අකුසලවණ්ණනා

එත්තාවතා ච යං ‘‘කුසලාකුසලාබ්‍යාකතජාතිභෙදතො තිවිධ’’න්ති එත්ථ වුත්තං කුසලං, තං සරූපතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි තදනන්තරුද්දිට්ඨං අකුසලං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘අකුසලං පනා’’තිආදි. ‘‘භූමිතො එකවිධ’’න්ති වුත්තමත්ථං නියමෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කාමාවචරමෙවා’’ති. නිකායන්තරිකා පන රූපාරූපාවචරම්පි අකුසලං ඉච්ඡන්තීති තෙසං මතිනිසෙධනත්ථං අවධාරණං කතං. මහග්ගතභූමියං උප්පජ්ජන්තම්පි හෙතං තත්ථ රූපධාතුයං පවත්තිවිපාකං දෙන්තම්පි එකන්තෙන කාමාවචරමෙවාති. කුතො පනෙස නියමොති? කාමතණ්හාවිසයභාවතො. කාමතණ්හාවිසයතා හි කාමාවචරභාවස්ස කාරණං යථා රූපාරූපතණ්හාවිසයතා රූපාරූපභාවස්ස. එකංසෙන චෙතං එවං සම්පටිච්ඡිතබ්බං. ඉතරථා බ්‍යාපිතලක්ඛණං න සියා. යදි හි ආලම්බිතබ්බධම්මවසෙන භූමිවවත්ථානං කරෙය්‍ය, එවං සති අනාරම්මණානං සඞ්ගහො න සියා. අථ විපාකදානවසෙන, එවම්පි අවිපාකානං සඞ්ගහො න සියා, තස්මා ආලම්බණධම්මවසෙනෙව පරියාපන්නානං සා කාතබ්බා. අපරියාපන්නානං පන ලොකතො උත්තිණ්ණතාය ලොකුත්තරතා, උත්තරිතරාභාවතො අනුත්තරතා ච වෙදිතබ්බාති.

දොමනස්සස්ස අනීවරණාවත්ථාය අභාවෙන තංසහගතචිත්තුප්පාදො කාමභූමියංයෙව පවත්තතීති සො නියතවත්ථුකො, ඉතරෙ අරූපභූමියම්පි පවත්තනතො අනියතවත්ථුකාති ආහ ‘‘නියතා…පෙ… දුවිධ’’න්ති. විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතානං මොහෙකහෙතුකත්තා, ඉතරෙසම්පි ලොභමොහදොසමොහවසෙන ද්විහෙතුකත්තා ආහ ‘‘එකහෙතුකදුහෙතුකතො’’ති. ආදිතො එකාදසන්නං අකුසලචිත්තානං පටිසන්ධිජනනතො, උද්ධච්චසහගතස්ස තදභාවතො ආහ ‘‘පටිසන්ධිජනකාජනකතො’’ති. උද්ධච්චසහගතඤ්හි පවත්තිවිපාකං දෙන්තම්පි පටිසන්ධිං නාකඩ්ඪති. යතො වක්ඛති –

‘‘එකාදසවිධානං තු, හිත්වා උද්ධච්චමානසං;

එකාදසවිධා චෙව, භවන්ති පටිසන්ධියො’’ති. (අභිධ. 536);

යෙන පන කාරණෙන තං පටිසන්ධිං නාකඩ්ඪති, තං පටිසන්ධිවිනිච්ඡයකථාහි ඉමිස්සා ගාථාය වණ්ණනාපදෙසෙයෙව වක්ඛාම. තීහි වෙදනාහීති සුඛදුක්ඛොපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාහි තීහි වෙදනාහි. යථාහ – ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා. කතමා තිස්සො? සුඛා දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා’’ති (සං. නි. 4.249). යං පන කත්ථචි සුත්තෙ ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා’’ති (සං. නි. 4.267) වචනං, තං කුසලපක්ඛිකං උපෙක්ඛං සුඛෙ, අකුසලපක්ඛිකඤ්ච දුක්ඛෙ පක්ඛිපිත්වා පරියායෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සුප්පතිට්ඨිතභාවකාරණත්තා මූලමිවාති මූලං, ලොභො මූලං එතස්සාති ලොභමූලං. කිඤ්චාපි හි මොහොපි ලොභමූලෙසු අත්ථි, සො පන සබ්බාකුසලසාධාරණත්තා වවත්ථානකරො න හොතීති අසාධාරණධම්මවසෙන ‘‘ලොභමූල’’න්ත්වෙව වුත්තං යථා ‘‘භෙරිසද්දො යවඞ්කුරො’’ති. තථා ‘‘දොසමූල’’න්ති එත්ථාපි. මූලන්තරවිරහතො මොහො එව මූලං ඉමස්ස, නාඤ්ඤන්ති මොහමූලං.

මිච්ඡාවසෙන දස්සනං දිට්ඨි, දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං යථා ‘‘ආකාසගතං ථාමගත’’න්ති. අථ වා විපරියෙසග්ගාහිකාය දිට්ඨියා ගතමෙව, න එත්ථ ගන්තබ්බවත්ථු තථාසභාවන්ති දිට්ඨිගතං, ද්වාසට්ඨියා වා දිට්ඨීසු අන්තොගධන්ති දිට්ඨිගතං, තෙන සමං පකාරෙහි යුත්තන්ති දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං.

‘‘යදා හී’’තිආදි ලොභමූලචිත්තානං පවත්තිආකාරදස්සනං. මිච්ඡාදිට්ඨින්ති උච්ඡෙදදිට්ඨිආදිං මිච්ඡාදිට්ඨිං. තාය හි විපල්ලත්තචිත්තා තාව කොධවිසයො, යාව ඉන්ද්‍රියගොචරොති පරලොකං පටික්ඛිපිත්වා ‘‘නත්ථි කාමෙසු ආදීනවො’’ති ගණ්හන්ති. ආදි-සද්දෙන –

‘‘එස පන්ථොවිතථො දෙවයානෙ,

යෙන යන්ති පුත්තවන්තො විසොකා;

තං පස්සන්ති පසවො පක්ඛිනො ච,

තෙන තෙ මාතරිපි මිථුනං චරන්තී’’ති. –

ආදිනා නයෙන පුත්තමුඛදස්සනං සග්ගමොක්ඛමග්ගොති එවමාදිකං මිච්ඡාදිට්ඨිං සඞ්ගණ්හාති. කාමෙ වාති එත්ථ වා-සද්දො අනියමත්ථො. තෙන ‘‘බ්‍රාහ්මණානං සුවණ්ණහරණමෙව අදින්නාදානෙ සාවජ්ජං, ඉතරං අනවජ්ජං, ගුරූනං, ගුන්නං, අත්තනො ජීවිතස්ස, විවාහස්ස ච අත්ථාය මුසාවාදො අනවජ්ජො, ඉතරො සාවජ්ජො, ගුරුආදීනං අත්ථාය පෙසුඤ්ඤකරණං අනවජ්ජං, ඉතරං සාවජ්ජං, භාරතයුද්ධසීතාහරණාදිකථා පාපවූපසමාය හොතී’’ති එවමාදිකෙ මිච්ඡාගාහෙ සඞ්ගණ්හාති. දිට්ඨමඞ්ගලාදීනීති දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලානි. සාරතො පච්චෙතීති වුඩ්ඪියා පුබ්බනිමිත්තභාවෙන අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉදමෙව වුඩ්ඪිකාරණ’’න්ති එවං සාරවසෙන ගණ්හාති. සභාවතික්ඛෙනෙවාති ලොභස්ස, මිච්ඡාභිනිවෙසස්ස වා වසෙන සරසෙනෙව තිඛිණෙන කුරුරෙන. මන්දෙනාති දන්ධෙන අතිඛිණෙන. තාදිසං පන අත්තනො, පරස්ස වා සමුස්සාහනෙන පවත්තතීති ආහ ‘‘සමුස්සාහිතෙනා’’ති. පරස්ස භණ්ඩං වා හරතීති වා-සද්දෙන තථාපවත්තනකමුසාවාදාදීනම්පි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. කාමානං වාති අනුභුය්‍යමානානං කාමගුණානං. වා-සද්දෙන පරසන්තකස්ස අයථාධිප්පෙතතාය යං ලද්ධං, තං ගහෙතබ්බන්ති ගහණාදිකං සඞ්ගණ්හාති.

සම්පයුත්තධම්මවසෙන භෙදාභාවතො දොසමූලං අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකභෙදතො දුවිධං. යදි එවං කස්මා ‘‘දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං? අසාධාරණධම්මෙහි තස්ස චිත්තස්ස උපලක්ඛණත්ථං. පාණස්ස අතීව, අතික්කමිත්වා වා පාතනං පාණාතිපාතො. ආදි-සද්දෙන අදින්නාදානමුසාවාදපෙසුඤ්ඤඵරුසසම්ඵප්පලාපබ්‍යාපාදෙ සඞ්ගණ්හාති. දසඅකුසලකම්මපථෙසු හි කාමෙසුමිච්ඡාචාරඅභිජ්ඣාමිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්ඛාතා තයොව කම්මපථා ඉමිනා න සිජ්ඣන්ති. සභාවතික්ඛං හුත්වා පවත්තමානං චිත්තං අසඞ්ඛාරමෙව හොති, ඉතරං සසඞ්ඛාරන්ති අධිප්පායෙනාහ ‘‘තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ’’ති. මන්දං පන හුත්වා පවත්තමානං එකංසෙන සසඞ්ඛාරමෙවාති න සක්කාව විඤ්ඤාතුං. යං සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන පවත්තති, තං මන්දමෙව හොතීති කත්වා තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

මොහමූලං චිත්තං මූලන්තරවිරහතො අතිමූළ්හං විචිකිච්ඡුද්ධච්චයොගතො චඤ්චලඤ්චාති උපෙක්ඛාසහගතමෙව හොති, න තස්ස කදාචිපි සභාවතික්ඛතා අත්ථි. ආරම්මණෙ හි සංසප්පනවසෙන, වික්ඛිපනවසෙන ච පවත්තමානස්ස චිත්තද්වයස්ස කිං තාදිසෙ කිච්චෙ සභාවතික්ඛතාය, උස්සාහෙතබ්බතාය වා භවිතබ්බං, තස්මා න තත්ථ සඞ්ඛාරභෙදො අත්ථි. නනු ච උද්ධච්චං සබ්බාකුසලසාධාරණං, කස්මා පන එතමෙව තෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘උද්ධච්චසහගත’’න්ති. විසෙසතො බලවභාවතො. ඉදඤ්හි එතස්මිං චිත්තෙ බලවං, තස්මා සම්පයුත්තධම්මෙසු පධානං හුත්වා පවත්තතීති ඉදමෙව තෙන විසෙසිතබ්බං. තෙනෙව හි පාළියං සෙසාකුසලෙසු උද්ධච්චං යෙවාපනකවසෙන ආගතං, ඉධ පන සරූපතොයෙව නිද්දිට්ඨං. එවං අසාධාරණප්පධානධම්මවසෙන මොහමූලං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං උද්ධච්චසම්පයුත්තන්ති දුවිධං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අසන්නිට්ඨානං සංසයො, වික්ඛෙපො අවූපසමො, භන්තතාති අත්ථො. තත්ථ විචිකිච්ඡාසහගතස්ස අසන්නිට්ඨානකාලෙ, උද්ධච්චසහගතස්ස වික්ඛෙපකාලෙ ච පවත්ති වෙදිතබ්බා.

යථානුරූපන්ති පටිසන්ධිජනකාජනකස්ස, කම්මපථභාවප්පත්තාපත්තස්ස ච අනුරූපතො. අථ වා යථානුරූපන්ති යො යස්ස හෙතු, තදනුරූපතො. යෙභුය්‍යෙන හි ලොභමූලකෙන ඛුප්පිපාසාදිනිරන්තරපෙතවිසයෙ උප්පජ්ජන්ති, දොසමූලකෙන දොසො විය චණ්ඩජාතතාය තංසරික්ඛකෙ නිරයෙ, මොහමූලකෙන නිච්චසම්මූළ්හාය තිරච්ඡානයොනියං, තස්මා ලොභාදිහෙතුඅනුරූපතො තත්ථ තත්ථ අපායෙ උපපත්තිං නිප්ඵාදෙතීති ආහ ‘‘යථානුරූපං…පෙ…උපපත්තියා’’ති. අකුසලවිපාකානං දුක්ඛප්පධානතාය ‘‘දුක්ඛවිසෙසස්සා’’ති වුත්තං.

31. අපාපෙන අලාමකෙන පාපාපාපප්පහීනෙන පාපාපාපෙසු මානසෙසු යං පාපමානසං වුත්තං, පාපාපාපෙසු පුග්ගලෙසු අපාපෙන පාපාපාපප්පහීනෙන යං පාපමානසං වුත්තන්ති වා සම්බන්ධො. අථ වා පාපාපාපෙසු මානසෙසු පාපෙන පාපමානසෙන පාපවසෙන පාපාපාපප්පහීනෙන යං පාපමානසං වුත්තන්ති යොජනා. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – අසම්මාසම්බුද්ධෙන තාව ධම්මසභාවස්ස දුබ්බිජානීයත්තා කුසලම්පි අකුසලතො, අකුසලම්පි කුසලතො වුච්චෙය්‍ය, භගවතො පන සහ වාසනාහි විද්ධංසිතාකුසලස්ස කම්මක්ඛයකරඤාණෙන පච්චයවෙකල්ලතො විද්ධංසිතකුසලකම්මස්ස ච සම්මාසම්බුද්ධභාවතො එකන්තෙනෙව අකුසලදෙසනා අකුසලධම්මවසෙනෙවාති.

අකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.