අබ්‍යාකතවණ්ණනා

අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨානං කුසලාකුසලානං පාකන්ති විපාකං, විපක්කභාවමාපන්නානමරූපධම්මානමෙතමධිවචනං. යථා හි ලොකෙ සාලිබීජාදීනං ඵලානි තංසදිසානි නිබ්බත්තානි විපක්කානි නාම හොන්ති, විපාකනිරුත්තිඤ්ච ලභන්ති, න මූලඞ්කුරපත්තදණ්ඩනළාදීනි, එවං කුසලාකුසලානං ඵලානි අරූපධම්මභාවෙන, සාරම්මණභාවෙන ච තංසදිසානි විපක්කභාවමාපන්නානීති විපාකනිරුත්තිං ලභන්ති, න පන කම්මාභිනිබ්බත්තාපි රූපධම්මා කම්මවිසදිසත්තා. විපාකමෙව චිත්තං විපාකචිත්තං. කරණමත්තං කිරියා ඵලදානාසම්භවතො. යෙන පන කාරණෙන තස්ස ඵලදානං න සම්භවති, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. කිරියා එව චිත්තං කිරියචිත්තං. විපාකස්ස කාමාවචරාදිභාවො කුසලෙ වුත්තනයෙන යථාසම්භවං වෙදිතබ්බො. අලොභාදිසම්පයුත්තහෙතූහි සහ වත්තනතො සහෙතුකං. තදභාවතො අහෙතුකං. නිබ්බත්තකහෙතුවසෙන සිජ්ඣමානම්පි හෙතං සම්පයුත්තහෙතුවසෙනෙව ‘‘සහෙතුකමහෙතුක’’න්ති වුච්චති, ඉතරථා වවත්ථානාභාවතො.

සකකුසලං වියාති අත්තනො ජනකං කාමාවචරකුසලං විය. ජනකජනිතබ්බසම්බන්ධවසෙන හි තං තං කුසලං තස්ස තස්ස විපාකස්ස සකං නාමං හොති.

‘‘සකකුසලං වියා’’ති වුත්තත්තා පවත්තාකාරආරම්මණාදිතො චස්ස තංසදිසතා ආපජ්ජෙය්‍යාති තංනිවාරණත්ථමාහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. ඡසු ආරම්මණෙසූති පරිත්තාදිඅතීතාදිඅජ්ඣත්තාදිභෙදෙසු ඡසු රූපාදිආරම්මණෙසු. භවන්තරපටිසන්ධානතො පටිසන්ධි. අවිච්ඡෙදප්පවත්තිහෙතුභාවෙන භවස්ස අඞ්ගන්ති භවඞ්ගං. නිබ්බත්තිතභවතො පරිගඤ්ඤතාය චුතිහෙතුතාය චුති. පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙසූති කාමාවචරධම්මපරියාපන්නෙසු. කාමාවචරධම්මා හි කිලෙසවික්ඛම්භනාදීසු අසමත්ථභාවෙන පරිත්තානුභාවතාය, ඔළාරිකාහි වා කාමතණ්හාදීහි පරිතො ගහිතත්තා ‘‘පරිත්තා’’ති වුච්චන්ති. විපාකස්ස සඞ්කප්පෙත්වා ආරම්මණග්ගහණාභාවතො කම්මානුරූපමෙව පවත්තතීති පරිත්තකම්මවිපාකො පරිත්තාරම්මණෙයෙව පවත්තිතුමරහති, න මහග්ගතඅප්පමාණාරම්මණෙති වුත්තං ‘‘පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙසූ’’ති. යදි එවං මහග්ගතවිපාකොපි මහග්ගතාරම්මණෙයෙව ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, සඤ්ඤායත්තාරම්මණස්ස සමාධිප්පධානස්ස කම්මස්ස අප්පනාපත්තස්ස තාදිසෙනෙව විපාකෙන භවිතබ්බත්තා. වණ්ණලක්ඛණාදිකඤ්හි අග්ගහෙත්වා ලොකසඤ්ඤානුරොධෙනෙව ගහිතෙ පථවාදිකෙ පරිකම්මසඤ්ඤාය සමුප්පාදිතං පටිභාගනිමිත්තසඞ්ඛාතමාරම්මණං සඤ්ඤාවසං සඤ්ඤායත්තං හොති, තස්මා තදාරම්මණස්ස සමාධිප්පධානස්ස අප්පනාපත්තස්ස කම්මස්ස විපාකෙන සමාධිප්පධානඅප්පනාපත්තෙහි විය සඤ්ඤායත්තාරම්මණතාය නිබ්බිසෙසෙනෙව භවිතබ්බං. පරිත්තවිපාකො පන මහග්ගතඅප්පමාණපඤ්ඤත්තාරම්මණකම්මනිබ්බත්තොපි හොති, සො පරතො ආගමිස්සති.

මුඛනිමිත්තං වියාති මුඛං පටිච්ච උප්පන්නනිමිත්තං විය. යථා හි තං නිරීහං අපරං මුඛනිමිත්තං උප්පාදෙතුං, අඤ්ඤං වා කිඤ්චි අත්තනො බලෙන කාතුං න සක්කොති, එවමෙතම්පි විපාකුප්පාදනාදීසු න උස්සහති. තෙනාහ ‘‘නිරුස්සාහ’’න්ති. උස්සාහොති චෙත්ථ අනුපච්ඡින්නාවිජ්ජාතණ්හාමානානුසයස්මිං සන්තානෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථතාසඞ්ඛාතො, ආසෙවනපච්චයභාවසඞ්ඛාතො, විඤ්ඤත්තිජනකතාසඞ්ඛාතො ච බ්‍යාපාරො. සො විපාකෙ නත්ථි කම්මවෙගුක්ඛිත්තත්තා පතිතං විය හුත්වා පවත්තමානස්ස තස්ස එකන්තෙන දුබ්බලභාවතොති තං නිරුස්සාහං.

විපච්චනට්ඨානන්ති විපච්චනවසෙන පවත්තනට්ඨානං, පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණවසෙන චතුකිච්චානමෙතෙසං පවත්තිඔකාසොති අත්ථො. තත්ථ චුතිභවඞ්ගානං අන්තරාළං පටිසන්ධිකිච්චානං ඨානං, පටිසන්ධිආවජ්ජනානං, තදාරම්මණාවජ්ජනානං, ජවනාවජ්ජනානං, වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානඤ්ච අන්තරාළං භවඞ්ගකිච්චානං ඨානං, තදාරම්මණපටිසන්ධීනං, ජවනපටිසන්ධීනං, භවඞ්ගපටිසන්ධීනං වා අන්තරාළං චුතිකිච්චානං ඨානං, ජවනභවඞ්ගානං අන්තරාළං තදාරම්මණකිච්චානං ඨානන්ති දට්ඨබ්බං. යස්මා පනෙතං ඨානං ධම්මානං තංතංකිච්චවසෙන පාකටං හොති, තස්මා ඨානං වෙදිතබ්බන්ති ඨානං උද්ධරිත්වා පාකටකිච්චවසෙනෙව තං පකාසෙතුං ‘‘ඉමානිහී’’තිආදි වුත්තං. අථ වා කිච්චම්පි කිච්චවන්තානං පවත්තිට්ඨානභාවෙන ගය්හතීති ඨානන්තිපි කිච්චමෙව උද්ධටන්ති තං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘ඉමානි හී’’තිආදි වුත්තං.

32. අණ්ඩජජලාබුජයොනිසම්භවානං මනුස්සානං, විනිපාතිකාසුරානඤ්ච අහෙතුකපටිසන්ධියාපි සබ්භාවතො ආහ ‘‘දුහෙතුකතිහෙතූන’’න්ති. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා ද්වෙ අලොභාදයො හෙතූ යෙසං තෙ දුහෙතුකා. එස නයො තිහෙතුකෙසුපි. තත්ථ දුහෙතුකානං ඤාණවිප්පයුත්තානි චත්තාරි, තිහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තානි චත්තාරි පටිසන්ධියො හොන්ති, තථා භවඞ්ගචුතියොපි. යෙන යෙන හි චිත්තෙන පටිසන්ධි හොති, තං තදෙව භවඞ්ගචුතිවසෙනපි පවත්තති. තදාරම්මණං පන අවිසෙසෙන දට්ඨබ්බං දුහෙතුකානම්පි තිහෙතුකතදාරම්මණස්ස ඉච්ඡිතත්තා. නනු චෙතං අසමපෙක්ඛිතාභිධානං ආචරියෙනෙව ඉමස්ස පටිසිද්ධත්තා. තථා හි වක්ඛති –

‘‘අහෙතුපටිසන්ධිස්ස, න තදාරම්මණං භවෙ;

දුහෙතුකං තිහෙතුං වා, දුහෙතුපටිසන්ධිනො’’ති. (අභිධ. 443);

නයිදමසමපෙක්ඛිතාභිධානං පටිසන්ධිජනකකම්මං සන්ධාය තත්ථ පටිසිද්ධත්තා. යෙන හි කම්මෙන යා පටිසන්ධි ආදින්නා, න තං තතො අධිකතරං තදාරම්මණං පවත්තෙ අභිනිප්ඵාදෙති. යං පන අඤ්ඤම්පි කිඤ්චි කම්මං තදාලද්ධාවකාසං සියා, න තං තත්ථ තතො අධිකතරම්පි විපාකං න නිබ්බත්තෙතීති අත්ථි. ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 3.1.102) හි පට්ඨානවචනෙන අහෙතුකස්සාපි නානාකම්මෙන සුගතියං සහෙතුකතදාරම්මණමනුඤ්ඤාතං. තෙනාහු ආචරියා –

‘‘හොති අඤ්ඤෙන කම්මෙන, සහෙතුකං අහෙතුන’’න්ති.

යථා ච අහෙතුකස්ස සහෙතුකං, එවං දුහෙතුකස්ස තිහෙතුකම්පි ඉච්ඡන්ති. ආචරියජොතිපාලත්ථෙරො පන ‘‘සහෙතුක’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අහෙතුකානම්පි තිහෙතුකතදාරම්මණං ඉච්ඡති. වුත්තඤ්හි තෙන ‘‘සහෙතුක’’න්ති අවිසෙසොපදෙසෙන දුහෙතුකං, තිහෙතුකඤ්ච ගහෙතබ්බං. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘අහෙතුකස්සාපි තිහෙතුකතදාරම්මණමභිහිතං, යඤ්චරහි අත්ථසමාසෙ අහෙතුකානං තිහෙතුකඵලානි දෙතී’’ති වුත්තං, තං කථං? සො එව පුච්ඡිතබ්බො, යො තස්ස කත්තාති. අපරෙ පන ‘‘මූලසන්ධියා ජළත්තා තස්ස තිහෙතුකතදාලම්බණං න ලබ්භතියෙවා’’ති වදන්ති.

33-4. තතොති පටිසන්ධිතො පරං, දුතියචිත්තතො පට්ඨාය. සතිපි අන්තරන්තරා වීථිචිත්තුප්පාදෙ තදවසානෙ උප්පජ්ජමානස්ස යාවතායුකං අනිවත්තනතො වුත්තං ‘‘යාවතායුක’’න්ති. බලවාරම්මණෙති අතිමහන්තවිභූතාරම්මණෙ. පඤ්චද්වාරෙ හි අතිමහන්තාරම්මණෙ මනොද්වාරෙ විභූතාරම්මණෙ තදාරම්මණමුප්පජ්ජති, න අඤ්ඤෙසු. එකාරම්මණප්පවත්තියා පටිසන්ධාදීනං තිණ්ණම්පි එකට්ඨානෙ දස්සනත්ථං උද්දෙසෙ තදාරම්මණස්ස අවසානකරණං, ඉධ පන පවත්තික්කමවසෙන චුතියා අවසානකරණන්ති දට්ඨබ්බං.

35-6. කම්මද්වාරන්ති කායවචීකම්මද්වාරස්ස ජනකවසෙන න පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. තත්ථ කායොති කායවිඤ්ඤත්ති. කම්මන්ති තංසමුට්ඨාපිකා චෙතනා, කායෙන කතං කම්මං කායකම්මං. කිඤ්චාපි හි කායො කම්මස්ස චතුවීසතියා පච්චයෙසු න කෙනචි පච්චයෙන පච්චයො හොති, තථාපි තංසමුට්ඨානස්ස තස්ස සබ්භාවෙයෙව කායකම්මාදිවොහාරොති තං තෙන කතන්ති වුච්චති. කායකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානභූතං ද්වාරං කායකම්මද්වාරං. යදි එවං කම්මද්වාරවවත්ථානං න සියා. කායද්වාරෙන හි සිද්ධං කම්මං ‘‘කායකම්ම’’න්ති වුච්චති. තං පන ‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 කායකම්මද්වාර) වචනතො වචීද්වාරෙපි සිජ්ඣතීති ද්වාරෙන කම්මවවත්ථානං න සියා, තථා වචීකම්මං කායද්වාරෙපි සිජ්ඣතීති කම්මෙන ද්වාරවවත්ථානම්පි න සියාති? තං න, තබ්බහුලවුත්තියා චෙව යෙභුය්‍යෙන වුත්තියා ච වවත්ථිතත්තා. කායකම්මඤ්හි කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තති, අප්පං වචීද්වාරෙ, තස්මා කායද්වාරෙ බහුලප්පවත්තනතො එතස්ස කායකම්මභාවො සිද්ධො වනචරකාදීනං වනචරකාදිභාවො විය. තථා කායකම්මමෙව යෙභුය්‍යෙන කායද්වාරෙ පවත්තති, න ඉතරං, තස්මා කායකම්මස්ස යෙභුය්‍යෙන එත්ථෙව පවත්තිතො අස්ස කායකම්මද්වාරභාවො සිද්ධො බ්‍රාහ්මණගාමාදීනං බ්‍රාහ්මණගාමාදිභාවො වියාති නෙත්ථ කම්මද්වාරවවත්ථානෙ කොචි විබන්ධොති. වචීකම්මද්වාරෙපි එස පබන්ධො යථාසම්භවං දට්ඨබ්බො.

මනොකම්මද්වාරං පන සයං මනොයෙව සමානං අත්තනා සහගතචෙතනාඅනභිජ්ඣාදිකම්මානං පවත්තිද්වාරභාවෙන මනොද්වාරසඞ්ඛං ලභතීති න තං චිත්තස්ස උප්පත්තිද්වාරවසෙන ගණ්හාති. න හි සයං අත්තතොව පවත්තති. යදි පන චිත්තසම්පයුත්තා කම්මද්වාරභාවෙන අධිප්පෙතා, තදා තෙසං කම්මද්වාරභාවො මනස්මිං න උපචාරීයතීති සම්පයුත්තධම්මානං චිත්තාධිපතිභාවො චිත්තෙ වියාති චිත්තං ‘‘මනොකම්මද්වාර’’න්ති වුච්චති. සභාවතො පන කම්මද්වාරං නාම සම්පයුත්තධම්මායෙවාති චිත්තං තතො පවත්තනතො මනොකම්මද්වාරවසෙන පවත්තති. අනන්තරපච්චයභූතස්ස පන මනොකම්මද්වාරභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ඉධ පන ‘‘අවිඤ්ඤත්තිජනත්තා’’ති වචනෙන කායවචීකම්මද්වාරවසෙනෙව අප්පවත්තියා සාධිතත්තා මනොකම්මද්වාරං න ගහිතමෙව. න හි ‘‘අවිඤ්ඤත්තිජනත්තා’’ති කාරණං මනොකම්මද්වාරවසෙනපි අප්පවත්තිං සාධෙති. අථ වා ‘‘අවිපාකසභාවතො’’ති වචනෙන මනොකම්මද්වාරවසෙනපි අප්පවත්ති සාධිතා හොති. ‘‘කම්මද්වාර’’න්ති එත්ථ කම්මග්ගහනෙන නානක්ඛණිකකම්මස්ස අධිප්පෙතත්තා තස්සාපි ගහණං දට්ඨබ්බං. ඉති ඉමෙසු කායවචීකම්මද්වාරසඞ්ඛාතෙසු ද්වීසු ද්වාරෙසු, මනොකම්මද්වාරෙන සහ තීසු එව වා යථා කුසලං පවත්තති, න එවං විපාකො, යථා ච කුසලං කායවචීමනොකම්මස්ස ආයූහනවසෙන දානාදිපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන පවත්තති, න එවමයං. අයං පන නෙව කායවචීකම්මද්වාරෙසු පවත්තති විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තාභාවතො, න කම්මවසෙන, මනොකම්මද්වාරවසෙනාපි ච පවත්තති විපාකුප්පාදනභාවාභාවතො, න පුඤ්ඤකිරියවසෙන පවත්තති දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතොති දස්සෙතුං ‘‘කම්මද්වාරඤ්ච…පෙ… නො සමා’’ති වුත්තං. එවන්ති දානාදිවසෙන.

37. ‘‘පරිත්තාරම්මණත්තා’’තිආදි සම්පයුත්තධම්මවසෙන විසෙසදස්සනං. යස්මා එතෙ පරිත්තාරම්මණා, කරුණාමුදිතා ච පඤ්ඤත්තාරම්මණා සත්තපඤ්ඤත්තියං පවත්තනතො, තස්මා ද්වින්නමාලම්බණානං එකචිත්තස්ස විසයභාවානනුගමනතො න තෙසු කරුණාමුදිතා කදාචිපි ජායන්තීති අයමෙත්ථ පඨමගාථාය අධිප්පායො.

38. දුතියගාථාය පන හි-සද්දො යස්මාති ඉමස්ස අත්ථෙ. යස්මා ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා කුසලා’’ති (විභ. 715) වුත්තා, තස්මාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – භගවතා හි සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා කුසලා’’ති (විභ. 715) එවං ‘‘පාණාතිපාතා වෙරමණී’’තිආදීනං පඤ්චන්නං සික්ඛාපදානං කුසලභාවො වුත්තො, තෙ ච විරතිසභාවා එව ආදිතො තිණ්ණං සික්ඛාපදානං, පච්ඡිමස්ස ච සම්මාකම්මන්තෙ, ඉතරස්ස සම්මාවාචායං, පඤ්චන්නම්පි මිච්ඡාජීවහෙතුකපඤ්චදුච්චරිතතො විරමණවසෙන පවත්තානං සම්මාආජීවෙ ච අන්තොභාවතො, තස්මා තා එකන්තකුසලභූතානං කදාචි අබ්‍යාකතෙ ලභන්ති, ඉතරථා සද්ධාසතිආදයො විය ‘‘සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා’’ති වුච්චෙය්‍යුන්ති. යදි එවං ලොකුත්තරඵලෙසු අට්ඨ, සත්ත වා මග්ගඞ්ගා න ලබ්භන්තීති? නො න ලබ්භන්ති ලොකියවිරතීනමෙව තත්ථ එකන්තකුසලභාවස්ස වුත්තත්තා, ලොකුත්තරවිරතියො පන ඵලස්ස මග්ගපටිබිම්බභූතත්තා මග්ගසදිසතො අට්ඨඞ්ගිකතාය, සත්තඞ්ගිකතාය ච භවිතබ්බන්ති න ච එකන්තකුසලභාවෙන වවත්ථාපෙතුං යුත්තා. එවඤ්ච කත්වා උපරි ලොකුත්තරඵලෙසුපි අට්ඨඞ්ගිකතාදිභෙදො මග්ගො උද්ධටොති.

39. ‘‘තථාධිපතිනො’’තිආදි අධිපතිවසෙන විසෙසදස්සනං. සබ්බෙසම්පි හි තෙභූමකකුසලානං අඤ්ඤො ආයූහනකාලො, අඤ්ඤො විපච්චනකාලො, තස්මා න තානි අත්තනො විපාකෙහි අධිපතිං ගාහාපෙතුං සක්කොන්තීති න තෙ ඡන්දාදීනි ධුරං කත්වා පවත්තන්ති. ලොකුත්තරකුසලානි ච පන ආයූහනකාලස්ස, විපච්චනකාලස්ස ච අන්තරාභාවතො අත්තනො ඡන්දාදීනං බලස්ස අවූපසන්තකාලෙයෙව විපාකං නිබ්බත්තෙන්තීති අනන්තරපච්චයා හුත්වා විපාකෙහි අධිපතිං ගාහාපෙතුං සක්කොන්තීති. එවඤ්ච කත්වා උපරි ලොකුත්තරවිපාකානං අධිපතියොගං වක්ඛති.

40. යස්මා මොරවාපිවාසිමහාදත්තත්ථෙරෙන විපාකානං ආගමනතො අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකභාවො ඉච්ඡිතො, තිපිටකචූළනාගත්ථෙරෙන පච්චයතො, තස්මා උභින්නම්පි මතිදස්සනත්ථමාහ ‘‘අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරවිධාන’’න්තිආදි. පුරිමත්ථෙරො හි යථා මුඛෙ චලිතෙ ආදාසතලෙ මුඛනිමිත්තං චලති, එවං අසඞ්ඛාරිකස්ස කුසලස්ස විපාකො අසඞ්ඛාරිකො, සසඞ්ඛාරිකස්ස විපාකො සසඞ්ඛාරිකොති ආහ, තස්මා තස්ස මතිදස්සනත්ථං ‘‘අසඞ්ඛාර…පෙ… පුඤ්ඤතො’’ති වුත්තං. දුතියත්ථෙරො පන අසඞ්ඛාරිකාදීසු යෙන කෙනචිපි චිත්තෙන කම්මෙ ආයූහිතෙ ආසන්නමරණස්ස අත්තනො, පරෙසං වා පයොගෙන විනා අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තපච්චුපට්ඨානෙ පටිසන්ධි උප්පජ්ජමානා අසඞ්ඛාරිකා. යස්ස කස්සචි සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කම්මාදිපච්චුපට්ඨානෙ සසඞ්ඛාරිකා. තථා භවඞ්ගචුතියොපි. තදාරම්මණඤ්ච පණීතාපණීතඋතුභොජනාදිපච්චයවසෙන, අනන්තරනිරුද්ධකුසලාකුසලස්ස වසෙන වා අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරන්ති එවං පච්චයතො අසඞ්ඛාරිකාදිවිධානතමාහ, තස්මා තස්ස මතිදස්සනත්ථං ‘‘ඤෙය්‍යං පච්චයතො චෙවා’’ති වුත්තං. ඉදමෙව ච පන ආචරියා පසංසන්ති.

41-2. හීනාදීනං විපාකත්තාති අධිපතියොගාභාවෙපි හීනමජ්ඣිමපණීතානං කුසලානං විපාකත්තා. එතෙන ආගමනතො හීනාදිභාවං විභාවෙති. විනෙය්‍යසන්තානගතකිලෙසමලවිධමනෙන තස්ස පුනනතො පුඤ්ඤො වාදො වචීඝොසො එතස්ස, වුත්තනයෙනෙව පුඤ්ඤං වදතීති වා පුඤ්ඤවාදී, තෙන පුඤ්ඤවාදිනා. ‘‘එකන්තෙන සවත්ථුක’’න්ති වුත්තෙපි රූපලොකෙ පවත්ති අනිවාරිතාති ආහ ‘‘කාමලොකස්මි’’න්ති. ‘‘න පනඤ්ඤත්ථ ජායතෙ’’ති ඉමිනා පන බ්‍යතිරෙකතො ලද්ධමත්ථං දස්සෙතීති.

එවං තාව සහෙතුකවිපාකෙ නිද්දිසිත්වා ඉදානි අහෙතුකෙ නිද්දිසිතුං ‘‘අහෙතුකවිපාකචිත්තං පනා’’තිආදි වුත්තං. කස්මා පන සහෙතුකස්ස කම්මස්ස අහෙතුකවිපාකො හොතීති? වුච්චතෙ – චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං තාව පඤ්චන්නං ආරම්මණාභිනිපාතමත්තත්තා අලොභාදිසම්පයොගො න සම්භවති, තථා මන්දතරකිච්චෙසු සම්පටිච්ඡනසන්තීරණෙසූති එවං හෙතූනං උප්පත්තියා අසම්භවතො ච නෙසං අහෙතුකතා දට්ඨබ්බා. උපෙක්ඛාදියොගෙ පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං තාව චතුන්නං ඉට්ඨාරම්මණෙපි පවත්තමානානං වත්ථාරම්මණසඞ්ඝට්ටනාය දුබ්බලභාවතො උපෙක්ඛාසහගතතා, කායවිඤ්ඤාණස්ස ච තාය බලවභාවතො සුඛසහගතතා හොති. සම්පටිච්ඡනං පන ආරම්මණඝට්ටනයොග්‍යභාවෙන ඔළාරිකත්තා, චතුචිත්තක්ඛණාතීතවසෙන චිරජාතත්තා ච දුබ්බලමත්තනො නිස්සයෙන සහ අසමානජාතිකඤ්ච චක්ඛාදිවත්ථුං නිස්සාය උප්පන්නෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි ලද්ධානන්තරපච්චයතාය, අපුබ්බනිස්සයතාය ච ආරම්මණරසස්සාදෙ දුබ්බලන්ති ඉට්ඨාදීසු ආරම්මණෙසු උපෙක්ඛාසහගතමෙව. සන්තීරණං පන වුත්තවිපරීතතො ඉට්ඨාරම්මණෙ සුඛසහගතං, ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ ච උපෙක්ඛාසහගතන්ති දට්ඨබ්බං. මනොවිඤ්ඤාණධාතු විය විසිට්ඨමනනකිච්චාභාවතො මනොමත්තා නිස්සත්තනිජ්ජීවාදිඅත්ථෙහි ධාතු චාති මනොධාතු. සා හි සතිපි විඤ්ඤාණභාවෙ මනොවිඤ්ඤාණතො සම්භවස්ස විසිට්ඨමනනකිච්චස්ස අකරණතො මනනමත්තායෙව හොති. වුත්තලක්ඛණවිපරීතතො පන මනො ච තං විඤ්ඤාණඤ්චාති මනොවිඤ්ඤාණං, තදෙව යථාවුත්තට්ඨෙන ධාතූති මනොවිඤ්ඤාණධාතු.

විඤ්ඤාණපඤ්චකං නියතාරම්මණං යථාක්කමං රූපාදිඑකෙකස්සෙව ආරම්මණකරණතො. සෙසත්තයමනියතාරම්මණං පඤ්චාරම්මණිකඡළාරම්මණිකභාවතො.

දට්ඨබ්බතාය දිට්ඨං, රූපායතනං. සොතබ්බතාය සුතං, සද්දායතනං. මුනිතබ්බතාය මුතං, සම්පත්තස්සෙව ගහෙතබ්බතායාති අත්ථො, ගන්ධාදිත්තයස්සෙතං නාමං. චක්ඛාදීහි විනා කෙවලං මනසා එව විජානිතබ්බතාය විඤ්ඤාතං, ධම්මායතනං. අනාමට්ඨකාලවිසෙසවචනත්තා ච නෙසං අතීතානාගතාපි රූපාදයො දිට්ඨාදිසද්දෙහි වුච්චන්ති. තෙනෙව හි ‘‘දට්ඨබ්බතායා’’තිආදිනා කාලසාමඤ්ඤෙන නෙසං නිබ්බචනං වුත්තං. දිට්ඨං ආරම්මණං යස්ස තං දිට්ඨාරම්මණං. එවං සුතාරම්මණාදීසු.

චක්ඛුතො පවත්තන්ති චක්ඛුද්වාරතොව පවත්තං සබ්බවාක්‍යානං අවධාරණඵලත්තා. තෙන මනොධාතුආදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණභාවො නිවාරිතො හොති තෙසං ද්වාරන්තරතොපි පවත්තිසම්භවතො. අථ වා ‘‘චක්ඛුතො පවත්ත’’න්ති ඉදං සඤ්ජාතිප්පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං, න සඤ්චරණප්පවත්තිං, තස්මා යථා කුණ්ඩමුඛතො උදකං සඤ්චරණවසෙන පවත්තති, න එවං පවත්තමිධ ගහිතං. යථා පන චන්දකන්තපාසාණතො උදකං සඤ්ජාතිවසෙන පවත්තති, එවං පවත්තමෙව චක්ඛුතො පවත්තන්ති ගහිතං. යථා ච කිං? යථා කුච්ඡිතො සමුට්ඨිතං පිත්තසෙම්හරුහිරාදි මුඛතො සන්දන්තම්පි ‘‘මුඛස්සවො’’ති න වුච්චති, මුඛතොයෙව පන සමුට්ඨහිත්වා තතො සවන්තං ඛෙළං ‘‘මුඛස්සවො’’ති වුච්චති, එවං හදයවත්ථුසන්නිස්සයතො සමුට්ඨහිත්වා චක්ඛුතො පවත්තමානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නාම න හොති. චක්ඛුතොයෙව පන සමුට්ඨහිත්වා තතො පවත්තමානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නාමාති. යො පන ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා බ්‍යඤ්ජනමත්තස්සෙව අභිනිවිසිත්වා තංද්වාරප්පවත්තානං සෙසානම්පි චක්ඛුවිඤ්ඤාණභාවං මඤ්ඤෙය්‍ය, තං නිවාරෙතුං පකාරන්තරෙනපි විග්ගහං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චක්ඛුම්හි සන්නිස්සිත’’න්ති. යථා චක්ඛුතො පවත්තං, චක්ඛුසන්නිස්සිතං වා විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, එවං සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි ‘‘සොතතො පවත්තං, සොතස්මිං සන්නිස්සිතං වා විඤ්ඤාණං සොතවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා යොජනං අතිදිසන්තො ආහ ‘‘තථා සොතවිඤ්ඤාණාදීනී’’ති.

චක්ඛුසන්නිස්සිතං හුත්වා රූපස්ස විජානනලක්ඛණමෙතස්සාති චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණං. තත්ථ චක්ඛුසන්නිස්සිතවචනෙන දිබ්බචක්ඛාදිකං අඤ්ඤං රූපාරම්මණං විඤ්ඤාණං නිවත්තෙති. විජානන-ග්ගහණෙන චක්ඛුසන්නිස්සිතෙ ඵස්සාදිධම්මෙ නිවත්තෙති. චක්ඛුරූප-ග්ගහණෙන නිස්සයතො, ආරම්මණතො ච චිත්තං විභාවෙති උභයාධීනවුත්තිකත්තා. යදි හි චක්ඛු නාම න සියා, අන්ධාපි රූපං පස්සෙය්‍යුං, න ච පස්සන්ති. යදි ච නීලාදිරූපං නාම න සියා, දෙසාදිනියමෙන න භවිතබ්බං, අත්ථෙව ච නියමො. එකන්තසාරම්මණතා ච චිත්තස්ස වුත්තාති ආරම්මණෙන විනා නීලාදිආභාසං චිත්තං පවත්තතීති එවං පවත්තො වාදො මිච්ඡාවාදොති ගහෙතබ්බො. තෙනාහ භගවා ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදි (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425; සං. නි. 4.60; කථා. 465). එත්ථ සියා – කිං පනෙතං චක්ඛු, රූපඤ්ච විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොන්තං එකමෙව පච්චයො හොති, උදාහු අනෙකන්ති? චක්ඛු තාව එකම්පි, රූපං පන අනෙකමෙව සඞ්ගතං. කිං කාරණං? පච්චයභාවවිසෙසතො. චක්ඛු හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයපුරෙජාතඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයෙහි පච්චයො හොන්තං අත්ථිභාවෙනෙව හොති තස්මිං සති තස්ස භාවතො, අසති අභාවතො. යතො තං අත්ථිඅවිගතපච්චයෙහිස්ස පච්චයොති වුත්තං, ස්වායං පච්චයභාවො න එකස්මිං න සම්භවතීති එකම්පි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොති. රූපං පන යදිපි චක්ඛු විය පුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොති පුරෙතරං උප්පන්නං හුත්වා විජ්ජමානක්ඛණෙයෙව උපකාරකත්තා, තථාපි අනෙකමෙව සඞ්ගතං හුත්වා පච්චයො හොති ආරම්මණභාවතො. යඤ්හි තං ආරම්මණං තස්ස යථා තථා උපලබ්භනීයවසෙනෙව ආරම්මණපච්චයභාවො, විඤ්ඤාණස්ස ච ඉන්ද්‍රියාධීනවුත්තිකස්ස ආරම්මණසභාවූපලද්ධි න එකද්විකලාපගතවණ්ණවසෙන හොති, නාපි කතිපයකලාපගතවණ්ණවසෙන, අථ ඛො ආභොගානුරූපං ආපාථගතවණ්ණවසෙනාති අනෙකමෙව රූපං සංහච්චකාරිතාය විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොතීති. අමුමෙව හි විසෙසං විභාවෙතුං ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ චා’’ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425; සං. නි. 4.60; කථා. 465) පාළියං වචනභෙදො කතොති. එවං සොතවිඤ්ඤාණෙපි යථාරහං වත්තබ්බං. ඝානවිඤ්ඤාණාදීනං පන සම්පත්තග්ගාහතාය අත්තනො නිස්සයෙන සහ අල්ලීනස්සෙව ගහණතො එකකලාපගතම්පි ගන්ධාදිකං තෙසං උප්පත්තියා පච්චයො හොති.

රූපමත්තාරම්මණරසන්ති රූපායතනමත්තස්සෙව ආරම්මණකරණරසං. මත්ත-සද්දෙන යථා ආරම්මණන්තරං නිවත්තෙති, එවං රූපායතනෙපි ලබ්භමානෙ එකච්චෙ විසෙසෙ නිවත්තෙති. න හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණං වණ්ණමත්තතො අඤ්ඤං කිඤ්චි නීලාදිවිසෙසං තත්ථ ගහෙතුං සක්කොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘පඤ්චහි විඤ්ඤාණෙහි න කිඤ්චි ධම්මං පටිවිජානාති අඤ්ඤත්‍ර අභිනිපාතමත්තා’’ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජමානං රූපාරම්මණෙ එව උප්පජ්ජනතො තදභිමුඛභාවෙන ගණ්හාතීති වුත්තං ‘‘රූපාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨාන’’න්ති. අත්තනො අනන්තරං උප්පජ්ජමානානං අරූපධම්මානං සමනන්තරවිගතා අරූපධම්මා පවත්තිඔකාසදානෙන අනන්තරසමනන්තරනත්ථිවිගතපච්චයෙහි උපකාරකා, නිස්සයාරම්මණා ධම්මා විය ආසන්නකාරණාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රූපාරම්මණාය කිරියාමනොධාතුයා අපගමපදට්ඨාන’’න්ති. සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. කිරියාමනොධාතුයා ආරම්මණභෙදතො භින්නසභාවත්තා ආහ ‘‘කිරියාමනොධාතූන’’න්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි ගහිතං රූපාදිආරම්මණං තදනන්තරමෙව අපරිපතන්තං කත්වා සම්පටිච්ඡන්තං ගණ්හන්තං විය හොතීති වුත්තං ‘‘රූපාදිසම්පටිච්ඡනරස’’න්ති. තථාභාවෙන සම්පටිච්ඡනභාවෙන පච්චුපට්ඨාතීති තථාභාවපච්චුපට්ඨානං.

ඡසු ආරම්මණෙසු කදාචි පඤ්චන්නං ජච්චන්ධාදිවසෙන තතොපි ඌනානං, බ්‍රහ්මලොකෙ ච ද්වින්නමෙව විජානනසභාවාපි ඡළාරම්මණවිජානනලක්ඛණා වුත්තා තංසභාවානතිවත්තනතො, ඡස්වෙව වා ඉතරෙසං ආරම්මණානං අන්තොගධත්තා. සන්තීරණාදිරසාති යථාසම්භවං සන්තීරණතදාරම්මණාදිකිච්චා, සන්තීරණතදාරම්මණපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිකිච්චාති අධිප්පායො. ‘‘හදයවත්ථුපදට්ඨානා’’ති ඉදං ඉමාසං ද්වින්නං මනොවිඤ්ඤාණධාතූනං අනිබද්ධට්ඨානතාය නිබද්ධකාරණං දස්සෙතුං වුත්තං. වුත්තනයෙන පන ‘‘තංතංඅනන්තරාතීතවිඤ්ඤාණාපගමපදට්ඨාන’’න්තිපි වත්තුං වට්ටතියෙව. අහෙතුකචිත්තානං විසුං විසුං ලක්ඛණාදිකස්ස දස්සිතත්තා පරිසෙසතො සහෙතුකචිත්තානං එකසදිසමෙව ලක්ඛණාදිකන්ති විඤ්ඤායති. තං පන හෙට්ඨා විභාවිතමෙව.

ඉදානි ඉමාසං ආරම්මණාදිතො භෙදං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ පඨමා’’තිආදි වුත්තං. එකන්තමිට්ඨාරම්මණෙති එකන්තෙනෙව ඉට්ඨාරම්මණෙ, අතිඉට්ඨාරම්මණෙති අත්ථො. පඤ්චසු ඨානෙසූති සහෙතුකවිපාකානං වුත්තෙසු චතූසු, සම්පටිච්ඡනවොට්ඨබ්බනානං අන්තරාළසඞ්ඛාතසන්තීරණට්ඨානෙ චාති පඤ්චසු ඨානෙසු, පඤ්චසු කිච්චෙසූති වා අත්ථො. කිඤ්චාපි සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස දොමනස්සජවනාවසානෙ තදාරම්මණසම්භවෙ අසති යං කිඤ්චි පරිචිතපුබ්බං පරිත්තාරම්මණමාරබ්භ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණමුප්පජ්ජතීති ඉච්ඡිතං, තථා පන උප්පජ්ජමානස්ස කදාචියෙව සම්භවතො යෙභුය්‍යප්පවත්තිං ගහෙත්වා ඡ ඨානානි අවත්වා පඤ්චෙව වුත්තානි. අථ වා තං උප්පජ්ජමානං තදාරම්මණට්ඨානෙයෙව නිබ්බත්තතීති තංවසෙනෙව තස්සාපි ඨානං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අචක්ඛුසංවත්තනිකකම්මනිබ්බත්තතාය ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො. කිඤ්චාපි හි ජාතික්ඛණෙ අණ්ඩජජලාබුජානං සබ්බෙසම්පි චක්ඛු නත්ථි, යස්ස භාවාභාවතො අන්ධානන්ධවිචාරණා භවෙය්‍ය, තථාපි චක්ඛුස්ස උප්පජ්ජමානාරහකාලෙපි චක්ඛුවිපත්තිවිබන්ධකෙන කම්මුනා පටිහතසාමත්ථියෙන පටිසන්ධිදායකෙන ඉතරෙනාපි වා කම්මෙන තස්ස අනුපාදියමානත්තා සත්තො ‘‘ජච්චන්ධො’’ති වුච්චති. අථ වා ජච්චන්ධොති පසූතියංයෙව අන්ධො, මාතුකුච්ඡියංයෙව අන්ධො හුත්වා නික්ඛන්තොති අත්ථො. තෙන දුහෙතුකතිහෙතුකානං මාතුකුච්ඡිගතකාලෙපි චක්ඛුස්ස අවිපජ්ජනං සිද්ධං හොති, එවං ජාතිබධිරාදීසුපි යථාරහං වත්තබ්බං. ජච්චජළොති ජාතියා අඤ්ඤාණකො. කිඤ්චාපි දුහෙතුකපටිසන්ධිකොපි ජාතියං අඤ්ඤාණකො, තස්ස පන පවත්තියං පඤ්ඤා සම්භවතීති වුත්තනයෙන යෙභුය්‍යතො පවත්තියම්පි පඤ්ඤායාසම්භවතො ජච්චජළො වෙදිතබ්බො. ජච්චුම්මත්තකො සුරාමෙරයපානාදිඋම්මත්තකභාවසංවත්තනිකකම්මපරිභාවිතෙන කම්මෙන ගහිතපටිසන්ධිකො. පණ්ඩකොති පරදාරගමනාදිකම්මපරිභාවිතෙන කම්මුනා ගහිතපටිසන්ධිකො. සො පඤ්චවිධො ආසිත්තපණ්ඩකො උසූයපණ්ඩකො පක්ඛපණ්ඩකො ඔපක්කමිකපණ්ඩකො නපුංසකපණ්ඩකොති. ඉධ පන ඔපක්කමිකපණ්ඩකස්ස සහෙතුකස්සාපි භාවතො, නපුංසකස්ස ච විසුං ගහණතො තයො පණ්ඩකා අධිප්පෙතා. ආදි-සද්දෙන ජාතිමූගජාතිපඞ්ගුලමම්මනාදීනං සඞ්ගහො. කෙචි පන ‘‘එකච්චෙ අහෙතුකපටිසන්ධිකා අවිකලින්ද්‍රියා හුත්වා ථොකං විචාරණපකතිකාපි හොන්ති, තස්මා තාදිසානම්පි ඉධ ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහො’’ති වදන්ති. එත්ථ ච ජච්චන්ධාදීනමෙව අයං පටිසන්ධීති න ගහෙතබ්බා. ජච්චන්ධාදයො පන ඉමිනා පටිසන්ධිං ගණ්හන්තීති ගහෙතබ්බං.

43. තිහෙතුකපුඤ්ඤස්සාති තිහෙතුකස්සපි උක්කට්ඨපුඤ්ඤස්ස. දුහෙතුකම්මස්ස පන සබ්බථාපි සොළසන්නං විපාකානං අසම්භවතො තප්පටික්ඛෙපපරත්තා චෙතනාය ‘‘තිහෙතුකපුඤ්ඤස්සා’’ති අවිසෙසතො වුත්තං.

කාමාවචරවිපාකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.