පයොගෙන නානාවිධදුක්ඛහෙතුතාය ච කුච්ඡිතෙනාකාරෙන අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ සයන්ති පවත්තන්තීති කුසා, පාපධම්මා. අථ වා කුච්ඡිතානං පාණාතිපාතාදීනං සාවජ්ජධම්මානං සානතො නිසානතො තෙජනතො කුසා, දොසලොභාදයො. දොසාදීනඤ්හි වසෙන චෙතනාය තික්ඛභාවප්පත්තියා පාණාතිපාතාදීනං මහාසාවජ්ජතාති. තෙසං ලවනෙන ඡින්දනෙන යථානුරූපං පජහනෙනාති අත්ථො. කුසෙනාති කුච්ඡිතානං සානතො තනුකරණතො, ඔසානකරණතො වා ‘‘කුසා’’ති ලද්ධනාමෙන ඤාණෙන. ලාතබ්බත්තාති ආදාතබ්බත්තා, සහජාතඋපනිස්සයභාවෙන සන්තානෙ පවත්තෙතබ්බත්තා. ඤාණඤ්හි තිහෙතුකකුසලං සහජාතභාවෙන චෙව උපනිස්සයභාවෙන ච, දුහෙතුකකුසලං උපනිස්සයභාවෙනෙව සන්තානෙ පවත්තෙති. එවඤ්ච කත්වා කොසල්ලසම්භූතට්ඨො කුසලට්ඨොති සබ්බකුසලානං සාධාරණවසෙන අත්ථො වුච්චති. අථ වා කුසෙනාති ජාතිසද්දතාය එකවචනනිද්දෙසො, කුසෙහීති පන අත්ථො. පුඤ්ඤකිරියාවසෙන හි පවත්තානි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි යථාවුත්තනයෙන ‘‘කුසානී’’ති වුච්චන්ති, තෙහි ලාතබ්බත්තා වුත්තනයෙන පවත්තෙතබ්බත්තා. අපිචෙත්ථ –

‘‘කුසො විය ලුනාතීති, කුසා විය ලුනාති වා;

කුසලං කුං සලෙතීති, ලුනාති කුසමිච්චපී’’ති.

තත්ථ යථා කුසො ගහිතො උභයභාගගතං හත්ථපදෙසං ලුනාති, එවමිදම්පි උප්පන්නානුප්පන්නවසෙන උභයභාගගතං කිලෙසපක්ඛං ලුනාති ඡින්දති, සෙය්‍යථාපි – ‘‘අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති, වායමති, උප්පන්නානං…පෙ… පහානායා’’ති ආගතං සම්මප්පධානං. තස්මා කුසො විය ලුනාතීති කුසලං. කුසා විය ලුනාතීති එත්ථ ‘‘කු’’ඉති භූමි වුච්චති, ධම්මානං අධිට්ඨානභාවෙන තංසදිසතාය ඉධ රූපාරූපක්ඛන්ධො වුත්තො. අත්තනො නිස්සයභූතස්ස තස්ස එතරහි, ආයතිඤ්ච අනුදහනතො විනාසනතො කුං සායන්තීති කුසා, රාගාදයො, තෙ විය අත්තනො නිස්සයං ලුනාති ඡින්දතීති කුසලං. පයොගසම්පාදිතා හි කුසලධම්මා අච්චන්තමෙව රූපාරූපධම්මෙ අප්පවත්තිකරණෙන සමුච්ඡින්දන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුපාපනතොති. වුත්තනයෙන පන ‘‘කු’’න්ති ලද්ධනාමස්ස රූපාරූපක්ඛන්ධස්ස සලනතො අපනයනතො කුං සලෙතීති කුසලං. කුසං ලුනාතීති පන කුච්ඡිතා එත්ථ සයන්තීති කුසො, කායො, තං ලුනාති යථාවුත්තවසෙනෙවාති කුසලං.

11. ඉදානි කුසල-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරදස්සනත්ථමාහ ‘‘ඡෙකෙ කුසල-සද්දොය’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානං (ම. නි. 2.87), කුසලානච්චගීතස්ස, සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියො’’තිආදීසු (ජා. 2.22.94) ඡෙකෙ දිට්ඨො, ඡෙකපරියායො පවීණත්ථොති අත්ථො. ‘‘කච්චි නු භොතො කුසලං, කච්චි භොතො අනාමය’’න්තිආදීසු (ජා. 1.15.146; 2.20.129) ආරොග්‍යෙ. ‘‘කතමො පන, භන්තෙ, කායසමාචාරො කුසලො? යො ඛො, මහාරාජ, කායසමාචාරො අනවජ්ජො’’ති (ම. නි. 2.361) ච ‘‘අපරං පන, භන්තෙ, එතදානුත්තරියං, යථා භගවා ධම්මං දෙසෙති කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති (දී. නි. 3.145) ච එවමාදීසු අනවජ්ජෙ. ‘‘කුසලානං ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං වඩ්ඪති (දී. නි. 3.80), කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා’’ති (ධ. ස. 431) ච ආදීසු ඉට්ඨවිපාකෙ. අනවජ්ජාදිකෙති අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකෙ, ‘‘අනවජ්ජාදිකෙ’’ති ච අත්තනා වක්ඛමානලක්ඛණස්ස අනුරූපත්තා වුත්තං, න පන ආරොග්‍යත්ථස්ස අසම්භවතො. කිලෙසරොගස්ස හි අභාවතො කුසලං ආරොග්‍යං හොති.

වජ්ජා රාගාදයො, තෙ යස්ස න සන්ති, තං අනවජ්ජං, ඉට්ඨො විපාකො චතුක්ඛන්ධසඞ්ඛාතො යස්ස, තං ඉට්ඨවිපාකං, ඉට්ඨවිපාකතා චස්ස තංසභාවවන්තතාය දට්ඨබ්බා, න තස්ස අවස්සං ඉට්ඨවිපාකසම්භවතොයෙව, ලක්ඛීයති අනෙනාති ලක්ඛණං, අනවජ්ජඤ්ච තං ඉට්ඨවිපාකඤ්චාති අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකං. තං ලක්ඛණමස්සාති අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකලක්ඛණං.

නනු ච කුසලමෙව අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකං, වුත්තනියාමෙන පන අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකතො අඤ්ඤං කුසලං සියා. න හි සයමෙව අත්තනො ලක්ඛණන්ති සක්කා වත්තුන්ති? නායං දොසො පරිඤ්ඤාතාපරිඤ්ඤාතවචනත්ථභාවභෙදෙ එකස්සාපි ලක්ඛිතබ්බලක්ඛණභාවපරිකප්පනතො. ‘‘අනවජ්ජඉට්ඨවිපාක’’න්ති හි පරිඤ්ඤාතවචනත්ථං. ‘‘කුසල’’න්ති අපරිඤ්ඤාතවචනත්ථං. එවඤ්ච යෙන සභාවෙන පරිඤ්ඤාතවචනත්ථස්ස සද්දස්ස අත්ථො හොති, යෙන ච අපරිඤ්ඤාතවචනත්ථස්ස, තෙසං පරිඤ්ඤාතාපරිඤ්ඤාතවචනත්ථසභාවානං භෙදෙන තංසමඞ්ගිස්ස කුසලස්ස එකස්සාපි භෙදො පරිකප්පීයති යථා ‘‘පුරෙ භවං පටු ආසි, පටුතරො එතරහී’’ති ගුණභෙදෙන, වත්ථුභෙදෙන ච පරිකප්පීයති, තස්මා පරිඤ්ඤාතවචනත්ථභාවෙන ලක්ඛණං, අපරිඤ්ඤාතවචනත්ථභාවෙන ලක්ඛිතබ්බන්ති එවං පරිකප්පිතභෙදෙ පරිග්ගය්හමානෙ න කොචි දොසො ආපජ්ජති.

අථ වා ලක්ඛීයතීති ලක්ඛණං, අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකඤ්ච තං ලක්ඛණඤ්චාති අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකලක්ඛණං, යං අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකං හුත්වා ලක්ඛීයති, තං කුසලන්ති අත්ථො. අථ වා අනවජ්ජ-සද්දෙන අනවජ්ජභාවො වුත්තො, ඉට්ඨවිපාකසද්දෙන ඉට්ඨවිපාකභාවො, තස්මා අනවජ්ජො ච ඉට්ඨවිපාකො ච අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකං, තං ලක්ඛණමෙතස්සාති කරණත්ථෙ, කම්මත්ථෙ වා ලක්ඛණ-සද්දෙන අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකලක්ඛණන්ති අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකසභාවවන්තං, අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකභාවෙන ලක්ඛිතබ්බං වාති අත්ථො. කිං පනෙත්ථ කාරණං පදද්වයපරිග්ගහෙන, නනු එකෙනෙව පදෙන අධිප්පෙතත්ථසිද්ධි සියා. කිඤ්චාපි හි ‘‘අනවජ්ජලක්ඛණ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අපරං පන, භන්තෙ, එතදානුත්තරියං, යථා භගවා ධම්මං දෙසෙති කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’තිආදීසු (දී. නි. 3.145) විය වජ්ජරහිතත්තා අබ්‍යාකතස්සාපි පසඞ්ගො සියාති ඉට්ඨවිපාක-පදං වත්තබ්බමෙව, ‘‘ඉට්ඨවිපාකලක්ඛණ’’න්ති පන වුත්තෙ ඉතරං න වත්තබ්බං අබ්‍යාකතස්ස විපාකාරහභාවෙන ඉට්ඨවිපාකතාපසඞ්ගභාවතො? සච්චමෙතං, අනවජ්ජ-පදෙන කුසලස්ස පවත්තිසුඛතං, ඉට්ඨවිපාක-පදෙන ච විපාකසුඛතං දස්සෙතුං පදද්වයං වුත්තං. අනවජ්ජපදඤ්හි අත්තනො පවත්තිසභාවවසෙන ලක්ඛණවචනං, ඉතරං කාලන්තරෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථතාවසෙනාති. අථ වා කුසලස්ස අත්ථවිසුද්ධිං දස්සෙතුං පුරිමපදං වුත්තං, පරිසුද්ධවිපාකතං දස්සෙතුං පච්ඡිමං. පුරිමං වා කුසලස්ස අකුසලසභාවතො නිවත්තනං, පච්ඡිමං අබ්‍යාකතසභාවතොති අලමතිපපඤ්චෙන. එත්ථ ච ‘‘අනවජ්ජ…පෙ… ලක්ඛණ’’න්ති වචනෙන කුසලස්ස සාමඤ්ඤලක්ඛණං වුත්තං අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකසභාවස්ස කුසලජාතියා සාධාරණත්තා. අකුසලාදීනමසාධාරණභාවෙන සභාවලක්ඛණං වාති දට්ඨබ්බං.

අකුසලවිද්ධංසනරසන්ති යථානුරූපං අකුසලප්පජහනකිච්චං. කුසලඤ්හි පරිත්තමහග්ගතලොකුත්තරභෙදභින්නං යථාක්කමං තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන අකුසලපක්ඛං පජහති. අථ තදඞ්ගාදිප්පහානානං කිං නානාකරණන්ති? වුච්චතෙ – දානාදිපුඤ්ඤකිරියවත්ථුගතෙන තෙන තෙන කුසලඞ්ගෙන තස්ස තස්ස මච්ඡෙරාදිඅකුසලඞ්ගස්ස පහානං තදඞ්ගප්පහානං, තං දීපාලොකෙන අන්ධකාරවිද්ධංසනං විය දට්ඨබ්බං, කාමාවචරකුසලානං පරිත්තානුභාවතාය තෙහි අත්තනො ඨිතික්ඛණෙ විද්ධංසිතානමකුසලානං තදපගමෙ සති පුන ආගමෙන වොත්ථරණතො. තෙසං තෙසං නීවරණධම්මානං වික්ඛම්භනසඞ්ඛාතං පවත්තිනිවාරණවසෙන පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං, තං ඝටප්පහාරෙන ජලතලෙ සෙවාලවියූහනං විය දට්ඨබ්බං. යථා හි බලවතා ඝටප්පහාරෙන දූරීකතං සෙවාලං තස්මිං අපනීතෙපි තංපහාරවෙගෙන සහසා න ඔත්ථරති, එවමෙව උපචාරප්පනාභෙදෙන ඣානෙන වික්ඛම්භිතා කාමච්ඡන්දාදයො තදප්පවත්තිකාලෙපි තස්ස බලෙන සහසා න ඔත්ථරන්තීති. අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනසඞ්ඛාතං සම්මා උච්ඡෙදවසෙන පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානං, තං පන අසනිසම්පාතෙන රුක්ඛාදීනං සමූලවිද්ධංසනං විය දට්ඨබ්බං. න හි අරියමග්ගෙන සමුච්ඡින්නකිලෙසා අනුසයමත්තකෙනාපි සන්තානෙ පවත්තන්ති. යථා පන එකවාරප්පවත්තෙනපි ඉන්දග්ගිනා සහ මූලෙහි විද්ධංසිතා රුක්ඛාදයො න පුන විරුහන්ති, එවමෙවං එකචිත්තක්ඛණිකෙනපි තෙන අත්තනො උප්පාදමත්තෙනෙව අනුසයමත්තට්ඨායිනොපි කිලෙසා සබ්බෙන සබ්බං විද්ධංසිතායෙව හොන්ති.

වොදානං විසුද්ධි, සංකිලෙසමලවිමුත්තීති අත්ථො, තථා හුත්වා පච්චුපට්ඨානමස්සාති වොදානපච්චුපට්ඨානං, පරිසුද්ධාකාරෙන යොගිනො ඤාණස්ස උපට්ඨාතීති වුත්තං හොති.

එවං කුසලස්ස වජ්ජරහිතඉට්ඨවිපාකසභාවෙහි ලක්ඛණං, කිච්චඋපට්ඨානාකාරවසෙන ච රසපච්චුපට්ඨානානි වත්වා පුන වජ්ජපටිපක්ඛභාවවසෙන ච ලක්ඛණං, සම්පත්තිඵලවසෙන ච රසාදිකං දස්සෙතුං ‘‘වජ්ජපටිපක්ඛත්තා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ වජ්ජානං පටිපක්ඛභාවො වජ්ජපටිපක්ඛත්තං, තතො. එතෙන ‘‘අනවජ්ජලක්ඛණ’’න්ති එත්ථ අ-කාරො පටිපක්ඛත්ථොති දස්සෙති, තෙන පනස්ස අබ්‍යාකතතො නිවත්තනං කතං. ඉතරථා හි නාස්ස වජ්ජං, වජ්ජතො අඤ්ඤං වා අනවජ්ජන්ති අබ්‍යාකතස්සාපි තංලක්ඛණතාපසඞ්ගො සියා. ‘‘වජ්ජපටිපක්ඛත්තා’’ති පන වුත්තෙ යස්මා කුසලාකුසලානමෙව පහායකප්පහාතබ්බභාවෙන ආලොකන්ධකාරානං විය අඤ්ඤමඤ්ඤං උජුවිපච්චනීකභාවො, තස්මා කුසලමෙව වජ්ජපටිපක්ඛත්තා අනවජ්ජලක්ඛණං, න අඤ්ඤන්ති අයමත්ථො සිද්ධො හොති. වොදානභාවරසන්ති වොදානභාවසම්පත්තිකං, කිලෙසමලෙහි අසංකිලිට්ඨභාවෙන සම්පජ්ජනකන්ති අත්ථො. පච්චුපට්ඨාපීයති උපනීයති කාරණෙන, අත්තනො වා කාරණං පටිච්ච, තප්පටිබද්ධභාවෙන පටිමුඛං වා උපට්ඨාතීති පච්චුපට්ඨානං, ඉට්ඨො විපාකො පච්චුපට්ඨානමස්සාති ඉට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං.

අසති යොනිසොමනසිකාරෙ කුසලස්ස අනුප්පජ්ජනතො, සති ච තස්මිං උප්පජ්ජනතො තස්ස සො ආසන්නකාරණන්ති ආහ ‘‘යොනිසොමනසිකාරපදට්ඨාන’’න්ති. තත්ථ යොනිසො පථෙන උපායෙන මනසිකාරො යොනිසොමනසිකාරො, අත්ථතො පන සානුසයසන්තානවතො ඡන්නං ද්වාරානමාපාථගතෙස්වාරම්මණෙසු පතිරූපදෙසවාසාදිසම්පත්තියා කුසලධම්මානං පච්චයභාවෙන භවඞ්ගං ආවට්ටෙත්වා උප්පන්නමාවජ්ජනං යොනිසොමනසිකාරො නාම. වුත්තපටිපක්ඛවසෙන අයොනිසොමනසිකාරොපි දට්ඨබ්බො. යං පන නිරනුසයසන්තානසමඞ්ගිස්ස කිරියචිත්තානං පච්චයභාවෙන උප්පන්නං, තං ඨපෙත්වා නිරවජ්ජධම්මං සාවජ්ජධම්මස්ස කස්සචි පච්චයභාවානුපගමනතො යොනිසොමනසිකාරපක්ඛං වා භජෙය්‍ය. ඛීණාසවසන්තානගතත්තා යොනිසොඅයොනිසොභාවමනපෙක්ඛිත්වා ආපාථගතාරම්මණෙසු උප්පත්තිමත්තං විනා න කස්සචි කුසලාකුසලභාවස්ස පච්චයො හොතීති තදුභයවසෙන නවත්තබ්බත්තා අබ්‍යාකතමනසිකාරොති වා සඞ්ඛං ගච්ඡෙය්‍යාති.

සාවජ්ජානිට්ඨවිපාකලක්ඛණමකුසලන්ති එත්ථාපි ‘‘වජ්ජා රාගාදයො, තෙ යස්ස සන්ති, තං සාවජ්ජං, අනිට්ඨො විපාකො යස්ස, තං අනිට්ඨවිපාක’’න්තිආදිනා වුත්තනයානුසාරෙන පටිපක්ඛයොජනා දට්ඨබ්බා. රසාදිතො පනෙතං අනත්ථජනනරසං, සංකිලෙසපච්චුපට්ඨානං. අථ වා ගාරය්හභාවතො සාවජ්ජලක්ඛණමෙව, සංකිලෙසභාවරසං, අනිට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානං. වචනත්ථතො පන න කුසලන්ති අකුසලං, කුසලපටිපක්ඛන්ති අත්ථො. පටිපක්ඛත්ථෙ හි අයං අකාරො, න පන අඤ්ඤත්ථෙ, නාපි අභාවෙ. ඉතරථා හි තිකං න සියා, දුකං, චතුක්කං වා ආපජ්ජෙය්‍ය. තථා හි යදි කුසලතො අඤ්ඤමකුසලං සියා, තදා අබ්‍යාකතස්සාපි තතො අඤ්ඤභාවෙන අකුසල-සද්දසඞ්ගහොති කුසලාකුසලජාතිභෙදතො දුවිධන්ති දුකං වත්තබ්බං. යදි ච කුසලාභාවො අකුසලං, තෙන න කාචි ජාති ගය්හතීති කුසලාබ්‍යාකතජාතිභෙදතො දුකමෙව වත්තබ්බං. අථ සියා ‘‘අභාවොපි විසුං ගහෙතබ්බො’’ති, එවං සති තස්ස ජාතියා අභාවතො ජාති-සද්දෙන සහ සම්බන්ධො න සියා. විජ්ජමානස්ස හි ජාති නාම හොති. යථෙව වා කුසලස්ස අභාවො, එවං අබ්‍යාකතස්සාපි අභාවො අත්ථීති අනබ්‍යාකතජාතිපි වත්තබ්බාති චතුක්කං ආපජ්ජෙය්‍ය. න චෙතමිට්ඨං කුසලාදිවසෙන තිවිධජාතියා එව ඉච්ඡිතත්තා, පාළියඤ්ච ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා’’ති තිකවසෙනෙව වුත්තත්තා ‘‘කුසලපටිපක්ඛ’’න්ති පන වුච්චමානෙ මිත්තපටිපක්ඛො අමිත්තො විය, ලොභපටිපක්ඛො අලොභො විය ච යං ධම්මජාතං කුසලස්ස උජුවිපච්චනීකභූතං, තං අකුසලන්ති තස්ස වසෙන තිකං උපපන්නං හොති, උජුවිපච්චනීකතා චස්ස සාවජ්ජානිට්ඨවිපාකත්තා, තෙන පහාතබ්බභාවතො ච වෙදිතබ්බා, න පන කුසලවිනාසනතො. න හි අකුසලෙන කුසලං පහීයති, මහාබලත්තා පන කුසලමෙව තං පජහති. කුසලඤ්හි මහාබලං, අකුසලං දුබ්බලං. තෙනෙවාහ ‘‘අබලා නං බලීයන්ති, මද්දන්තෙනං පරිස්සයා’’ති (සු. නි. 776), තස්මා කුසලමෙව යථාවුත්තනයෙන අකුසලස්ස පහායකං, නාකුසලං ඉතරස්සාති වෙදිතබ්බං.

තදුභය…පෙ… අබ්‍යාකතන්ති යං ධම්මජාතං කුසලං විය න අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකලක්ඛණං, නාපි අකුසලං විය සාවජ්ජානිට්ඨවිපාකලක්ඛණං, අථ ඛො අවිපාකත්තා තදුභයවිපරීතලක්ඛණං, තං අබ්‍යාකතන්ති අත්ථො. නනු ච ‘‘තදුභයවිපරීතලක්ඛණ’’න්ති වුත්තෙ සුඛදුක්ඛවෙදනානං විපරීතා උපෙක්ඛාවෙදනා විය ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකානං විපරීතො අඤ්ඤො කොචි විපාකො යස්ස අත්ථි, තං අබ්‍යාකතන්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති තථා අසම්භවතො. යථා හි ආලොකන්ධකාරානං විපරීතො අඤ්ඤො කොචි නත්ථි, එවමිට්ඨානිට්ඨවිපාකානං විපරීතො න කොචි විපාකො අත්ථීති. අථ වා තං-සද්දො ඉධ ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකනිරපෙක්ඛං කුසලාකුසලමත්තමෙව පච්චාමසතීති කුසලාකුසලානං සවිපාකත්තා තදුභයවිපරීතලක්ඛණං, තං අවිපාකලක්ඛණන්ති අත්ථොති අලමෙත්ථ අනුයොගෙන. කුසලාකුසලභාවෙන න බ්‍යාකතන්ති අබ්‍යාකතං. කුසලාකුසලඤ්හි වත්වා අබ්‍යාකතස්ස වුත්තත්තා කුසලාකුසලභාවෙනෙව අවුත්තත්තාති විඤ්ඤායති, න පකාරන්තරෙන. තථා අවචනඤ්ච තස්ස තදුභයවිපරීතලක්ඛණත්තායෙව, න පන අවත්තබ්බත්තාමත්තෙනාති දට්ඨබ්බං. අථ වා වි-සද්දො විරොධිවචනො. ආ-සද්දො අභිමුඛභාවප්පකාසනො, තස්මා අත්තනො පච්චයෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං විරොධාභිමුඛතං කතං ලක්ඛණවිරොධතො පහායකප්පහාතබ්බභාවතො වාති බ්‍යාකතං, කුසලාකුසලං. තතො අඤ්ඤං අබ්‍යාකතං. තඤ්හි ලක්ඛණතො අඤ්ඤමඤ්ඤං කුසලාකුසලං විය න තස්ස විරුද්ධං. න හි අවිපාකතං අනිට්ඨවිපාකතා විය, ඉට්ඨවිපාකතාය ඉට්ඨවිපාකතා විය ච අනිට්ඨවිපාකතාය ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකතාහි විරුජ්ඣති, න චාපි අබ්‍යාකතං කුසලාකුසලෙසු කිඤ්චි පජහති, න ච කෙනචි පහාතබ්බන්ති. ‘‘තදුභයවිපරීතලක්ඛණමබ්‍යාකත’’න්ති විඤ්ඤායමානෙ අහොසි කම්මං, නාහොසි කම්මවිපාකො, නත්ථි කම්මවිපාකො, න භවිස්සති කම්මවිපාකොති ඉමිනා තිකෙන සඞ්ගහිතස්ස ගතිඋපධිකාලප්පයොගවිපත්තීහි අවිපාකස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිකම්මස්ස භාවනායපහාතබ්බස්ස අකුසලස්ස ච අභිඤ්ඤාකුසලස්ස ච විපාකුප්පාදනාභාවතො ‘‘සියා නු ඛො අබ්‍යාකතභාවො වා’’ති කදාචි කොචි චින්තෙය්‍යාති තන්නිවාරණත්ථමාහ ‘‘අවිපාකාරහං වා’’ති, විපාකං දාතුං නාරහති තත්ථ සාමත්ථියාභාවතොති අවිපාකාරහං. ඉදං වුත්තං හොති – දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදයො තාව පච්චයවෙකල්ලාදීහි කාරණෙහි අවිපාකා, සචෙ පනෙතෙ තබ්බිදූරා අස්සු, තදා විපාකදානෙ සමත්ථතාය විපාකාරහායෙව, තං පන න තථා, අථ ඛො යෙන කෙනචි ආකාරෙන විපාකදානෙ අසමත්ථතායෙව විපාකාරහං න හොති, තං අබ්‍යාකතං නාමාති.

ඉදානි එවං තිකවසෙන නිද්දිට්ඨෙසු කුසලාදීසු පඨමං තාව කුසලචිත්තං විභජන්තො ‘‘තත්ථ කුසලචිත්ත’’න්තිආදිනා තස්ස ගණනපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. එකවීසතිවිධන්ති අට්ඨ කාමාවචරානි, පඤ්ච රූපාවචරානි, චත්තාරි අරූපාවචරානි, චත්තාරි ලොකුත්තරානීති එවං සඞ්ඛෙපතො එකවීසතිවිධං. භූමිතො චතුබ්බිධන්ති කාමරූපාරූපලොකුත්තරභූමිසඞ්ඛාතානං චතුන්නං භූමීනං වසෙන තත්ථ පවත්තමානං චිත්තම්පි චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ භවන්ති එත්ථාති භූමි, ඨානං, අවත්ථා ච. අවත්ථාපි හි අවත්ථවන්තානං පවත්තිට්ඨානං විය ගය්හති. එවඤ්හි නෙසං සුඛග්ගහණං හොති. අවත්ථාති චෙත්ථ ධම්මානං කාමතණ්හාදීහි පරිච්ඡින්නාපරිච්ඡින්නභාවො. තත්ථ පුරිමා තිස්සො භූමියො උභයවසෙන වෙදිතබ්බා, ඉතරා අවත්ථාවසෙනෙව. න හි ලොකුත්තරධම්මානං කාමභවාදිතො අඤ්ඤං ඨානමුපලබ්භතීති.

අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානස්සාපි වක්ඛමානනයෙන කාමභූමිපරියාපන්නත්තා භූමිතො එකවිධන්ති. සවත්ථුකාවත්ථුකභෙදතොති චක්ඛාදීනි පඤ්ච, හදයඤ්චාති ඡ වත්ථූනි. කුසලස්ස පන චක්ඛාදිනිස්සිතත්තාභාවතො හදයවත්ථු ඉධ වත්ථූති අධිප්පෙතං. තෙන සහිතං එකන්තෙන තන්නිස්සිතප්පවත්තිතොති සවත්ථුකං, කාමරූපධාතුයං පවත්තමානවිඤ්ඤාණං. තත්ථ හි අරූපස්ස රූපපටිබන්ධප්පවත්ති, අරූපධාතුයං පන රූපාභාවතො වත්ථුවිරහිතමෙව පවත්තතීති තත්ථ පවත්තමානං අවත්ථුකං. හීන…පෙ… තිවිධන්ති එත්ථ පච්චයතො, ඵලතො ච මජ්ඣිමපණීතෙහි නිහීනං, තෙසං වා ගුණෙහි පරිහීනන්ති හීනං, අත්තනො පච්චයෙහි පධානභාවං නීතන්ති පණීතං, උභින්නං වෙමජ්ඣෙ භවං මජ්ඣිමං. තත්ථ හීනෙන ඡන්දෙන චිත්තෙන වීරියෙන වීමංසාය වා පවත්තිතං හීනං, මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි පවත්තිතං මජ්ඣිමං, පණීතෙහි පණීතං. ඡන්දාදීනං පන හීනාදිභාවො අධිමුත්තිවසෙන දට්ඨබ්බො. හීනාධිමුත්තිවසෙන හි නෙසං හීනතා, පණීතාධිමුත්තිවසෙන පණීතතා, තදුභයවෙමජ්ඣවසෙන මජ්ඣිමතා. යසකාමතාය වා කතං කුසලං හීනං, පුඤ්ඤඵලකාමතාය මජ්ඣිමං, ‘‘පුඤ්ඤං නාමෙතං සාධූහි කත්තබ්බමෙවා’’ති එවං අරියභාවං නිස්සාය කතං පණීතං. ‘‘අහමස්මි දානපති, ඉමෙ පනඤ්ඤෙ දානදාසාදයො’’තිආදිනා අත්තුක්කංසනපරවම්භනාහි උපක්කිලිට්ඨං පවත්තිතං වා හීනං, තථා අනුපක්කිලිට්ඨං මජ්ඣිමං, මග්ගඵලපදට්ඨානං පණීතං. භවභොගසම්පත්තිනිමිත්තං වා කතං හීනං, සාවකපච්චෙකබොධිපාරමිතාවසෙන අත්තනො විමොක්ඛත්ථාය කතං මජ්ඣිමං, සම්මාසම්බොධිපාරමිතාවසෙන සබ්බෙසං විමොක්ඛත්ථාය කතං පණීතන්ති.

සොමනස්සු…පෙ… භෙදතොති භෙද-සද්දො පච්චෙකං සම්බන්ධිතබ්බො ‘‘සොමනස්සුපෙක්ඛාභෙදතො ඤාණභෙදතො පයොගභෙදතො’’ති. තත්ථ පයොගභෙදතොති සඞ්ඛාරභෙදතොති අත්ථො. නනු ච සොමනස්සුපෙක්ඛාභෙදො තාව යුත්තො තෙසං භින්නසභාවත්තා. ඤාණප්පයොගභෙදො පන කථන්ති? වුච්චතෙ – ඤාණප්පයොගකතො භෙදො ඤාණප්පයොගභෙදො තෙසං භාවාභාවමුපාදාය පවත්තත්තා. ඉදානි තමෙව සොමනස්සුපෙක්ඛාදිභෙදං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘සෙය්‍යථිද’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජෙති. තත්ථ සෙය්‍යථිදන්ති තං කතමං, තං කථන්ති වා අත්ථො.

සොභනං මනො, සොභනං වා මනො එතස්සාති සුමනො, තස්ස භාවො සොමනස්සං, මානසිකසුඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, සොමනස්සෙන උප්පාදතො යාව නිරොධා සහගතං පවත්තං සංසට්ඨං සම්පයුත්තන්ති අත්ථො. අථ වා සොමනස්සෙන සහ එකුප්පාදාදිභාවං ගතන්ති සොමනස්සසහගතං. ජානාති යථාසභාවං පටිවිජ්ඣතීති ඤාණං, තෙන සමං එකුප්පාදාදීහි පකාරෙහි යුත්තන්ති ඤාණසම්පයුත්තං. නාස්ස සඞ්ඛාරො අත්ථීති අසඞ්ඛාරං, අසඞ්ඛාරමෙව අසඞ්ඛාරිකං. සහ සඞ්ඛාරෙන පවත්තමානං සසඞ්ඛාරං, තදෙව සසඞ්ඛාරිකං. සඞ්ඛාරොති චෙත්ථ අත්තනො, පරස්ස වා පුබ්බප්පයොගො ‘‘සඞ්ඛරොති තික්ඛභාවසඞ්ඛාතෙන මණ්ඩනවිසෙසෙන සජ්ජෙති, සඞ්ඛරීයති වා සජ්ජීයති චිත්තං එතෙනා’’ති කත්වා. තත්ථ දානාදිපුඤ්ඤකරණකාලෙ මච්ඡෙරමලථිනමිද්ධාදීහි උපක්කිලෙසෙහි සංසීදමානෙ චිත්තෙ උපක්කිලෙසවූපසමවසෙන, චිත්තස්ස ච උස්සාහජනනවසෙන තීසු ද්වාරෙසු පවත්තො සම්මාවායාමො අත්තනො පයොගො නාම. කුසලකරණෙ නිරුස්සාහස්ස පන ‘‘අම්භො, සප්පුරිස, කුසලකරණං නාම පණ්ඩිතෙහි ආසෙවිතමග්ගො, තත්ථ තයාපි පටිපජ්ජිතුං වට්ටති, තස්මා දානං දෙහි, සීලං රක්ඛ, තඤ්හි තෙ අත්ථාය හිතාය සුඛාය භවිස්සතී’’තිආදිනා කුසලකරණත්ථාය උස්සාහජනනවසෙන පරෙසං කායවචීද්වාරෙසු පවත්තා ආණත්ති පරප්පයොගො නාම. තෙසු පන පුරිමො පුබ්බභාගප්පවත්තචිත්තසන්තානෙ, පච්ඡිමො පරෙසං චිත්තසන්තානෙයෙව සම්භවතීති තන්නිබ්බත්තිතො චිත්තස්ස තික්ඛභාවසඞ්ඛාතො විසෙසො ඉධ උපචාරතො සඞ්ඛාරොති වෙදිතබ්බො. තෙනාහු ආචරියා –

‘‘පුබ්බප්පයොගසම්භූතො, විසෙසො චිත්තසම්භවී;

සඞ්ඛාරො ඉති සඞ්ඛාර-සභාවඤ්ඤූහි කිත්තිතො’’ති.

අථ වා ‘‘සසඞ්ඛාරිකමසඞ්ඛාරික’’න්ති ච එතං කෙවලං සඞ්ඛාරස්ස භාවාභාවමත්තාපෙක්ඛාය වුත්තං, න තස්ස සහප්පවත්තිසබ්භාවාභාවතොති භින්නසන්තානප්පවත්තිනොපි සඞ්ඛාරස්ස ඉදමත්ථිතාය තංවසෙන නිබ්බත්තං චිත්තං සඞ්ඛාරො අස්ස අත්ථීති සසඞ්ඛාරිකං සහ-සද්දස්ස විජ්ජමානත්ථපරිදීපනතො ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’තිආදීසු විය. තබ්බිපරීතං පන තදභාවතො යථාවුත්තවසෙනෙව අසඞ්ඛාරිකං. අථ වා සඞ්ඛරණං, සඞ්ඛරීයති වා එතෙන ආගන්තුකසම්භූතෙන චිත්තසංසීදනසභාවාපනයනවසෙනෙව සජ්ජීයති, සඞ්ඛරොති වා තං යථාවුත්තවසෙනෙවාති සඞ්ඛාරොති උජුකමෙව පුබ්බප්පයොගජනිතො තික්ඛභාවො වුච්චති, තදභාවතො අසඞ්ඛාරිකං, සභාවතික්ඛන්ති අත්ථො. තංසහගතාය සසඞ්ඛාරිකං, අථ වා මච්ඡෙරමලාදීහි සඞ්ඛරීයතීති සඞ්ඛාරො, චිත්තස්ස සංසීදනසභාවො, සො යස්ස නත්ථීති අසඞ්ඛාරිකං, ඉතරං සසඞ්ඛාරිකං. පණීතඋතුභොජනාදිකො වා බලවපච්චයො සඞ්ඛාරො ‘‘සඞ්ඛරොති චිත්තං තික්ඛභාවෙන, සඞ්ඛරීයති වා තං එතෙනා’’ති කත්වා. අ-කාරස්ස වුඩ්ඪත්ථවුත්තිතාය වුඩ්ඪිප්පත්තො සඞ්ඛාරො අස්සාති අසඞ්ඛාරිකං, බලවපච්චයවන්තන්ති අත්ථො. වුඩ්ඪිපරිදීපකෙන පන අ-කාරෙන අවිසෙසිතත්තා සසඞ්ඛාරිකං සප්පච්චයං දුබ්බලපච්චයන්ති අධිප්පායො. ඤාණෙන විප්පයුත්තං විරහිතන්ති ඤාණවිප්පයුත්තං.

උපෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා, වෙදියමානාපි ආරම්මණං අජ්ඣුපෙක්ඛති, මජ්ඣත්තාකාරසණ්ඨිතියාති අත්ථො. අථ වා ඉට්ඨෙ, අනිට්ඨෙ ච ආරම්මණෙ පක්ඛපාතාභාවෙන උපපත්තිතො යුත්තිතො ඉක්ඛති අනුභවතීති උපෙක්ඛා. අථ වා උපෙතා සුඛදුක්ඛානං අවිරුද්ධා ඉක්ඛා අනුභවනන්ති උපෙක්ඛා. අවිරුද්ධත්තායෙව හෙසා තෙසං අනන්තරම්පි පවත්තති. සුඛදුක්ඛවෙදනා පන විසුං විසුං විරුද්ධසභාවත්තා නාඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තරං පවත්තන්ති. තෙනෙව හි පට්ඨානෙ සොමනස්සස්ස අනන්තරං දොමනස්සස්ස, දොමනස්සස්ස අනන්තරං සොමනස්සස්ස ච උප්පත්ති පටිසිද්ධා. අයඤ්ච අත්ථො ලොභසහගතචිත්තසම්පයුත්තවෙදනායපි ලබ්භති, පුරිමා පන ද්වෙ න තථා. න හි ලොභසහගතාදීනං මජ්ඣත්තාකාරෙන අජ්ඣුපෙක්ඛනං, උපපත්තිතො ඉක්ඛනං වා අත්ථීති. උපෙක්ඛාසහගතන්ති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

නනු ච අඤ්ඤෙපි ඵස්සාදයො සම්පයුත්තධම්මා අත්ථීති සොමනස්සාදීනං වසෙනෙව පන අට්ඨවිධතා කස්මා ගහිතාති? භෙදකරභාවතො. ඵස්සාදීනඤ්හි සබ්බචිත්තසාධාරණත්තා, සද්ධාදීනඤ්ච සබ්බකුසලසාධාරණත්තා න තෙහි චිත්තස්ස විභාගො, සොමනස්සාදයො පන කත්ථචි චිත්තෙ හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති පාකටොව තෙහි චිත්තස්ස විභාගොති. කස්මා පනෙතෙ කත්ථචි චිත්තෙ හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති? කාරණස්ස සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවතො. කිං පන නෙසං කාරණන්ති? වුච්චතෙ – තත්ථ සොමනස්සසහගතභාවො තාව ආරම්මණවසෙන හොති. ඉට්ඨාරම්මණස්මිඤ්හි සොමනස්සසහගතචිත්තමුප්පජ්ජති. නනු ච ඉට්ඨාරම්මණං ලොභස්ස වත්ථු රජ්ජනීයත්තාති කථං තත්ථ කුසලං උප්පජ්ජතීති? නයිදමෙකන්තිකං ඉට්ඨෙපි ආරම්මණෙ නියමිතාදිවසෙන කුසලස්ස උප්පජ්ජනතො. යස්ස හි ‘‘කුසලමෙව මයා කත්තබ්බ’’න්ති කුසලකරණෙයෙව චිත්තං නියමිතං හොති, අකුසලප්පවත්තිතොව නිවත්තෙත්වා කුසලකරණෙයෙව පරිණාමිතං, අභිණ්හකරණෙන ච කුසලං සමුදාචිණ්ණං, පටිරූපදෙසවාසසද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයපුබ්බෙකතපුඤ්ඤතාසඞ්ඛාතචතුචක්කූපනිස්සයවසෙන, යොනිසො ච ආභොගො පවත්තති, තස්ස ඉට්ඨෙපි ආරම්මණෙ අලොභසම්පයුත්තමෙව චිත්තමුප්පජ්ජති, න ලොභසම්පයුත්තං. හොති චෙත්ථ –

‘‘නියාමපරිණාමෙහි, සමුදාචිණ්ණතාය ච;

ඤාණපුබ්බඞ්ගමාභොගා, ඉට්ඨෙපි කුසලං සියා’’ති.

අපිච සද්ධාබහුලතාදීහි ච කාරණෙහි චිත්තස්ස සොමනස්සසහගතතා වෙදිතබ්බා. අස්සද්ධානං, හි මිච්ඡාදිට්ඨිකානඤ්ච එකන්තමිට්ඨාරම්මණභූතං තථාගතරූපම්පි දිස්වා සොමනස්සං න උප්පජ්ජති. යෙ ච කුසලප්පවත්තියං ආනිසංසං න පස්සන්ති, තෙසං පරෙහි උස්සාහිතානං කුසලං කරොන්තානම්පි සොමනස්සං න උප්පජ්ජති, තස්මා සද්ධාබහුලතා විසුද්ධිදිට්ඨිතා ආනිසංසදස්සාවිතාති ඉමෙහිපි කාරණෙහි චිත්තස්ස සොමනස්සසහගතතා හොති.

අපිච යෙ තෙ එකාදස ධම්මා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති. සෙය්‍යථිදං – බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති සංඝානුස්සති සීලානුස්සති චාගානුස්සති දෙවතානුස්සති උපසමානුස්සති ලූඛපුග්ගලපරිවජ්ජනං සිනිද්ධපුග්ගලසෙවනා පසාදනීයසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණා තදධිමුත්තතාති ඉමෙහිපි කාරණෙහි චිත්තස්ස සොමනස්සසහගතභාවො වෙදිතබ්බො. බුද්ධාදිගුණෙ අනුස්සරන්තස්ස හි යාව උපචාරුප්පාදා සකලසරීරං ඵරමානා පීති උප්පජ්ජති. තථා දීඝරත්තං අක්ඛණ්ඩතාදිවසෙන අත්තනා රක්ඛිතං චතුපාරිසුද්ධිසීලං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, ගිහිනො දසසීලං පඤ්චසීලං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, දුබ්භික්ඛභයාදීසු පණීතං භොජනං සබ්‍රහ්මචාරීනං දත්වා ‘‘එවංනාම දානං අදාසි’’න්ති අත්තනොචාගං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, ගිහිනොපි තථාරූපෙ කාලෙ සීලවන්තානං දින්නදානං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, යෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතා දෙවා දෙවත්තං ගතා, තථාරූපානං ගුණානං අත්තනි අත්ථිතං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, සමථවිපස්සනාහි වික්ඛම්භිතකිලෙසෙ සට්ඨිපි සත්තතිපි වස්සානි අසමුදාචරන්තෙ දිස්වා ‘‘අහො මය්හං කිලෙසා න සමුදාචරන්තී’’ති චින්තෙන්තස්ස, චෙතියදස්සනථෙරදස්සනෙසු අසක්කච්චකිරියාය සංසුචිතලූඛභාවෙන බුද්ධාදීසු පසාදසිනෙහාභාවෙන ගද්‍රභපිට්ඨෙ රජසදිසෙ ලූඛපුග්ගලෙ පරිවජ්ජන්තස්ස, බුද්ධාදීසු පසාදබහුලෙ මුදුචිත්තෙ සිනිද්ධපුග්ගලෙ පටිසෙවන්තස්ස, රතනත්තයගුණපරිදීපකෙ පසාදනීයසුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, ඨානනිසජ්ජාදීසුපි පීතිඋප්පාදනත්ථං තන්නින්නතාදිවසෙන පවත්තෙන්තස්ස යෙභුය්‍යෙන පීති උප්පජ්ජති. පීතියා ච සොමනස්සෙන සහ අවිනාභාවතො තදුප්පත්තියා තස්සාපි උප්පත්ති නියතාති එවං පීතිකාරණානිපි සොමනස්සකාරණානීති දට්ඨබ්බානි. කිඤ්ච – අගම්භීරපකතිතා, සොමනස්සපටිසන්ධිකතාති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි සොමනස්සසහගතතා හොති. යො හි අගම්භීරපකතිකො හොති, අප්පමත්තකෙපි හිතොපකරණෙ තුස්සති, යො ච සොමනස්සපටිසන්ධිකො අප්පසන්නෙසු ආරම්මණෙසුපි අප්පටික්කූලදස්සාවී, තස්ස යෙභුය්‍යෙන සොමනස්සසහගතචිත්තං උප්පජ්ජති. යථාවුත්තානං පන සොමනස්සකාරණානමභාවෙන මජ්ඣත්තාරම්මණතාය ච උපෙක්ඛාසහගතතා වෙදිතබ්බා.

ඤාණසම්පයුත්තස්ස පන කම්මතො උපපත්තිතො ඉන්ද්‍රියපරිපාකතො කිලෙසදූරීභාවතොති ඉමෙහි කාරණෙහි හොති. යො හි පරෙසං හිතජ්ඣාසයෙන ධම්මං දෙසෙති හීනුක්කට්ඨාදීනි ච නළකාරමුද්දාගණනාදීනි සිප්පායතනානි, වඩ්ඪකීකසිවාණිජ්ජාදීනි ච කම්මායතනානි, විසහරණාදීනි ච විජ්ජායතනානීති එවං නිරවජ්ජසිප්පායතනාදීනි සික්ඛාපෙති, සයං වා සික්ඛති, ධම්මකථිකස්ස සක්කාරං කත්වා ධම්මං කථාපෙති, ‘‘ආයතිං පඤ්ඤවා භවිස්සාමී’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙත්වා නානප්පකාරං පුඤ්ඤකම්මං කරොති, තස්සෙවං නානප්පකාරං පඤ්ඤාසංවත්තනිකකම්මං සම්පාදෙන්තස්ස තං කම්මං උපනිස්සාය උප්පජ්ජමානං කුසලං ඤාණසම්පයුත්තං උප්පජ්ජති. තථා අබ්‍යාපජ්ජෙ ලොකෙ උප්පන්නස්ස උප්පජ්ජමානං කුසලං ඤාණසම්පයුත්තං හොති. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘තස්ස තත්ථ සුඛිනො ධම්මපදානි පිලවන්ති, දන්ධො, භික්ඛවෙ, සතුප්පාදො, අථ සො සත්තො ඛිප්පමෙව විසෙසභාගී හොතී’’ති (අ. නි. 4.191).

තථා පඤ්ඤාදසකං සම්පත්තස්ස ඉන්ද්‍රියපරිපාකං නිස්සාය උප්පජ්ජමානං කුසලං ඤාණසම්පයුත්තං හොති. යෙන පන සමථවිපස්සනාභාවනාහි කිලෙසා වික්ඛම්භිතා, තස්ස කිලෙසදූරීභාවං නිස්සාය උප්පජ්ජමානං චිත්තං ඤාණසම්පයුත්තං උප්පජ්ජති. යථාහ –

‘‘යොගා වෙ ජායතෙ භූරි, අයොගා භූරිසඞ්ඛයො’’ති. (ධ. ප. 282).

අපිච යෙ තෙ ධම්මා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති. සෙය්‍යථිදං – පරිපුච්ඡකතා වත්ථුවිසදකිරියා ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා තදධිමුත්තතාති ඉමෙහි කාරණෙහි ඤාණසම්පයුත්තභාවො හොති. තථා හි යො පඤ්ඤවන්තෙ උපසඞ්කම්ම ඛන්ධධාතුආයතනඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගසමථවිපස්සනාදීනං පරිපුච්ඡාබහුලො හොති, තස්ස තංවසෙන උප්පන්නං සුතමයඤාණං ආදිං කත්වා උප්පජ්ජමානං චිත්තං ඤාණසහගතං හොති. යෙන පන නඛකෙසචීවරසෙනාසනාදීනි අජ්ඣත්තිකබාහිරවත්ථූනි පුබ්බෙ අවිසදානි ඡෙදනමලහරණාදිනා විසදානි කතානි, තස්සෙවං විසදවත්ථුකස්ස උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු විසදං ඤාණං හොති පරිසුද්ධානි දීපකපල්ලකාදීනි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. යස්ස ච සද්ධින්ද්‍රියාදීසු අඤ්ඤතරං බලවං හොති, ඉතරානි මන්දානි, තතො තානි සකසකකිච්චං කාතුං න සක්කොන්ති, තස්මා සො තස්ස බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගෙ ආගතනයෙන තෙන තෙන ආකාරෙන සමත්තං පටිපාදෙති, තස්සෙවං ඉන්ද්‍රියානං සමත්තං පටිපාදෙන්තස්ස විපස්සනාඤාණාදීනං වසෙන චිත්තං ඤාණසහගතං හොති. යො පන දුප්පඤ්ඤපුග්ගලෙ පරිවජ්ජෙති, පඤ්ඤවන්තපුග්ගලෙ වා පයිරුපාසති, ඛන්ධාදීසු ඔගාළ්හං භගවතො ගම්භීරඤාණචරියං වා පච්චවෙක්ඛති, ඨානනිසජ්ජාදීසු තදධිමුත්තචිත්තො වා විහරති, ඉමෙසම්පි උප්පජ්ජමානං කුසලං ඤාණසම්පයුත්තං හොති. අපිච බුද්ධාදිගුණානුස්සරණෙනපි චිත්තං ඤාණසහගතං හොති. යථාහ –

‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති තථාගතං ආරබ්භ. උජුගතචිත්තො ඛො පන, මහානාම, අරියසාවකො ලභති අත්ථවෙදං, ලභති ධම්මවෙදං, ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජං, පමුදිතස්ස පීති ජායති, පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භති, පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, සුඛිනො චිත්තං සමාධියති, සමාහිතො යථාභූතං පජානාතී’’තිආදි (අ. නි. 6.10; 11.11).

එවං බුද්ධානුස්සතිආදයොපි රාගාදිමලවිසොධනෙන ඤාණුප්පත්තිහෙතුකායෙවාති දට්ඨබ්බං. කිඤ්ච – තිහෙතුකපටිසන්ධිකතා ඤාණුප්පත්තිකාරණං. පටිසන්ධිපඤ්ඤා හි ආදිතො පට්ඨාය භවඞ්ගසන්තතිවසෙන බහුලං පවත්තමානා සන්තානපරිභාවනෙන ඤාණුප්පත්තියා සවිසෙසඋපනිස්සයො හොති. අසඞ්ඛාරිකත්තං පන සප්පායඋතුභොජනආවාසාදිපච්චයෙහි හොතීති. හොන්ති චෙත්ථ –

‘‘ඉට්ඨාරම්මණතා සද්ධාබාහුල්‍යං දිට්ඨිසුද්ධි ච;

ඵලදස්සාවිතා චෙව, පීතිබොජ්ඣඞ්ගහෙතුයො.

‘‘එකාදස තථා ධම්මා, අගම්භීරසභාවතා;

සොමනස්සයුත්තා සන්ධි, ඉච්චෙතෙ සුඛහෙතුයො.

‘‘අභාවො සුඛහෙතූනං, මජ්ඣත්තාරම්මණන්ති ච;

උපෙක්ඛුප්පත්තිහෙතු ච, එවං ඤෙය්‍යා විභාවිනා.

‘‘කම්මූපපත්තිතො චෙව, තථා ඉන්ද්‍රියපාකතො;

කිලෙසූපසමා ධම්ම-විචයස්ස ච හෙතුහි.

‘‘සත්තධම්මෙහි බුද්ධාදි-ගුණානුස්සරණෙන ච;

සප්පඤ්ඤසන්ධිතො චෙව, චිත්තං ඤාණයුතං සියා.

‘‘උතුභොජනආවාස-සප්පායාදීහි හෙතුහි;

අසඞ්ඛාරිකභාවොපි, විඤ්ඤාතබ්බො විභාවිනා’’ති.

එවං වෙදනාඤාණප්පයොගභෙදතො අට්ඨවිධං කාමාවචරචිත්තං නිද්දිසිත්වා ඉදානි තං නිගමෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං…පෙ… නාමා’’ති.

12. යෙන පනත්ථෙන ඉදං ‘‘කාමාවචර’’න්ති වුච්චති, තං දානි දස්සෙතුං ‘‘උද්දානතො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ උද්දානතොති උද්දෙසතො, සඞ්ඛෙපතොති අත්ථො. කිඤ්චාපි අවසිට්ඨකිලෙසාදයො විය කිලෙසකාමොපි අස්සාදෙතබ්බතාය වත්ථුකාමෙ සඞ්ගහිතො ඤාණං විය ඤෙය්‍යෙති සඞ්ඛෙපතො එකොයෙව කාමො සියා, තථාපි කිලෙසකාමො වත්ථුකාමභාවං ගච්ඡන්තො කාමනීයට්ඨෙන ගච්ඡති, න කාමනවසෙන. කාමනවසෙන ච පන කිලෙසකාමොව හොති, න පන වත්ථුකාමොති ආහ ‘‘ක්ලෙසවත්ථුවසා’’තිආදි. කො පනෙත්ථ වත්ථුකාමො, කො කිලෙසකාමොති චොදනං මනසි නිධාය ‘‘ඡන්දො කාමො, රාගො කාමො, ඡන්දරාගො කාමො, සඞ්කප්පො කාමො, රාගො කාමො, සඞ්කප්පරාගො කාමො’’ති (මහානි. 1) එවං නිද්දෙසපාළියං ආගතා නිද්දිට්ඨා කාමතණ්හාව ඉධ කිලෙසකාමො. වත්ථුකාමොති ච ‘‘මනාපිකා රූපා…පෙ… මනාපිකා ඵොට්ඨබ්බා…පෙ… සබ්බෙපි කාමාවචරා ධම්මා…පෙ… සබ්බෙපි රූපාවචරා…පෙ… සබ්බෙපි අරූපාවචරා…පෙ… කාමා’’ති (මහානි. 1) තත්ථෙව නිද්දිට්ඨා සවිඤ්ඤාණාවිඤ්ඤාණප්පභෙදා තෙභූමකධම්මාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිලෙසො…පෙ… වට්ටක’’න්ති. ‘‘ඡන්දරාගොවා’’ති අවධාරණෙන කිලෙසභාවෙන නිරුළ්හෙසු ලොභදොසමොහාදීසු දසසු දොසමොහාදයො නව කිලෙසෙ පටික්ඛිපති. කාමරූපාරූපතණ්හාය වත්ථු පතිට්ඨානං, කාරණභූතන්ති වා වත්ථු.

13. කථං පන කිලෙසකාමො නාම, කථඤ්ච වත්ථුකාමොති ආහ ‘‘කිලෙසකාමො’’තිආදි. කාමෙතීති වත්ථුකාමං පත්ථෙති. කාමීයතීති කිලෙසකාමෙන පත්ථීයති. ඉති-සද්දො ‘‘තස්මා’’ති ඉමස්ස අත්ථෙ. ච-සද්දො එව-කාරත්ථෙ, තෙන යස්මා කිලෙසකාමො කාමෙතීති කාමො, වත්ථුකාමො ච කාමීයතීති, තස්මා එව කිලෙසකාමො, වත්ථුකාමො චාති දුවිධොපි එස කාමො කාරකද්වයෙ කත්තරි, කම්මනි ච සිජ්ඣති, කත්තුභාවං, කම්මභාවඤ්ච පච්චනුභොතීති අත්ථො. අථ වා දුවිධොති ද්වින්නං කාමානං වාචකතො දුවිධො. ‘‘කාමො’’ති අයං සද්දො කාරකද්වයෙ සිජ්ඣති යථාවුත්තකාරකයුගළෙ නිප්ඵජ්ජති, කත්තරි, කම්මනි ච ‘‘කාමො’’ති පදසම්භවො හොතීති අත්ථො. වො-කාරො පන නිපාතමත්තං ‘‘එවං වො කාලාමා’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) විය. අථ වා වොකාරකද්වයෙති ඛන්ධද්වයෙති අත්ථො. කිලෙසකාමො හි සඞ්ඛාරසභාවත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ, වත්ථුකාමො ච වක්ඛමානනයෙන පඤ්චකාමගුණභූතො රූපසභාවත්තා රූපක්ඛන්ධෙති එවං දුවිධොපෙස කාමො ඛන්ධද්වයෙ සිජ්ඣති නිප්ඵජ්ජති, අන්තොභාවං ගච්ඡතීති.

14. සම්පජ්ජනානි සම්පත්තියො, තාසං වසෙන විසයවිසයීභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සමොසරණවසෙන, සම්පාපුණනවසෙනාති අත්ථො. ඉමිනා පන ඉදං දීපෙති – යත්ථ දුවිධොපි කාමො විසයවිසයීභාවෙන සහිතො පවත්තති, සොයෙව එකාදසවිධො පදෙසො කාමාවචරසඤ්ඤිතො. යත්ථ පන රූපාරූපධාතුයං කෙවලං වත්ථුකාමොව පවත්තති, න සො පදෙසො කාමාවචරො නාමාති. නනු ච දුවිධොපි සහිතො රූපාරූපධාතූසු පවත්තති, රූපාරූපාවචරධම්මානං වත්ථුකාමත්තා, තදාරම්මණභූතානඤ්ච රූපාරූපතණ්හානං තංයොගෙන කිලෙසකාමභාවසිද්ධිතොති? නයිදමෙවං ඔරම්භාගියභූතස්ස බහලකිලෙසස්සෙව කාමරාගස්ස ඉධ කිලෙසකාමභාවෙන අධිප්පෙතත්තා. ‘‘උද්දානතො දුවෙ කාමා’’ති සබ්බෙ කාමෙ උද්දිසිත්වාපි හි ‘‘පදෙසො චතුපායාන’’න්තිආදිනා විසයනියමනෙන ‘‘දුවිධොපි අය’’න්ති එත්ථ කාමෙකදෙසභූතො නීවරණාවත්ථාය කථිතො කාමරාගො කිලෙසකාමභාවෙන, තබ්බත්ථුකායෙව ධම්මා වත්ථුකාමභාවෙන ගහිතා, න රූපාරූපතණ්හා, තබ්බත්ථුකධම්මා චාති ඤාපීයති. එවඤ්ච කත්වා උපරි වක්ඛමානා සසත්ථාවචරූපමා උපපන්නා හොති, යථාවුත්තානමෙව කාමානං ඉධ අධිප්පෙතත්තා රූපාරූපධාතූසු විමානකප්පරුක්ඛවත්ථාලඞ්කාරපරිත්තකුසලාදිභෙදෙසු කාමාවචරධම්මෙසු පවත්තො ඡන්දරාගො කිලෙසකාමො නාම න හොති, න ච තබ්බත්ථුභූතං විමානකප්පරුක්ඛාදිපරිත්තධම්මජාතං වත්ථුකාමො නාමාති සිද්ධං. තෙනෙවාහ ‘‘කාමො වා කාමසඤ්ඤා වා බ්‍රහ්මලොකෙ න විජ්ජතී’’ති. කාමාවචරසත්තසන්තානගතතණ්හාය විසයභාවෙ සති පන තංයොගෙන රූපාරූපධාතූසුපි පවත්තමානො පරිත්තධම්මො වත්ථුකාමොයෙවාති වෙදිතබ්බං. අථ වා නිද්දෙසෙ ආගතනයෙන නිරවසෙසො කිලෙසකාමො කාමතණ්හාභවතණ්හාවිභවතණ්හානිරොධතණ්හාපභෙදො ඉධ පවත්තති. වත්ථුකාමෙසුපි අප්පකං රූපාරූපවිපාකමත්තං ඨපෙත්වා සබ්බොයෙව ඉධ පවත්තතීති අනවසෙසප්පවත්තිං සන්ධාය ‘‘කාමොයං දුවිධොපි චා’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි එවං වුත්තං, තෙසු පන බහලකිලෙසකාමභූතො බහලකාමරාගො ච තබ්බත්ථුකා පඤ්ච කාමගුණා ච ඉධ ගහිතාති දස්සනත්ථං ‘‘සම්පත්තීනං වසෙනා’’ති වුත්තං. සම්පජ්ජනවසෙන, සමිජ්ඣනවසෙනාති අත්ථො. අවචරතීති පවත්තති. ඉති-සද්දො හෙතුම්හි, යස්මා දුවිධොපි අයං කාමො අවචරති, තස්මා කාමො එත්ථ අවචරතීති කාමාවචරසඤ්ඤිතොති අත්ථො.

15. සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා පුඤ්ඤසම්මතා අයා යෙභුය්‍යෙන අපෙතාති අපායා. නිරයාදිවසෙන චත්තාරො අපායා චතුපායා. ඡන්නන්ති චාතුමහාරාජිකතාවතිංසයාමාතුසිතානිම්මානරතිපරනිම්මිතවසවත්තිසඞ්ඛාතානං ඡන්නං දෙවලොකානං. මෙරුපාදවාසිනො පන අසුරා තාවතිංසෙසුයෙව සඞ්ගය්හන්තීති න තෙහි සද්ධිං සත්තන්නන්ති වුත්තං. මනසො උස්සන්නතාය මනුස්සා, සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණවසෙන උපචිතමානසතාය උක්කට්ඨගුණචිත්තතායාති අත්ථො, තෙ පන නිප්පරියායතො ජම්බුදීපවාසිනො වෙදිතබ්බා. යථාහ –

‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ ච මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි? සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති (අ. නි. 9.21).

තෙහි පන සමානරූපාදිතාය සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි ‘‘මනුස්සා’’ඉච්චෙව පඤ්ඤායිංසු. ලොකියා පන මනුනො අපච්චභාවෙනෙව ‘‘මනුස්සා’’ති වදන්ති. එකාදසවිධොති චතුරාපායෙසු තිරච්ඡානපෙත්තිවිසයානං විසුං පරිච්ඡින්නස්ස ඔකාසස්ස අභාවෙපි යත්ථ තෙ අරඤ්ඤසමුද්දපබ්බතපාදාදිකෙ නිබද්ධවාසං වසන්ති, තාදිසස්ස ඨානස්ස ගහිතත්තා එකාදසවිධො.

16. නනු චෙත්ථ අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මානං පවත්තිසම්භවතො කාමස්සෙව අවචරණවසෙන කථං නාමලාභොති ආහ ‘‘අස්සාභිලක්ඛිතත්තා’’තිආදි. තත්ථ අස්සාති ඉමස්ස දුවිධස්ස කාමස්ස. අභිලක්ඛිතත්තාති එකාදසවිධෙ පදෙසෙ පාකටත්තා. අථ වා අස්සාති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, තස්මා අනෙන දුවිධෙන කාමෙන එකාදසවිධස්ස පදෙසස්ස අභිලක්ඛිතත්තා, පඤ්ඤාපිතත්තාති අත්ථො. අථ වා උපයොගත්ථෙ සාමිවචනවසෙන අස්ස එකාදසවිධස්ස පදෙසස්ස තෙන දුවිධෙන අභිලක්ඛිතත්තාති අත්ථො. සහ සත්ථෙහීති සසත්ථා, යත්ථ තෙ අවචරන්ති, සො සසත්ථාවචරො, පදෙසො. සො විය. යථා හි යස්මිං පදෙසෙ සසත්ථා පුරිසා අවචරන්ති, සො විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු ද්විපදචතුප්පදාදීසු අවචරන්තෙසු තෙසං තත්ථ පාකටත්තා, තෙහි වා අභිලක්ඛිතත්තා ‘‘සසත්ථාවචරො’’ත්වෙව පඤ්ඤායති, එවං විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු රූපාවචරාදීසු අවචරන්තෙසු අභිලක්ඛණවසෙන අයං පදෙසො ‘‘කාමාවචරො’’ත්වෙව සඤ්ඤිතොති. එස නයො රූපාරූපාවචරෙසු.

17-8. නනු ච චිත්තං කාමාවචරන්ති වුත්තං, යථාවුත්තනයෙන පන පදෙසස්ස ගහිතත්තා කථං තත්ථ අවචරන්තං කාමාවචරං නාමාති ආහ ‘‘ස්වාය’’න්තිආදි. සො අයං කාමාවචරො ‘‘කාමො’’ති සඤ්ඤිතොති සම්බන්ධො. රූපභවො රූපන්ති යථා රූපභවො රූපං. අවුත්තොපි හි යථාසද්දො එවං-සද්දසන්නිට්ඨානතො ලබ්භති. යථා ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති එත්ථ ‘‘රූපභවූපපත්තියා’’ති වත්තබ්බෙ රූපභවො ‘‘රූප’’න්ති සඤ්ඤිතොති අයමෙත්ථ අත්ථො. කථං පනෙස එවං සඤ්ඤිතොති ආහ ‘‘උත්තරස්සා’’තිආදි. අථ වා යථා උත්තරස්ස පදස්ස ලොපං කත්වා උදීරිතො එස රූපභවො ‘‘රූප’’න්ති සඤ්ඤිතො, එවං ස්වායං කාමාවචරො කාමොති සම්බන්ධො. තස්මිං කාමෙති තස්මිං උත්තරපදලොපවසෙන කාමසඤ්ඤිතෙ පදෙසෙ. ඉදන්ති ඉදං අට්ඨවිධං චිත්තං. අධිකාරවසෙන පන තස්ස ගහණෙපි සබ්බෙසමෙව පරිත්තචිත්තානමයමත්ථො ලබ්භති සබ්බෙසම්පි කාමෙ අවචරණතො. සදාති සබ්බකාලං, බාහුල්‍යෙනාති අධිප්පායො. ඉමිනා පන ඉදං දීපෙති – යථා සඞ්ගාමෙ යෙභුය්‍යෙන අවචරන්තො ‘‘සඞ්ගාමාවචරො’’ති ලද්ධනාමො හත්ථී අඤ්ඤත්ථ අවචරන්තොපි බාහුල්ලප්පවත්තිවසෙන ‘‘සඞ්ගාමාවචරො’’ත්වෙව පඤ්ඤායති, එවමිදං අඤ්ඤත්ථ අවචරන්තම්පි කාමලොකෙ බාහුල්ලවුත්තිතො ‘‘කාමාවචර’’මිච්චෙව වුත්තන්ති. තෙන පන නනු චෙතං රූපාරූපභවෙසුපි අවචරණතො රූපාවචරාදිනාමම්පි ලභෙය්‍යාති ඉදං චොදනං පරිහරති. හොති චෙත්ථ –

‘‘කාමෙවචරතීත්‍යෙතං, කාමාවචරසඤ්ඤිතං;

සෙසෙ අවචරන්තම්පි, සඞ්ගාමාවචරො යථා’’ති.

ඉති-සද්දො හෙතුම්හි. ච-සද්දො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ. තෙන යස්මා උත්තරපදලොපෙන කාමාවචරො ‘‘කාමො’’ති සඤ්ඤිතො, යස්මා ච තස්මිං කාමෙ ඉදං චිත්තං සදා අවචරති, තස්මා ‘‘කාමාවචර’’මිච්චෙව කථිතං, න පන කාමාවචරාවචරං, නාපි රූපාරූපාවචරන්ති වාති අධිප්පායො. කාමඝාතිනාති දෙසනාඤාණෙන විනෙය්‍යසන්තානගතස්ස කිලෙසකාමස්ස හනනසීලෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන.

19. පටිසන්ධිං …පෙ… අවචාරයතීති වාති අථ වා යස්මා යත්ථ කත්ථචි උප්පන්නම්පි කාමෙ භවෙයෙව පටිසන්ධිං අවචාරයති, තස්මා ඉදං කාමෙ අවචාරයතීති ‘‘කාමාවචර’’න්ති කථිතං චා-සද්දස්ස රස්සත්තං කත්වාති අත්ථො. එවං උත්තරපදලොපවසෙන පදසම්භවං දස්සෙත්වා ඉදානි විනාපි උත්තරපදලොපං කාමාවචර-සද්දස්ස සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘පරියාපන්නන්ති තත්‍ර වා’’ති වුත්තං. තත්‍රාති තස්මිං කාමභවෙ. පරියාපන්නන්ති අන්තොගධං. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො –

‘‘කතමෙ ධම්මා කාමාවචරා? හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තී දෙවෙ අන්තොකරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං. ඉමෙ ධම්මා කාමාවචරා’’ති (ධ. ස. 1287) –

වුත්තත්තා යථා මනුස්සිත්ථියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තොපි තිරච්ඡානගතිකො තිරච්ඡානයොනියමෙව පරියාපන්නත්තා ‘‘තිරච්ඡානො’’ත්වෙව වුච්චති, එවමිදං රූපාරූපභවෙසු උප්පන්නම්පි කාමභවපරියාපන්නත්තා ‘‘කාමාවචර’’මිච්චෙව කථිතන්ති. තප්පරියාපන්නතා චස්ස අවීචිපරනිම්මිතපරිච්ඡින්නොකාසනින්නාය කාමතණ්හාය විසයභාවතොති වෙදිතබ්බා. තථා හි වුත්තං ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන නික්ඛෙපකණ්ඩෙපි ‘‘‘එත්ථාවචරා’ති වචනං අවීචිපරනිම්මිතපරිච්ඡින්නොකාසාය කාමතණ්හාය විසයභාවං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. පදසම්භවො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො – කාමතණ්හා කාමො, සො එත්ථ ආරම්මණකරණවසෙන අවචරතීති කාමාවචරන්ති. නනු චෙත්ථ කතමා කාමතණ්හා, යා කාමාවචරධම්මාරම්මණා තණ්හා. කතමෙ කාමාවචරධම්මා, යෙ කාමතණ්හාවිසයාති එවං ඉතරීතරනිස්සයතාදොසො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, අවීචිආදිඑකාදසොකාසනින්නතාය යංකිඤ්චි තණ්හං කාමතණ්හාභාවෙන ගහෙත්වා තංසභාවාය තණ්හාය විසයභාවෙන කාමාවචරධම්මානං උපලක්ඛෙතබ්බභාවතො. අථ වා කිලෙසවත්ථුවසෙන දුවිධොපි කාමො යථාරහං සහජාතවසෙන එත්ථ අවචරතීති කාමාවචරං, ආරම්මණකරණවසෙන වා දුවිධෙපි කාමෙ එතං අවචරතීති කාමාවචරං. අථ වා මඤ්චනිස්සිතකෙසු උක්කුට්ඨිං කරොන්තෙසු නිස්සයනිස්සිතානං අභෙදස්ස බුද්ධියා ගහිතත්තා නිස්සිතකෙසු නිස්සයූපචාරවසෙන ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති වුච්චති, එවමෙතම්පි කාමාවචරභවෙ පවත්තනවසෙන තන්නිස්සිතත්තා නිස්සයවොහාරෙන ‘‘කාමාවචර’’න්ති වුච්චති. හොති චෙත්ථ –

‘‘කාමොවචරතීත්‍යෙත්ථ, කාමෙවචරතීති වා;

ඨානූපචාරතො වාපි, තං කාමාවචරං භවෙ’’ති.

20. පුජ්ජඵලනිබ්බත්තනතො, අත්තසන්තානං පුනනතො ච පුඤ්ඤානි, කත්තබ්බතාය කිරියා, තෙසං තෙසං ආනිසංසානං වත්ථුතාය වත්ථූනි චාති පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. ගණනතො දසපරිමාණත්තා දස ච තානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි චාති දස පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි, තෙසං වසෙනාති දසපුඤ්ඤක්‍රියවත්ථුවසෙන, දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුභාවෙන තංමයං හුත්වාති අත්ථො. එව-කාරෙන පන රූපාරූපලොකුත්තරං විය න කෙවලං භාවනාවසෙනෙවාති දස්සෙති. අථ වා දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙනෙව පවත්තති, න පන පරෙහි පරිකප්පිතපරපසංසාදිපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙනාති එව-සද්දෙන අවධාරණං. යතො වක්ඛති ‘‘සබ්බානුස්සතිපුඤ්ඤඤ්චා’’තිආදි.

21. කානි පන තානි දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි, යෙසං වසෙන ඉදං අට්ඨවිධං චිත්තං පවත්තතීති වුත්තන්ති ඉමං අනුයොගං සන්ධාය තානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘දානං සීල’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ දිය්‍යති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. ඉධ පන චිත්තාධිකාරවසෙන තංසම්පයුත්තං ගහෙතබ්බං. තථා ‘‘සීලා’’දීසුපි. සීලතීති සීලං, කායවචීකම්මානි සමාදහතීති අත්ථො. සුසිල්‍යවසෙන හි කායකම්මාදීනි අවිප්පකිණ්ණානි සම්පති, ආයතිඤ්ච හිතසුඛාවහානි සම්මා ඨපිතානි සමාහිතානි හොන්ති, සීලයති උපධාරෙතීති වා සීලං. උපධාරණං පනෙත්ථ කුසලානං අධිට්ඨානභාවො. භාවෙති කුසලධම්මෙ ආසෙවති වඩ්ඪෙති එතායාති භාවනා. අත්තනො සන්තානෙ නිප්ඵන්නා පත්ති දිය්‍යති එතෙනාති පත්තිදානං. තංතංකිච්චකරණෙ බ්‍යාවටස්ස භාවො වෙය්‍යාවච්චං. දෙසෙති එතායාති දෙසනා. පත්තිං අනුමොදති එතෙනාති පත්තානුමොදො. පුබ්බපදලොපෙන පන ‘‘අනුමොදො’’ති වුත්තං. දිට්ඨියා උජුභාවො දිට්ඨිජුත්තං, සම්මාදිට්ඨියා උජුකරණන්ති අත්ථො. අත්තනො, පරස්ස වා හිතජ්ඣාසයවසෙන සම්මා සුණන්ති එතායාති සංසුති. පූජාවසෙන අපචායති සාමීචිං කරොති එතෙනාති අපචායො. පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පභෙදො පුඤ්ඤකිරියවත්ථුප්පභෙදො. මජ්ඣපදලොපවසෙන පන ‘‘පුඤ්ඤවත්ථුප්පභෙදො’’ති වුත්තං යථා ආජඤ්ඤයුත්තො රථො ‘‘ආජඤ්ඤරථො’’ති. අයං තාවෙත්ථ පදවිචාරො.

අයං පන විනිච්ඡයො – තත්ථ සෙඛපුථුජ්ජනානං පරං උද්දිස්ස පූජානුග්ගහකාමතාය අත්තනො විජ්ජමානවත්ථුපරිච්චජනවසෙන පවත්තා චෙතනා දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. ඛීණාසවානම්පි තථා පවත්තා දානමෙව, සා පන පුඤ්ඤකිරියා නාම න හොතීති න ඉධ අධිප්පෙතා. පුජ්ජඵලනිබ්බත්තනතො, හි අත්තසන්තානං පුනනතො ච පුඤ්ඤං, න ච ඛීණාසවසන්තානෙ පවත්තා ඵලනිබ්බත්තිකා හොති, න ච තං පුනාති විසුද්ධසන්තානප්පවත්තත්තාති. එවං සෙසෙසුපි.

යා පන නිච්චසීලඋපොසථසීලාදිවසෙන පඤ්චසීලං අට්ඨසීලං දසසීලං සමාදියන්තස්ස, අසමාදියන්තස්සපි කුලචාරිත්තවසෙන සම්පත්තකායදුච්චරිතාදීහි විරමන්තස්ස, උපසම්පදමාළකෙ සංවරං සමාදියන්තස්ස, පාතිමොක්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස, ආපාථගතවිසයෙසු චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි ථකෙන්තස්ස, චීවරාදිකෙ ච පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, කුහනාදිවත්ථුතො ආජීවං පරිසොධෙන්තස්ස පවත්තා චෙතනා, අයං සීලමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුනාම. එත්ථාහ – ‘‘දානං නාමෙතං මය්හං කුලවංසො කුලචාරිත්ත’’න්ති එවං චාරිත්තසීලෙ ඨත්වා දෙන්තස්ස පවත්තා දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු කිං, උදාහු සීලමයන්ති? සීලමයමෙව චාරිත්තසීලභාවතො. දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගවසෙන පවත්තාපි හෙසා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස අපරභාගෙ චෙතනාය ච තථා පවත්තත්තා සීලමයමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, න දානමයං. පූජානුග්ගහකාමතාය හි දින්නං දානමයන්ති.

‘‘චක්ඛු අනිච්ච’’න්තිආදිනා පන චක්ඛාදිකෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සම්මසන්තස්ස පවත්තා ගොත්‍රභුවොදානපරියොසානා විපස්සනාචෙතනා, කසිණාදීසු ආරම්මණෙසු අප්පනං අප්පත්තා ගොත්‍රභුපරියොසානා පරිකම්මචෙතනා චාති අයං භාවනාමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. අප්පනාප්පත්තාපි භාවනායෙව, සා පන න කාමාවචරාති ඉධ න ගහිතා. නිරවජ්ජවිජ්ජායතනකම්මායතනසිප්පායතනානං සික්ඛනචෙතනාපි භාවනාමයෙයෙව සමොධානං ගච්ඡතීති ආචරියා. යා චෙත්ථ දෙය්‍යධම්මං ඛයතො වයතො සම්මසිත්වා දදතො පවත්තා, සාපි පුබ්බෙ විය උභයභාගෙ චෙතනානං තථා පවත්තත්තා භාවනාමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුයෙවාති වෙදිතබ්බං.

දානාදිකං යං කිඤ්චි සුචරිතකම්මං කත්වා ‘‘අසුකස්ස ච නාම පත්ති හොතු, සබ්බසත්තානං වා හොතූ’’ති එවං අත්තනා කතස්ස පරෙහි සාධාරණභාවං පච්චාසීසනවසෙන පවත්තා පත්තිදානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. කිං පනෙවං පත්තිං දදතො පුඤ්ඤක්ඛයො හොතීති? න හොති, යථා පන එකං දීපං ජාලෙත්වා තතො දීපසහස්සං ජාලෙන්තස්ස පඨමදීපො ඛීණොති න වත්තබ්බො, පුරිමාලොකෙන පන සද්ධිං පච්ඡිමාලොකස්ස එකීභාවෙ අතිමහාව හොති, එවමෙව පත්තිං දදතො පරිහානි නාම න හොති, වුඩ්ඪියෙව පන හොතීති දට්ඨබ්බා. කථං පනෙසා දින්නා නාම හොතීති? ‘‘ඉදං මෙ පුඤ්ඤකම්මං සබ්බසත්තානං, අසුකස්ස වා පරිණමතූ’’ති එවං පුබ්බභාගෙ, පච්ඡාපි වා වචීභෙදං කරොන්තෙන මනසා එව වා චින්තෙන්තෙන දින්නා නාම හොති. කෙචි පන ‘‘යං මයා කතං සුචරිතං, තස්ස ඵලං ‘දම්මී’ති වුත්තෙපි පත්ති දින්නාව හොතී’’ති වදන්ති. කුසලකම්මාධිකාරත්තා පන පරෙහි ච කම්මස්සෙව අනුමොදිතබ්බත්තා කම්මමෙව දාතබ්බං, අනුමොදෙන්තෙනපි කම්මමෙව අනුමොදිතබ්බන්ති ඉදමෙත්ථ ආචරියානං සන්නිට්ඨානං.

චීවරාදීසු පච්චාසාරහිතස්ස අසංකිලිට්ඨෙන අජ්ඣාසයෙන සමණබ්‍රාහ්මණානං වත්තපටිවත්තකරණවසෙන, ගිලානුපට්ඨානවසෙන ච පවත්තා වෙය්‍යාවච්චමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම.

ආමිසකිඤ්චක්ඛාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස අත්තනො පගුණං ධම්මං විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා දෙසෙන්තස්ස, තථෙව නිරවජ්ජවිජ්ජායතනාදිකං උපදිසන්තස්ස ච පවත්තා දෙසනාමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. පරෙහි කතං යං කිඤ්චි සුචරිතකම්මං දින්නමදින්නම්පි වා ඉස්සාමච්ඡෙරමලං පහාය ‘‘සාධු සුට්ඨූ’’ති අනුමොදන්තස්ස පවත්තා අනුමොදනපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම, ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා කම්මස්සකතාඤාණවසෙන දිට්ඨිං උජුං කරොන්තස්ස පවත්තා දිට්ඨිජුකම්මපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. යදි එවං ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තස්ස දිට්ඨිජුකම්මපුඤ්ඤකිරියතා න ලබ්භතීති? නො න ලබ්භති පුරිමපච්ඡිමචෙතනානම්පි තංතංපුඤ්ඤකිරියාස්වෙව සඞ්ගණ්හනතො. තථා හි වක්ඛති –

‘‘පුරිමා මුඤ්චනා චෙව, පරා තිස්සොපි චෙතනා;

හොති දානමයං පුඤ්ඤං, එවං සෙසෙසු දීපයෙ’’ති.

තස්මා කිඤ්චාපි උජුකරණවෙලායං ඤාණසම්පයුත්තමෙව චිත්තං හොති, පුරිමපච්ඡාභාගෙ පන ඤාණවිප්පයුත්තම්පි හොතීති තස්සාපි දිට්ඨිජුකම්මපුඤ්ඤකිරියභාවො උප්පජ්ජති.

අපරෙ පනාහු – විඤ්ඤාණපඤ්ඤාණවසෙන දස්සනං දිට්ඨි, චිත්තං පඤ්ඤා ච. දිට්ඨියා උජුභාවො දිට්ඨිජුත්තං. කිං තං? කුසලඤ්ච විඤ්ඤාණං කම්මස්සකතාඤාණාදි ච සම්මාදස්සනං. තත්ථ කුසලවිඤ්ඤාණෙන ඤාණුප්පාදෙපි අත්තනො සුචරිතානුස්සරණපරගුණපසංසාසරණගමනානං සඞ්ගහො, කම්මස්සකතාඤාණෙන කම්මපථසම්මාදිට්ඨියාති. දානාදිසම්පයුත්තං පන ඤාණං දානාදීස්වෙව අන්තොගධන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘එවමිමං ධම්මං සුත්වා තත්ථ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තො ලොකියලොකුත්තරගුණවිසෙසං අධිගමිස්සාමි, බහුස්සුතො වා හුත්වා පරෙ ධම්මදෙසනාය අනුග්ගණ්හිස්සාමී’’ති එවං අත්තනො, පරෙසං වා විමුත්තායතනසීසෙන සද්ධම්මං සුණන්තස්ස පවත්තා සවනමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. නිරවජ්ජවිජ්ජායතනාදිසවනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. පූජාරහෙ, ගරුට්ඨානියෙ, මහල්ලකෙ ච දිස්වා ආසනා වුට්ඨහන්තස්ස පත්තචීවරපටිග්ගහණමග්ගදානඅභිවාදනඅඤ්ජලිකම්මකරණආසනපුප්ඵගන්ධාදිඅභිහාරං කරොන්තස්ස ච පවත්තා බහුමානචෙතනා අපචිතිසහගතපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. වෙය්‍යාවච්චාපචායනානඤ්හි අයං විසෙසො – වයසා, ගුණෙන ච ජෙට්ඨානං, ගිලානානඤ්ච තංතංකිච්චකරණං වෙය්‍යාවච්චං, සාමීචිකිරියා අපචායනන්ති.

22-3. එවං අට්ඨකථාය ආගතනයෙන දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි දස්සෙත්වා ඉදානි සුත්තෙ ආගතනයෙන දානං සීලං භාවනාති තීණියෙව දස්සෙතුං තෙසු ඉතරෙසම්පි සඞ්ගහං දීපෙන්තො ආහ ‘‘ගච්ඡන්ති සඞ්ගහ’’න්තිආදි. තත්ථ පත්තිදානානුමොදනා දානෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති තංසභාවත්තා. දානම්පි හි ඉස්සාමච්ඡෙරානං පටිපක්ඛං, එතෙපි, තස්මා සමානපටිපක්ඛතාය දානෙන සහ එකලක්ඛණත්තා එතෙ දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුම්හි සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. වෙය්‍යාවච්චාපචායනා සීලමයෙ පුඤ්ඤෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති චාරිත්තසීලසභාවත්තා. දෙසනාසවනදිට්ඨිඋජුකා පන කුසලධම්මාසෙවනතො භාවනතො භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ‘‘දෙසෙන්තො, සුණන්තො ච දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා ලක්ඛණං පටිවිජ්ඣ දෙසෙති, සුණාති ච, තානි ච දෙසනාසවනානි පටිවෙධමෙව ආහරන්තීති දෙසනාසවනං භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති වදන්ති. ධම්මදානභාවතො ‘‘දෙසනා දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’තිපි සක්කා වත්තුං. තථා දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බත්ථාපි සබ්බෙසං නියමනලක්ඛණත්තාති. දානාදීසු හි යං කිඤ්චි ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියාව විසොධිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසන්ති. එවඤ්ච කත්වා දීඝනිකායට්ඨකථායං ‘‘දිට්ඨිජුකම්මං පන සබ්බෙසං නියමනලක්ඛණ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.305) වුත්තං. මහාසංඝියා පන අභයගිරිවාසිනො ච දිට්ඨිජුකම්මං විසුං පුඤ්ඤකිරියභාවෙන න ගණ්හන්ති. තථා හි තෙ දානං සීලං භාවනා සංසුති දෙසනානුස්සතිමොදනං වෙය්‍යාවච්චපූජාසරණප්පත්තිපසංසා චාති අත්තනා කතපුඤ්ඤානුස්සරණං බුද්ධාදීසු සරණගමනං පරගුණපසංසාති ඉමානි තීණි පක්ඛිපිත්වා දිට්ඨිජුකම්මං අග්ගහෙත්වා ද්වාදස පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි පඤ්ඤාපෙන්ති. පුන තීණෙවාති පඨමං දසාපි සමානා පුන සඞ්ඛෙපතො තීණෙව සම්භොන්ති.

24. ඉදානි පරෙහි නිද්දිසියමානානං පුඤ්ඤානුස්සරණාදීනං අත්තනා නිද්දිට්ඨෙස්වෙව සමොධානං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බානුස්සතිපුඤ්ඤඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සබ්බස්සෙව අත්තනා කතසුචරිතස්ස අනුස්සරණං සබ්බානුස්සතිපුඤ්ඤං නාම. පසංසාති පරෙහි කතාය පුඤ්ඤකිරියාය, සම්මාපටිපත්තියා ච විප්පසන්නචිත්තෙන පසංසනං, සන්තුස්සනන්ති අත්ථො. සරණත්තයන්ති එත්ථ සරන්ති හිංසන්තීති සරණානි, බුද්ධාදීනි තීණි රතනානි. තානි හි සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුග්ගතිපරික්කිලෙසං හිංසන්ති විනාසෙන්ති. තයො අවයවා අස්සාති තයං, තීහි අවයවෙහි යුත්තසමුදායස්සෙතං අධිවචනං, සරණානං තයං සරණත්තයං, තීණි සරණානීති වුත්තං හොති. න හි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නාම කොචි අත්ථීති. ඉධ පන සරණත්තයග්ගහණෙන උපචාරතො, උත්තරපදලොපතො වා සරණගමනං අධිප්පෙතං. න හි සරණත්තයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම හොති. අත්ථතො පනෙතං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සංඝො’’තිආදිනා බුද්ධාදීසු පසාදපටිලාභවසෙන පවත්තා චෙතනා දිට්ඨිජුකම්මස්මිං සඞ්ගහං යන්ති තංවසෙනෙව තෙසං ඉජ්ඣතො. න හි විපරීතදිට්ඨිකස්ස ඉමානි තීණි සම්භවන්ති, තස්මා තෙ එකන්තෙන දිට්ඨිජුකම්මපුඤ්ඤකිරියවත්ථුස්මිං සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, න විසුං පුඤ්ඤකිරියභාවෙන ගහෙතබ්බාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘නත්ථි සංසයො’’ති. දිට්ඨිජුකම්මස්ස භාවනාමයසඞ්ගහෙපි සඞ්ඛෙපනයෙන භාවනාමයෙ සඞ්ගය්හන්ති, විත්ථාරනයෙන පන ‘‘කත්ථ නු ඛො’’ති සංසයො සියාති ඉමෙසං භාවනාමයසඞ්ගහො න වුත්තො. දිට්ඨිජුකම්මස්ස වා සබ්බෙසං මහප්ඵලභාවනියාමකත්තෙන මූලභූතත්තා තස්ස පධානභාවං දස්සෙතුං විසුං තත්ථ සඞ්ගය්හන්තීති වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘සඞ්ගණ්හන්තො සඞ්ගණ්හාති, ගණ්හන්තො ‘මුඤ්චතී’ති වචනතො සරණගමනස්ස සීලසමාදානෙ විය ගහණං සම්භවතීති සීලමයෙ සඞ්ගය්හතී’’ති වදන්ති. ‘‘සරණගමනං පණිපාතභාවතො අපචිතිසහගතෙ සඞ්ගය්හතී’’ති කෙචි.

25. ඉදානි යථාවුත්තපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පුරිමපච්ඡිමභාගවසෙන පවත්තමානාපි චෙතනා තත්ථ තත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති දස්සෙතුං ‘‘පුරිමා මුඤ්චනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පුරිමාති දානත්ථාය දෙය්‍යධම්මං ධම්මෙන සමෙන උප්පාදෙන්තස්ස, උප්පන්නං ‘‘පරිච්චජිස්සාමී’’ති චින්තෙන්තස්ස, දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසන්තස්ස ච යාව වත්ථුනො පටිග්ගාහකස්ස හත්ථෙ විස්සජ්ජනං, පරිණාමනං වා, තාව පවත්තා පුබ්බභාගචෙතනා. පටිග්ගාහකස්ස පන හත්ථෙ විස්සජ්ජනචෙතනා, පරිණාමනචෙතනා වා මුඤ්චනචෙතනා නාම. සායෙව නිග්ගහීතලොපෙන ‘‘මුචනා’’ති වුත්තා. ‘‘මුඤ්චනා’’ඉතියෙව වා පාඨො. පරාති අත්තනා විස්සට්ඨවත්ථුම්හි ආලයං අකත්වා ‘‘සාධු සුට්ඨු අග්ගං දානං මෙ දින්න’’න්ති සොමනස්සචිත්තෙන පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නා අපරභාගචෙතනා. තිස්සොපි චෙතනාති ඉති අයඤ්ච පුරිමා චෙතනා, අයඤ්ච මුඤ්චනචෙතනා, අයඤ්ච අපරචෙතනාති තිස්සොපි චෙතනා එකතො හුත්වා දානමයං පුඤ්ඤං හොති, දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම හොතීති අත්ථො. ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘හොතී’’ති එකවචනනිද්දෙසො. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සෙසෙසුපි අතිදිසන්තො ආහ ‘‘එවං සෙසෙසු දීපයෙ’’ති. සෙසෙසූති සීලාදීසු පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු එවං යථාවුත්තනයෙන ‘‘සීලං ‘රක්ඛිස්සාමී’ති චින්තෙන්තස්ස, ‘පබ්බජිස්සාමී’ති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස පවත්තා පුරිමචෙතනා, සීලං සමාදියන්තස්ස, පබ්බජන්තස්ස, සීලං පරිපූරෙන්තස්ස උප්පන්නා මජ්ඣිමචෙතනා, ‘පූරිතං මෙ’ති පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නා අපරචෙතනාති එවං තිස්සොපි චෙතනා එකතො හුත්වා සීලමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාමා’’තිආදිනා දීපයෙ, පකාසෙය්‍යාති අත්ථො. නනු ච අත්තනා කතපුඤ්ඤානුස්සරණචෙතනා දිට්ඨිජුකම්මසඞ්ගහිතා, අයඤ්ච අපරචෙතනා සායෙවාති කථමස්සා තත්ථ සඞ්ගහොති? නායං දොසො, විසයභෙදෙන උභින්නම්පි විසෙසසබ්භාවතො. පුඤ්ඤානුස්සරණඤ්හි අත්තනා කතපුඤ්ඤවිසයමෙව. අයං පන තබ්බත්ථුවිසයාති පාකටොයෙව ද්වින්නං විසෙසොති.

එත්තාවතා ච යං වුත්තං ‘‘දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙනෙව පවත්තතී’’ති, තත්ථ දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි සරූපතො, සඞ්ගහතො ච නිද්දිසිත්වා ඉදානි තථාපවත්තමානස්ස චස්ස පාටෙක්කං පවත්තාකාරවිසයං දස්සෙතුං ‘‘ඉදානී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අයන්ති වක්ඛමානනිදස්සනං. දාතබ්බො ධම්මො දෙය්‍යධම්මො, අන්නාදිදසවිධං වත්ථු. වුත්තඤ්හි –

‘‘අන්නං පානං වත්ථං යානං, මාලාගන්ධවිලෙපනං;

සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං, දානවත්ථූ දසාවිමෙ’’ති.

පටිග්ගාහකො ආදි යෙසං දෙසකාලමිත්තාදීනං තෙ පටිග්ගාහකාදයො, දෙය්‍යධම්මස්ස, පටිග්ගාහකාදීනඤ්ච සම්පත්ති සම්පන්නතා දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්ති. තත්ථ දෙය්‍යධම්මස්ස පණීතමනාපභාවො ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නභාවො දෙය්‍යධම්මසම්පත්ති. පටිග්ගාහකානං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවො පටිග්ගාහකසම්පත්ති. දුල්ලභඅන්නපානාදිකො දෙසො දෙසසම්පත්ති. තාදිසොව කාලො කාලසම්පත්ති. දුල්ලභඅන්නපානාදිකෙ හි දෙසෙ, කාලෙ වා දින්නං අජ්ඣාසයස්ස බලවතාය මහප්ඵලං, සොමනස්සහෙතුකඤ්ච හොති, තස්මා තෙ දානස්ස සම්පත්තිවසෙන වුත්තා. මිත්තසම්පත්ති පන කල්‍යාණමිත්තභාවො. කල්‍යාණමිත්තඤ්හි නිස්සාය දානාදීසු චිත්තං ඔදග්‍යප්පත්තං හොති. පරිචාරිකසම්පත්ති පන අනාණත්තියාපි තංතංකිච්චසම්පාදනෙ අප්පමත්තස්ස පරිචාරිකජනස්ස පටිලාභො. අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුන්ති සද්ධාබහුලතාවිසුද්ධිදිට්ඨිතාදිභෙදං අඤ්ඤං සොමනස්සකාරණං වා. ආගම්මාති උපාගම්ම, පටිච්චාති අත්ථො. හට්ඨපහට්ඨොති සොමනස්සවසෙන හට්ඨො චෙව පහට්ඨො ච. උභයෙනපි අධිකසොමනස්සං වුත්තං. අත්ථි…පෙ… පවත්තන්ති ‘‘අත්ථි දින්නං, අත්ථි යිට්ඨං, අත්ථි හුතං, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො, අත්ථි අයං ලොකො, අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි මාතා, අත්ථි පිතා, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි ලොකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නා, යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති (ම. නි. 1.441) එවං පවත්තං දසවිධං සම්මාදිට්ඨිවත්ථුවසෙන චෙව ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානියාදීනං වසෙන ච පවත්තං. ආදි-සද්දෙන හි න කෙවලං නවන්නංයෙව සම්මාදිට්ඨිවත්ථූනං ගහණං, අථ ඛො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානියානම්පි සඞ්ගහො. සම්මා ඤායෙන පවත්තා දිට්ඨි, පසත්ථා වා දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨි, තං. පුරක්ඛත්වාති පුබ්බඞ්ගමං කත්වා. තඤ්ච ඛො සහජාතපුබ්බඞ්ගමවසෙන ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ප. 1-2) විය සම්පයොගස්ස අධිප්පෙතත්තා.

අනුස්සාහිතොති ලොභමච්ඡරියාදිවසෙන පුඤ්ඤකිරියාය සඞ්කොචං අනාපජ්ජනතො අත්තනා, පරෙන වා කෙනචි අනුස්සාහිතො හුත්වා. සභාවතො හි පුඤ්ඤප්පවත්තිදස්සනමිදං. පරෙහීති පන පරපාකටුස්සාහදස්සනවසෙන වුත්තං. පඨමන්ති දෙසනාක්කමෙන, ඉධ නිද්දිට්ඨක්කමෙන වා පඨමං. මහාකුසලචිත්තන්ති සොමනස්සසහගතතාදිඅඞ්ගපාරිපූරියා මහන්තං කුසලචිත්තං. අථ වා පච්ඡිමභවිකබොධිසත්තානං පටිසන්ධිආකඩ්ඪනතො මහන්තං පූජිතං කුසලචිත්තන්ති මහාකුසලචිත්තං. සබ්බෙසම්පි හි සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං පටිසන්ධි මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමස්ස තිහෙතුකසොමනස්සමයස්ස අසඞ්ඛාරිකචිත්තස්ස විපාකොති වුත්තං. එත්ථ ‘‘දෙය්‍යධම්ම…පෙ… හට්ඨපහට්ඨො’’ති එත්තාවතා ඉමස්ස සොමනස්සසහගතභාවමාහ, ‘‘සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා’’ති ඤාණසම්පයුත්තභාවං, ‘‘අනුස්සාහිතො’’ති පන ඉමිනා අසඞ්ඛාරිකභාවන්ති දට්ඨබ්බං.

වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තිං, අඤ්ඤං වා සොමනස්සකාරණං ආගම්මා’’ති එවං වුත්තනයෙන. උස්සාහිතොති දෙය්‍යධම්මෙ සාපෙක්ඛාදිතාය, සීලසම්පදාදීසු අනධිමුත්තතාදීහි ච පුඤ්ඤකිරියාය සඞ්කොචාපජ්ජනතො අත්තනා, පරෙන වා කෙනචි උස්සාහිතො. පරෙහීති පන වුත්තනයමෙව. කරොති දානාදීනි පුඤ්ඤානීති සම්බන්ධො. තමෙවාති සොමනස්සසහගතාදිනා තංසදිසතාය වුත්තං. හොති හි තංසදිසෙපි තංවොහාරො යථා ච ‘‘සායෙව තිත්තිරී, තානියෙව ඔසධානී’’ති. එත්ථ පන ‘‘උස්සාහිතො’’ති ඉමිනා සසඞ්ඛාරිකතං දස්සෙති. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඉමස්මිං පනත්ථෙති ඉමස්මිං සසඞ්ඛාරිකසද්දාභිධෙය්‍යෙ, උස්සාහිතබ්බචිත්තසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ තංවිසයෙති අත්ථො. පුබ්බප්පයොගස්සාති පුඤ්ඤකිරියාය සඞ්කොචෙ ජායමානෙ තතො විවෙචෙත්වා සමුස්සාහනවසෙන පවත්තස්ස චිත්තප්පයොගස්ස. පුබ්බ-ග්ගහණං පනෙත්ථ තථාපවත්තපුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන සො පයොගො හොතීති කත්වා වුත්තං, න තස්ස පුබ්බකාලිකතායාති වුත්තොවායමත්ථො.

පටිපත්තිදස්සනෙනාති භික්ඛූ දිස්වා දෙය්‍යධම්මපරිච්චජනවන්දනාදිපටිපත්තිදස්සනෙන. බලන්ති අනන්තීති බාලා, අස්සාසිතපස්සාසිතමත්තෙනෙව ජීවන්ති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති අධිප්පායො. බාලායෙව බාලකා. තෙ පන ඉධ ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා අභාවෙන අසඤ්ජාතබුද්ධිනො දාරකා. පාකටවසෙන චෙත්ථ බාලක-ග්ගහණං. සහසා කරණාදිකාලෙ පන ඉතරෙසම්පි ඤාණවිප්පයුත්තං හොතීති. සොමනස්සං ජාතං එතෙසන්ති සොමනස්සජාතා, ජාතසොමනස්සාති අත්ථො. සහසාති සීඝං සීඝං දාතුකාමතාය උප්පත්තිසමකාලමෙව.

එත්ථ ච ‘‘පටිපත්තිදස්සනෙනා’’ති ඉමිනා පරෙසං පයොගාභාවමාහ, ‘‘ජාතපරිචයා’’ති අත්තනො පයොගාභාවං. උභයෙනාපි ඉමස්ස අසඞ්ඛාරිකභාවං දීපෙති. ‘‘බාලකා, සහසා’’ති ච ඉමෙහි ඤාණවිප්පයුත්තභාවමාහ, ‘‘භික්ඛූ…පෙ… ජාතා’’ති සොමනස්සසහගතභාවං. අථ වා ‘‘පටිපත්ති…පෙ… පරිචයා’’ති ඉමිනා අසඞ්ඛාරිකභාවස්ස ‘‘බාලකා භික්ඛූ…පෙ… ජාතා’’ති ච ඉමෙහි ඤාණවිප්පයුත්තසොමනස්සසහගතභාවස්ස ච දීපිතත්තා ‘‘සහසා’’ති වචනෙන යථාවුත්තමෙව ඤාණවිප්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකභාවං පකාසෙති. එවං සති පටිලොමතො සොමනස්සසහගතාදිභාවො දස්සිතො හොති. අනුලොමතො පන ‘‘සොමනස්සජාතා’’ති ඉමිනා සොමනස්සසහගතභාවං, සහසා-ග්ගහණෙන ඤාණවිප්පයුත්තාසඞ්ඛාරිකභාවං දීපෙති. ‘‘පටිපත්ති…පෙ… දිස්වා’’ති එත්තාවතා පන සොමනස්සසහගතාදිභාවස්ස කාරණං වුත්තන්ති. තෙති තෙ ඤාතකා, තෙ බාලකාති වා අත්ථො. ‘‘සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්මා’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. මජ්ඣත්තාරම්මණං තථාරූපෙ චෙතොභිසඞ්ඛාරාදයොපි හි උපෙක්ඛාසහගතතාය කාරණමෙවාති. චිත්තස්ස සොමනස්සාභාවෙ පුග්ගලස්සපි සොමනස්සරහිතතා හොතීති ‘‘චතූසුපි…පෙ… හොන්තී’’ති පුග්ගලාධිට්ඨානං කත්වා වුත්තං, සොමනස්සරහිතා හොන්ති පුඤ්ඤං කරොන්තාති අධිප්පායො. ‘‘එව’’න්තිආදි නිගමනං.

ඉමෙසු පන අට්ඨසු විඤ්ඤාණෙසු සොමනස්සසහගතතො උපෙක්ඛාසහගතං බලවතරං, ඤාණවිප්පයුත්තතො ඤාණසම්පයුත්තං, සසඞ්ඛාරිකතො අසඞ්ඛාරිකං සදිසං බලවතරං. විසදිසං පන වෙදනාඤාණප්පයොගවසෙන බලවං, දුබ්බලඤ්ච හොති. සොමනස්සසහගතතිහෙතුකඅසඞ්ඛාරිකතො හි උපෙක්ඛාසහගතතිහෙතුකසසඞ්ඛාරිකං බලවතරං, උපෙක්ඛාසහගතදුහෙතුකඅසඞ්ඛාරිකතො සොමනස්සසහගතතිහෙතුකඅසඞ්ඛාරිකං බලවතරං. ඉති චතුත්ථචිත්තතො තතියචිත්තං බලවතරං, තතො අට්ඨමචිත්තං, තතො සත්තමචිත්තං, තතො දුතියචිත්තං, තතො පඨමචිත්තං, තතො ඡට්ඨචිත්තං, තතො පඤ්චමචිත්තන්ති එවමිමෙසං බලවබලවතරභාවො වෙදිතබ්බො.

26. එවං පාළියං ආගතනයෙන වෙදනාඤාණප්පයොගභෙදතො අට්ඨවිධතං නිද්දිසිත්වා ඉදානි අට්ඨකථායං ආගතපුඤ්ඤකිරියාදීනං වසෙනපි පභෙදං දස්සෙතුං ‘‘දස පුඤ්ඤක්‍රියාදීන’’න්තිආදි වුත්තං. ආදි-සද්දෙන ඡන්නං ආරම්මණානං, චතුන්නං අධිපතීනං, තිණ්ණං කම්මානං, හීනාදිභෙදස්ස ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තෙනෙවාහු –

‘‘කමෙන පුඤ්ඤවත්ථූහි, ගොචරාධිපතීහි ච;

කම්මහීනාදිතො චාපි, ගණෙය්‍ය නයකොවිදො’’ති.

27. ඉදානි තථාපවත්තමානස්ස තස්ස යො යො තෙසං තෙසං වසෙන ලබ්භමානො ගණනපරිච්ඡෙදො, තං සම්පිණ්ඩිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සත්තරස සහස්සානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථෙවං ගණනා වෙදිතබ්බා – ඉමානි තාව අට්ඨ විඤ්ඤාණානි දසන්නං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං වසෙන පවත්තනතො පච්චෙකං දස දසාති කත්වා අසීති චිත්තානි හොන්ති, තානි ච ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තනතො ඡග්ගුණිතානි සාසීතිකානි චත්තාරි සතානි හොන්ති, තානි චතුන්නං අධිපතීනං සහයොගවසෙන චතුග්ගුණිතානි සහස්සං, වීසාධිකානි ච නව සතානි හොන්ති, තානි ච කායවචීමනොසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං කම්මානං වසෙන තිගුණිතානි සසට්ඨිසත්තසතාධිකානි පඤ්ච සහස්සානි හොන්ති, තානි ච හීනමජ්ඣිමපණීතභෙදතො තිගුණිතානි සාසීතිකද්විසතාධිකානි සත්තරස සහස්සානි හොන්තීති. නනු ච ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තානං වීමංසාධිපතිසහයොගාභාවතො අධිපතිවසෙන සහස්සං, සාසීතිකානි ච ඡ සතානි හොන්තීති තානි කම්මාදීනං වසෙන සම්පිණ්ඩිතානි වීසසතාධිකානි පන්නරස සහස්සානි භවන්තීති? සච්චමෙතං, සොතපතිතවසෙන පන තං අනාදියිත්වා අධිපතිගණනා ගහිතාති න තස්ස වසෙන ගණනහානි කතාති දට්ඨබ්බං.

නනු ච ‘‘සවිපාකං කුසල’’න්ති වුත්තං, තං පන කථං, කුහිං, කිං ඵලතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තං පනා’’තිආදි. යස්මා තිහෙතුකං කුසලං තිහෙතුකං වා දුහෙතුකං වා පටිසන්ධිං දෙති, නාහෙතුකං පටිසන්ධිං දෙති. යදා ච තිහෙතුකං පටිසන්ධිං ජනෙති, තදා පවත්තෙ සොළස විපාකානි අභිනිප්ඵාදෙති. යදා ද්විහෙතුකං, තදා ද්වාදස. දුහෙතුකං පන දුහෙතුකමහෙතුකඤ්ච පටිසන්ධිං ජනෙති, න තිහෙතුකං. යදා ච දුහෙතුකං ජනෙති, තදා පවත්තියං ද්වාදස. යදා අහෙතුකං, තදා අට්ඨ. යෙ පන ආගමනතො විපාකස්ස සඞ්ඛාරභෙදමිච්ඡන්ති, තෙසං මතෙන තිහෙතුකං ද්වාදස, දස වා විපච්චති, දුහෙතුකං දස, අට්ඨ වා, තස්මා වුත්තං ‘‘යථානුරූප’’න්ති. නානාවිධසම්පත්තිට්ඨානභාවතො සොභනා, ගන්තබ්බතො ගති චාති සුගති, කාමාවචරභවොව සුගති කාමාවචරසුගති. තස්සං කාමාවචරසුගතියං. භවභොගසම්පත්තින්ති එත්ථ ච භවතීති භවො, උපපත්තිභවසඞ්ඛාතානං විපාකක්ඛන්ධකටත්තාරූපානමෙතං ගහණං, භුඤ්ජිතබ්බතො භොගො, පවත්තියං පටිලභිතබ්බසම්පත්ති, භවොති වා පටිසන්ධි, භොගො සෙසවිපාකකටත්තාරූපෙහි සහ පවත්තියං පටිලභිතබ්බා සම්පත්ති, භවො ච භොගො ච භවභොගො, තෙයෙව සම්පන්නභාවතො සම්පත්ති, තෙසං වා සම්පත්ති භවභොගසම්පත්ති, තං අභිනිප්ඵාදෙති, ජනකවසෙන ච උපනිස්සයවසෙන ච සාධෙතීති අත්ථො. එත්ථ ච භවභොගසම්පත්තීනං නිරවසෙසතො ලබ්භමානට්ඨානං සන්ධාය ‘‘කාමාවචරසුගතිය’’න්ති වුත්තං. සහෙතුකවිපාකවජ්ජං පන පවත්තිවිපාකකටත්තාරූපසභාවං භවසම්පත්තිං, එකච්චභොගසම්පත්තිඤ්ච, භොගසම්පදමෙව වා අවිසෙසෙන සුගතියං දුග්ගතියම්පි අභිනිප්ඵාදෙතියෙව. නාගසුපණ්ණාදීනම්පි හිස්ස දෙවසම්පත්තිසදිසං මනුඤ්ඤං භොගජාතං, තබ්බිසයානි ච විපාකචිත්තානි, සුවණ්ණතාසුස්සරතාදි ච තං සබ්බං කාමාවචරකුසලස්සෙව ඵලං. න හි අකුසලස්ස ඉට්ඨඵලං අත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං අකුසලස්ස ඉට්ඨො කන්තො විපාකො සංවිජ්ජතී’’ති.

කාමාවචරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රූපාවචරකුසලවණ්ණනා

ඉදානි යස්මා කාමාවචරකුසලානන්තරං උද්දිට්ඨස්ස රූපාවචරකුසලස්ස නිද්දෙසාවකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං දස්සනත්ථං ‘‘ඉතරෙසූ’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඉතරෙසූති යථාවුත්තකාමාවචරකුසලතො ඉතරෙසු, රූපාවචරාදීසූති අත්ථො. සවත්ථුකතො එකවිධං එකන්තෙන වත්ථුසන්නිස්සිතත්තා. න හි අරූපධාතුයං රූපාවචරධම්මා ලබ්භන්ති රූපවිරාගභාවනාය නිබ්බත්තත්තා පුන රූපාවචරජ්ඣානසමාපත්තියා අභාවතො.

හීනමජ්ඣිමපණීතභෙදතොති එත්ථ පුබ්බෙ විය අධිපතීනං හීනාදිභාවෙහි ඣානස්ස හීනාදිභාවො යොජෙතබ්බො. අථ වා පටිලද්ධමත්තමනාසෙවිතං හීනං පරිදුබ්බලභාවතො, නාතිසුභාවිතං අපරිපුණ්ණවසිභාවං මජ්ඣිමං, අතිවිය සුභාවිතං පන සබ්බසො පරිපුණ්ණවසිභාවං පණීතං. තථා උළාරපුඤ්ඤඵලකාමතාවසෙන පවත්තිතං හීනං, ලොකියාභිඤ්ඤත්ථාය පවත්තිතං මජ්ඣිමං, විවෙකකාමතාය අරියභාවෙ ඨිතෙන පවත්තිතං පණීතං. අත්තහිතාය වා පවත්තිතං හීනං, කෙවලං අලොභජ්ඣාසයෙන පවත්තිතං මජ්ඣිමං, පරහිතාය පවත්තිතං පණීතං. වට්ටජ්ඣාසයෙන වා පවත්තිතං හීනං, විවෙකජ්ඣාසයෙන පවත්තිතං මජ්ඣිමං, විවට්ටජ්ඣාසයෙන ලොකුත්තරපාදකත්ථං පවත්තිතං පණීතං.

පටිපදාදිභෙදතොති දුක්ඛපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදීනං පටිපදාභිඤ්ඤානං භෙදෙන. පටිපදාවචනෙනෙව වා තදවිනාභාවතො අභිඤ්ඤාපි ලබ්භති. තථා හෙත්ථ පටිපදාචතුක්කන්ති වොහරන්තීති ආදි-සද්දෙන අධිපතිආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, තස්මා පටිපදාදිභෙදතොති පටිපදාභෙදතො, අධිපතිභෙදතො, ආරම්මණභෙදතො, හානභාගියාදිභෙදතොති අත්ථො. තත්ථ පටිපදාභෙදතො තාව දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං, දුක්ඛපටිපදං ඛිප්පාභිඤ්ඤං, සුඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං, සුඛපටිපදං ඛිප්පාභිඤ්ඤන්ති එවං චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ දුක්ඛා පටිපදා අස්සාති දුක්ඛපටිපදං. දන්ධා අභිඤ්ඤා අස්සාති දන්ධාභිඤ්ඤං. එස නයො ‘‘දුක්ඛපටිපදං ඛිප්පාභිඤ්ඤ’’න්තිආදීසුපි.

තත්ථ අප්පහීනනීවරණස්ස, අවික්ඛම්භිතඣානනිකන්තිකස්ස ච ඤාණකිච්චස්ස අපරිබ්‍යත්තතාය පරිනිට්ඨිතසකලපුබ්බකිච්චස්ස ‘‘පථවී පථවී’’ති වා ‘‘ආපො ආපො’’ති වා එවං පවත්තපඨමසමන්නාහාරතො පට්ඨාය යාව තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරුප්පත්තියා නීවරණප්පහානං, නිකන්තිවික්ඛම්භනඤ්ච හොති, තාව පවත්තා පුබ්බභාගභාවනා පටිපදා නාම ‘‘පටිපජ්ජති ඣානං එතායා’’ති කත්වා. පහීනනීවරණස්ස, පන වික්ඛම්භිතඣානනිකන්තිකස්ස ච ඤාණකිච්චස්ස පරිබ්‍යත්තභාවතො උපචාරජ්ඣානං ආදිං කත්වා යාව අප්පනාය උප්පත්ති, තාව පවත්තා පඤ්ඤා පුබ්බභාගපඤ්ඤාය විසිට්ඨභාවතො අභිඤ්ඤා නාම, තස්මා යො ආදිතො කිලෙසෙ ඣානනිකන්තිඤ්ච වික්ඛම්භෙන්තො දුක්ඛෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තො වික්ඛම්භෙති, වික්ඛම්භිතකිලෙසඣානනිකන්ති ච අප්පනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන අඞ්ගපාතුභාවං පාපුණාති, තස්ස දුක්ඛපටිපදං, දන්ධාභිඤ්ඤඤ්ච ඣානං හොති. යො පන සසඞ්ඛාරෙන කිලෙසාදිකෙ වික්ඛම්භෙත්වා න චිරෙන අඞ්ගපාතුභාවං පාපුණාති, තස්ස දුක්ඛපටිපදං, ඛිප්පාභිඤ්ඤඤ්ච. යො කිලෙසාදිකෙ වික්ඛම්භෙන්තො සුඛෙන අකිලමන්තො වික්ඛම්භෙති, අප්පනාපරිවාසං පන චිරායති, තස්ස සුඛපටිපදං, දන්ධාභිඤ්ඤං. යො පන සුඛෙනෙව කිලෙසාදිකෙ වික්ඛම්භෙත්වා සීඝමෙව අප්පනං පාපුණාති, තස්ස සුඛපටිපදං, ඛිප්පාභිඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බං.

සො පනායං පටිපදාභිඤ්ඤානං භෙදො කිලෙසින්ද්‍රියාධිකාරවසෙන වෙදිතබ්බො. යස්ස හි රාගාදයො කිලෙසා තිබ්බා හොන්ති, සද්ධාපඤ්චමකානි ච ඉන්ද්‍රියානි මුදූනි. යො ච සමථවිපස්සනාසු අකතාධිකාරො, තස්ස පවත්තඣානං දුක්ඛපටිපදං, දන්ධාභිඤ්ඤඤ්ච හොති. තස්ස හි කිලෙසසමුදාචාරතිබ්බතාය නීවරණවික්ඛම්භනස්ස කිච්ඡෙන කසිරෙන සමිජ්ඣනතො පටිපදා දුක්ඛා අසුඛා, තස්සෙව සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං මුදුතාය අභිඤ්ඤාපි දන්ධා මන්දා අසීඝප්පවත්තිනී හොති. භවන්තරෙ වා සමථෙ අකතාධිකාරත්තා පටිපදා දුක්ඛා, විපස්සනාය අකතාධිකාරත්තා අභිඤ්ඤාපි දන්ධා. යො පන වුත්තවිපරීතො හොති, තස්ස කිලෙසානං අතිබ්බසමුදාචාරතාය, ඉන්ද්‍රියානඤ්ච තිඛීණතාය සමථවිපස්සනාසු කතාධිකාරතාය යථාක්කමං සුඛපටිපදා, ඛිප්පාභිඤ්ඤා ච හොති. භවන්තරෙ කතපරිචයස්ස හි යථා පගුණං කත්වා විස්සට්ඨගන්ථො අප්පමත්තකෙන පයොගෙන සුප්පවත්ති වාචුග්ගතො ච හොති, එවං භාවනා අප්පකසිරෙනෙව ඉජ්ඣතීති. ස්වායං අකතො, කතො ච අධිකාරො සමථනිස්සිතො පටිපදායං වුත්තො සමාධිප්පධානත්තා පටිපදාය. විපස්සනානිස්සිතො අභිඤ්ඤාය ඤාණප්පධානත්තා අප්පනායාති දට්ඨබ්බං.

යො පන තිබ්බකිලෙසො තික්ඛින්ද්‍රියො විපස්සනායමෙව වා කතාධිකාරො හොති, තස්ස වුත්තනයෙන දුක්ඛා පටිපදා, ඛිප්පා පන අභිඤ්ඤා හොති, තබ්බිපරීතස්ස සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤාති. තස්මා කිලෙසානං තිබ්බමන්දභාවතො, ඉන්ද්‍රියානං තිඛිණමුදුභාවතො, පුබ්බපරිචයස්ස ච සම්භවාසම්භවවසෙනාති එවං කිලෙසින්ද්‍රියාධිකාරවසෙන ඉමාසං භෙදො වෙදිතබ්බො.

අපිච යානි පරතො සප්පායාසප්පායානි, පලිබොධුපච්ඡෙදාදීනි පුබ්බකිච්චානි, අප්පනාකොසල්ලානි ච ආගමිස්සන්ති, තෙසු යො උපචාරාධිගමතො පුබ්බෙ, පච්ඡා ච අසප්පායසෙවී හොති, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා, දන්ධා ච අභිඤ්ඤා හොති. උභයත්ථ සප්පායසෙවිනො සුඛා පටිපදා, ඛිප්පා ච අභිඤ්ඤා. යො පන තතො පුබ්බභාගෙ අසප්පායං සෙවිත්වා අපරභාගෙ සප්පායසෙවී හොති, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා, ඛිප්පා අභිඤ්ඤා. තබ්බිපරීතස්ස සුඛා පටිපදා, දන්ධා අභිඤ්ඤා ච වෙදිතබ්බා.

තථා පලිබොධුපච්ඡෙදාදිපුබ්බකිච්චං අසම්පාදෙත්වා භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස සපරිපන්ථතාය දුක්ඛා පටිපදා, විපරියායෙන අපරිපන්ථතාය සුඛා. අප්පනාකොසල්ලානි අසම්පාදෙන්තස්ස ඤාණස්ස අවිසදතාය දන්ධා අභිඤ්ඤා හොති, සම්පාදෙන්තස්ස විපරියායතො ඛිප්පා අභිඤ්ඤාති. කිඤ්ච – තණ්හාවිජ්ජාතිභවනවසෙන එතාසං භෙදො වෙදිතබ්බො. තණ්හාභිභූතස්ස හි දුක්ඛා පටිපදා හොති තස්සා සමාධිස්ස උජුපටිපක්ඛත්තා සමථපටිපදාය පරිපන්ථකභාවතො, අනභිභූතස්ස තදභාවතො සුඛා. අවිජ්ජාභිභූතස්ස ච තස්සා පඤ්ඤාය උජුපටිපක්ඛභාවතො දන්ධා අභිඤ්ඤා, ඉතරස්ස ඛිප්පා අභිඤ්ඤාති. සො පනායං පටිපදාභෙදො කෙවලං සමථභාවනාවසෙන පටිලද්ධජ්ඣානස්ස, මග්ගාධිගමවසෙන පටිලද්ධජ්ඣානස්ස පන නත්ථි දුක්ඛපටිපදාදිභෙදො. කෙචි පන මග්ගවසෙනෙව තස්ස පටිපදාදිභෙදං වණ්ණෙන්ති ‘‘මග්ගස්ස හි දුක්ඛපටිපදාදිභාවෙ තස්මිං දුක්ඛපටිපදාදික’’න්ති.

අධිපතිභෙදාදීසු පන ඡන්දාධිපතෙය්‍යං චිත්තාධිපතෙය්‍යං වීරියාධිපතෙය්‍යං වීමංසාධිපතෙය්‍යන්ති එවං අධිපතිභෙදතො, පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණං, අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණන්ති එවං ආරම්මණභෙදතො, හානභාගියං ඨිතිභාගියං විසෙසභාගියං නිබ්බෙධභාගියන්ති එවං හානභාගියාදිභෙදතො ච චතුබ්බිධතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ ‘‘ඡන්දවතො චෙ ඣානං නිබ්බත්තිස්සති, මය්හම්පි නිබ්බත්තිස්සතී’’ති එවං ඡන්දං ධුරං කත්වා උප්පන්නං ඡන්දාධිපතෙය්‍යං. එස නයො ‘‘චිත්තාධිපතෙය්‍යා’’දීසුපි. අප්පගුණං පන උපරිඣානස්ස පච්චයො භවිතුං අසක්කොන්තං පරිත්තං, සුප්පසරාවමත්තෙසු අවඩ්ඪිතාරම්මණෙසු නිබ්බත්තං පරිත්තාරම්මණං. වුත්තපටිපක්ඛතො පන යථාක්කමං අප්පමාණාරම්මණාදීනි වෙදිතබ්බානි. හානභාගියාදිවිසෙසං සයමෙව වක්ඛති.

ඣානඞ්ගයොගභෙදතොති කත්ථචි පඤ්ච ඣානඞ්ගානි, කත්ථචි චත්තාරි, කත්ථචි තීණි, කත්ථචි ද්වෙ, කත්ථචි අපරානි ද්වෙති එවං ඣානඞ්ගානං සම්පයොගභෙදතො. නනු චෙත්ථ කාමාවචරකුසලෙ විය සඞ්ඛාරභෙදො කස්මා න ගහිතො. ඉදම්පි හි කෙවලං සමථානුයොගවසෙන පටිලද්ධං සසඞ්ඛාරං, මග්ගාධිගමවසෙන පටිලද්ධමසඞ්ඛාරං, තස්මා ‘‘ඣානඞ්ගසඞ්ඛාරයොගභෙදතො දසවිධ’’න්ති වත්තබ්බන්ති? නයිදමෙවං, මග්ගාධිගමවසෙන සත්තිතො පටිලද්ධස්සාපි අපරභාගෙ පරිකම්මවසෙනෙව උප්පජ්ජනතො, තස්මා සබ්බස්සපි ඣානස්ස පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන විනා කෙවලං අධිකාරවසෙන අනුප්පජ්ජනතො ‘‘අසඞ්ඛාර’’න්තිපි වත්තුං න සක්කා, අධිකාරෙන ච විනා කෙවලං පරිකම්මාභිසඞ්ඛාරෙනෙව අනුප්පජ්ජනතො ‘‘සසඞ්ඛාර’’න්තිපි වත්තුං න සක්කාති ඣානඞ්ගයොගභෙදතො පඤ්චවිධතා ච වුත්තාති.

කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදො ථිනමිද්ධං උද්ධච්චකුක්කුච්චං විචිකිච්ඡාති ඉමානි පඤ්ච නීවරණානි විප්පහීනානි එතස්සාති කාමච්ඡන්ද…පෙ… විප්පහීනං. ‘‘අග්‍යාහිතො’’ති එත්ථ ආහිත-සද්දස්ස විය විප්පහීන-සද්දස්සෙත්ථ පරවචනං දට්ඨබ්බං. කාමච්ඡන්දාදීහි වා විප්පහීනං විසංයුත්තං තෙසං පහායකභාවෙනාති කාමච්ඡන්ද…පෙ… විප්පහීනං. තත්ථ කාමෙතීති කාමො, ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො චාති කාමච්ඡන්දො, බහලකාමරාගස්සෙතං අධිවචනං. බ්‍යාපාදාදීනමත්ථං වක්ඛති. යස්මා කාමච්ඡන්දාදීසු අප්පහීනෙසු ඣානං නුප්පජ්ජති, තස්මා තානිස්ස පහානඞ්ගානීති වෙදිතබ්බානි. නනු අඤ්ඤෙපි අකුසලා ධම්මා ඉමිනා ඣානෙන පහීයන්ති, අථ කස්මා පඤ්චෙව පහානඞ්ගවසෙන වුත්තානීති? විසෙසෙන ඣානන්තරායකරත්තා. කාමච්ඡන්දවසෙන හි නානාවිසයපලොභිතං චිත්තං න එකත්තාරම්මණෙ සමාධියති. කාමච්ඡන්දාභිභූතං වා නානාවිසයසමුපබ්‍යූළ්හාය කාමධාතුයා පහානපටිපදං න පටිපජ්ජති, බ්‍යාපාදෙන ච ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤමානං න සමාහිතං පවත්තති, ථිනමිද්ධාභිභූතං අකම්මඤ්ඤං හොති, උද්ධච්චකුක්කුච්චපරෙතං අවූපසන්තමෙව හුත්වා පරිබ්භමති, විචිකිච්ඡාඋපහතං ඣානාධිගමපටිපදං නාරොහති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො නු ඛො, න නු ඛො, පථවී පථවී’’තිආදිනා පවත්තමනසිකාරෙන ‘‘ඣානං සියා නු ඛො, න නු ඛො’’තිආදිනා විචිකිච්ඡන්තස්ස ඣානාධිගමපටිපදාය අසංසිජ්ඣනතො. යතො වක්ඛති –

‘‘භාගී අස්සමහං අද්ධා, ඉමාය පටිපත්තියා;

පවිවෙකසුඛස්සාති, කත්වා උස්සාහමුත්තම’’න්ති.

තස්මා සමාධිආදීනං උජුවිපච්චනීකභාවෙන විසෙසෙන ඣානාධිගමස්ස අන්තරායකරණතො එතානෙව පහානඞ්ගානීති වුත්තානි. හොති චෙත්ථ –

‘‘පච්චනීකා යතො පඤ්ච, සමාධාදීනමෙත්ථ හි;

ඣානන්තරායිකා තස්මා, පහානඞ්ගෙ නියාමිතා’’ති.

එවමිදං පහානඞ්ගවසෙන දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයොගඞ්ගවසෙන දස්සෙතුං ‘‘විතක්ක…පෙ… සම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ විතක්කාදයො වචනත්ථලක්ඛණාදිවසෙන උපරි ආගමිස්සන්ති. යස්මා පන ඉමෙසු උප්පන්නෙසු ඣානං උප්පන්නං නාම හොති, තෙනස්ස ඉමානි සම්පයොගඞ්ගානීති වෙදිතබ්බානි, තස්මා න එතෙහි සමන්නාගතං අඤ්ඤදෙව ඣානං නාම අත්ථීති ගහෙතබ්බං. යථා පන නෙමිආදිඅඞ්ගසමුදායෙ රථාදිවොහාරො හොති, එවං ඣානඞ්ගසමුදායෙ ඣානවොහාරො. වුත්තම්පි හෙතං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569). කස්මා පන අඤ්ඤෙසුපි ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමානියෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගවසෙන වුත්තානීති? වුච්චතෙ – උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච. විතක්කො හි ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති, විචාරො අනුබන්ධති. එවං ඣානාධිගමස්ස විසෙසපච්චයභූතෙහි තෙහි අවික්ඛෙපාය සමාදහිතපයොගස්ස චෙතසො පයොගසම්පත්තිසමුට්ඨානා පීති පීණනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති. අථ නං සසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුබන්ධනපීණනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා සමාධානකිච්චෙන අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තී එකත්තාරම්මණෙ සමං, සම්මා ච ආධියති, ඉන්ද්‍රියසමතාවසෙන සමං, පටිපක්ඛධම්මානං දූරීභාවෙන ලීනුද්ධච්චාභාවෙන සම්මා ච ඨපෙතීති එවමෙතෙසමෙව උපනිජ්ඣානකිච්චං ආවෙණිකං. කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛභාවෙන පන සයමෙව වක්ඛති. එවං උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගභාවෙන වවත්ථිතාති. යථාහු –

‘‘උපනිජ්ඣානකිච්චත්තා, කාමාදිපටිපක්ඛතො;

සන්තෙසුපි ච අඤ්ඤෙසු, පඤ්චෙව ඣානසඤ්ඤිතා’’ති.

දෙසනාක්කමතො, මහග්ගතධම්මෙසු පඨමං අධිගන්තබ්බතො ච පඨමං, පඨමං සමාපජ්ජිතබ්බන්තිපි පඨමන්ති වදන්ති. තං පන න එකන්තලක්ඛණං ඣානපටිලොමාදිවසෙන සමාපජ්ජනෙ අසම්භවතො.

පුරිමපච්ඡිමචිත්තෙසු උප්පජ්ජමානස්සාපි අප්පනාක්ඛණෙ අනුප්පජ්ජනතො විතක්කො විප්පහීනො එතස්ස, තතො වා එතං විප්පහීනන්ති විතක්කවිප්පහීනං. භාවනාය හි පහීනත්තා විතක්කො ඣානක්ඛණෙ නුප්පජ්ජති. අසංකිලිට්ඨසභාවත්තා පන උපචාරභාවනාය ච තං පහාතුං අසමත්ථභාවතො පුරිමභාගෙ, පච්ඡාභාගෙ ච අපච්චනීකචිත්තප්පවත්තිතො උප්පජ්ජතියෙවාති.

නනු ච ‘‘අසංකිලිට්ඨසභාවත්තා’’ති වුත්තං, අථ කථං ඣානෙන එස පහීයති? න හි කුසලෙහි අසංකිලිට්ඨධම්මස්ස පහානං අත්ථි රාගාදිසංකිලිට්ඨානං පාපධම්මානමෙතස්ස උජුපටිපක්ඛභාවතොති? වුච්චතෙ – අසංකිලිට්ඨසභාවස්සාපි එතස්ස ඔළාරිකතාය දුබ්බලභාවතො ඣානක්ඛණෙ අනුප්පත්තිසභාවාපාදනත්ථං තත්ථ නිකන්තිවික්ඛම්භනවසෙන දුතියජ්ඣානභාවනා හොතීති තස්සා බලෙන තං ඣානක්ඛණෙ අනුප්පජ්ජන්තං නිකන්තිවික්ඛම්භනවසෙන වා වික්ඛම්භිතං පහීනං නාම හොති. යදි එවං උපචාරෙනපි නිකන්ති වික්ඛම්භීයතීති තත්ථපිස්ස පහානං සියා, යථා පඨමජ්ඣානස්ස උපචාරෙ නීවරණානීති? නයිදමෙවං, නීවරණප්පහානස්ස විය විතක්කාරම්මණිකනිකන්ති වික්ඛම්භනස්ස උපචාරෙන සාතිසයං අනිප්ඵජ්ජනතො. සාතිසයඤ්හි තත්ථ නිකන්තිප්පහානං අප්පනාය එව හොති, තස්මා යදවොචුම්හා ‘‘උපචාරභාවනාය ච තං පහාතුං අසමත්ථභාවතො’’ති, තං සුට්ඨු උපපරික්ඛිත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘විචාරවිප්පහීන’’න්තිආදීසුපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. දුතියජ්ඣානෙයෙව පහීනස්ස විතක්කස්ස ඉධ අප්පවත්තිමත්තදස්සනත්ථං ‘‘විතක්කවිචාරවිප්පහීන’’න්ති විතක්ක-ග්ගහණං කතං. එවං ‘‘විතක්කවිචාරපීතිවිප්පහීන’’න්තිආදීසුපි.

යථාසම්භවන්ති පථවීකසිණාදීසු යං යං ආරම්මණං යස්ස යස්ස සම්භවති, තදනතික්කමතො. කසිණානාපානෙසු හි පඤ්චෙව ඣානානි පවත්තන්ති, අසුභකායගතාසතීසු පඨමජ්ඣානං, අනුපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරෙසු පඤ්චමජ්ඣානවජ්ජානි, උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරෙ පඤ්චමජ්ඣානන්ති.

පථවීකසිණාදීසූති එත්ථ ආදි-ග්ගහණෙන කෙවලං ආපොකසිණාදීනමෙව, අථ ඛො අසුභාදීනම්පි අප්පනාවහකම්මට්ඨානානං සඞ්ගහොති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච අභිභායතනවිමොක්ඛඣානානි පවත්තාකාරමත්තතො භින්නානි, ආරම්මණතො පන කසිණායතනානෙව හොන්තීති කසිණායතනඣානෙහෙව තානි සඞ්ගහිතානි. ‘‘යථාසම්භවං…පෙ… අනෙකවිධ’’න්ති වා වචනෙන රූපාවචරජ්ඣානෙ සබ්බොපි ලබ්භමානකභෙදො සඞ්ගහිතොති අභිභායතනවිමොක්ඛඣානානි විසුං න වුත්තානි, තානි පන සරූපතො එවං වෙදිතබ්බානි.

තත්ථ ඤාණුත්තරස්ස යොගාවචරස්ස පථවීකසිණාදිආරම්මණං අභිභවිත්වා ‘‘න මෙත්ථ අප්පනානිබ්බත්තනෙ භාරො’’ති පටිපන්නස්ස නිමිත්තුප්පත්තිතො උද්ධං දුතියතතියවීථියං, චතුත්ථපඤ්චමවීථියං වා පටිලද්ධං ඣානං අභිභායතනං නාම. තඤ්හි ආරම්මණං අභිභවතීති අභිභූ, යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානතාය, මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නතාය වා ආයතනන්ති අභිභායතනං, අභිභවිතබ්බං වා අභිභූ, ආලම්බණං, තං ආයතනමස්සාති අභිභායතනං. අථ වා ආලම්බණාභිභවනතොයෙව අභිභූ, පරිකම්මං, ඤාණං වා, තං ආයතනං කාරණමස්සාති අභිභායතනං. පරිකම්මං, ඤාණං වා ආලම්බණං අභිභවිත්වා පවත්තමානං උපචාරුප්පත්තිතො පඤ්චමවීථිමනතික්කමිත්වා අප්පනං නිබ්බත්තෙති. පඤ්චමවීථිතො පරං නිබ්බත්තං පන අභිභවිතුකාමතාය නිබ්බත්තිතම්පි අභිභායතනං නාම න හොති. සාමඤ්ඤගතියා පන කසිණායතනමෙව හොති. ඉමමෙව හි සීඝතරප්පවත්තිං සන්ධාය අට්ඨකථායං ‘‘තානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං නිබ්බත්තෙතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 204) වුත්තං. නනු ච අට්ඨකථායං යථාරුතවසෙනෙව අත්ථො කස්මා න ගය්හති. ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 204) හි වුත්තත්තා නිමිත්තුප්පත්තියා සහුප්පන්නං ඣානමභිභායතනන්ති විඤ්ඤායතීති? නයිදමෙවං, නිමිත්තුප්පාදෙන සහ අප්පනාය අසම්භවතො. නිමිත්තුප්පාදොති හි ඉධ පටිභාගනිමිත්තස්ස උප්පත්ති තදාරම්මණස්ස වා උපචාරජ්ඣානස්ස, කිං තාව පටිභාගනිමිත්තුප්පත්තියා සහ අප්පනාය නිබ්බත්ති උපචාරජ්ඣානෙ අසති තස්සා අසම්භවතො, නාපි උපචාරජ්ඣානෙන සහ එකවීථියං නිබ්බත්ති තස්සා උපචාරභාවනාපබන්ධසෙවිතබ්බභාවෙන තදා අසම්භවතො, තස්මා නාතිචිරායනප්පවත්තිදස්සනත්ථං සමීපිම්හි සමීපකාරීයූපචාරෙන අට්ඨකථායං තථා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යදි නිමිත්තුප්පත්තිතො නාතිචිරප්පවත්තමභිභායතනං, කථං තස්ස දන්ධාභිඤ්ඤාඛිප්පාභිඤ්ඤාභෙදො පාළියං වුත්තොති? වුච්චතෙ – චතුත්ථපඤ්චමජවනවීථියං උප්පන්නං චිරකාලනිබ්බත්තිතාය දන්ධාභිඤ්ඤං, දුතියතතියවීථියං උප්පන්නං තබ්බිපරීතලක්ඛණතාය ඛිප්පාභිඤ්ඤන්ති. කෙචි පන ‘‘අභිභායතනං නාම වසිභාවප්පත්තමෙව, නෙතර’’න්ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, වසිභාවප්පත්තියා නිමිත්තුප්පත්තිතො දූරතරභාවෙන ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං නිබ්බත්තෙතී’’ති අට්ඨකථාවචනෙන සහ විරුජ්ඣනතො.

අපිච වසිභාවප්පත්තං ඣානං අභිභවනකාරණනිරපෙක්ඛං වසිභාවබලෙනෙව සක්කච්චං සමාපජ්ජිතුං න සක්කාති න තං අභිභායතනං නාම හොති, තස්මා අප්පත්තවසිභාවා පඨමුප්පන්නායෙව අභිභායතනන්ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. යදි එවං කථං ‘‘අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණ’’න්ති (ධ. ස. 212-213) අභිභායතනදෙසනායං වුත්තං. වසිභාවප්පත්තඤ්හි ඣානං අප්පමාණන්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච උප්පන්නමත්තත්තා පරිත්තමෙවාති? නායං දොසො. පඨමං අභිභායතනවසෙන පටිලද්ධජ්ඣානං පච්ඡා වසිභාවප්පත්තම්පි අභිභායතනනාමමෙව ලභතීති වසිභාවප්පත්තමභිභායතනං අප්පමාණං, ඉතරං පරිත්තං.

අථ වා වසිභාවප්පත්තං අප්පමාණන්ති උක්කංසගතිපරිග්ගහවසෙන වුච්චති. තං පන යං බලවතරං, තං අප්පමාණන්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස උපලක්ඛණං කත්වා වදන්ති. බලවභාවනිබන්ධනං අප්පමාණත්තං. බලවභාවො ච පඨමඅප්පනාවාරතො පච්ඡිමපච්ඡිමඅප්පනාවාරානං බලවතාය අවසිතාපත්තෙපි ඣානෙ සම්භවතීති බලවන්තං අප්පමාණං, ඉතරං පරිත්තන්ති එවං අවසිතාපත්තෙපි ඣානෙ අප්පමාණාදිභාවො වෙදිතබ්බො. අථ වා අප්පනාය බලවභාවො නාම උපචාරස්ස බලවතාය සති හොති. උපචාරඤ්ච තං බලවං, යං සහසා අප්පනං උප්පාදෙතුං සක්කුණෙය්‍ය, තස්මා ඛිප්පාභිඤ්ඤානං ද්වින්නං අභිභායතනඣානානං උපචාරවීථියා අනන්තරං දුතියවීථියං උප්පන්නං උපචාරජ්ඣානස්ස බලවතාය සයම්පි බලවතරන්ති අප්පමාණං නාම හොති. දුතියවීථිමතික්කමිත්වා තතියවීථියං උප්පන්නං තදිතරසභාවතාය පරිත්තං. තථා දන්ධාභිඤ්ඤානං චතුත්ථවීථියං උප්පන්නං අප්පමාණං. පඤ්චමවීථියං උප්පන්නං පරිත්තන්ති. අථ වා යත්ථ කත්ථචි අප්පනාවීථියං පඤ්චමං උප්පජ්ජනකඅප්පනාතො චතුත්ථං උප්පජ්ජමානාය බලවභාවොති තංවසෙනාපෙත්ථ පරිත්තඅප්පමාණතා වෙදිතබ්බා.