අරූපාවචරකුසලවණ්ණනා

ඉදානි අරූපාවචරකුසලස්ස නිද්දෙසාවකාසො අනුප්පත්තොති තන්නිද්දෙසත්ථමාහ ‘‘සෙසෙසු පනා’’තිආදි. ආකාසකසිණවජ්ජිතස්ස යස්ස කස්සචි කසිණස්ස උග්ඝාටනතො ලද්ධමාකාසං කසිණුග්ඝාටිමාකාසං. තත්ථ පවත්තං විඤ්ඤාණන්ති ආකාසානඤ්චායතනමාහ. තඤ්හි දුතියාරුප්පස්ස ආරම්මණං හොති. සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන, රූපනිමිත්තදණ්ඩාදානසම්භවදස්සනාදිනා සබ්බෙන රූපධම්මෙසු, පථවීකසිණාදිරූපනිමිත්තෙසු තදාරම්මණජ්ඣානෙසු ච දොසදස්සනාකාරෙන, තෙසු එව වා රූපනිමිත්තෙසු නිකන්තිප්පහානඅසමාපජ්ජිතුකාමතාදිනා ආකාරෙනාති අත්ථො. අථ වා සබ්බසොති සබ්බාසං, කුසලාදිභෙදෙන අනවසෙසානන්ති අත්ථො. රූපසඤ්ඤානන්ති සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානානඤ්චෙව තදාරම්මණානඤ්ච. රූපාවචරජ්ඣානම්පි හි ‘‘රූප’’න්ති වුච්චති උත්තරපදලොපෙන ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු විය. තදාරම්මණම්පි කසිණරූපං පුරිමපදලොපෙන ‘‘දෙවෙන දත්තොති, බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු විය, තස්මා ඉධ රූපෙ රූපජ්ඣානෙ තංසහගතසඤ්ඤා රූපසඤ්ඤාති ගහිතා, සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානානමෙතං අධිවචනං. ‘‘රූප’’න්ති සඤ්ඤා අස්සාති රූපසඤ්ඤං, රූපනාමවන්තන්ති අත්ථො. තංගහිතෙන පථවීකසිණාදිභෙදස්ස තදාරම්මණස්ස චෙතං නාමන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘රූපසඤ්ඤාන’’න්ති හි සරූපෙකසෙසවසෙන නිද්දෙසො කතො. සමතික්කමාති විරාගා, නිරොධා ච. කිං වුත්තං හොති? එතාසං කුසලවිපාකකිරියාවසෙන පඤ්චදසන්නං ඣානසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං, එතෙසඤ්ච පථවීකසිණාදිවසෙන නවන්නං ආරම්මණසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං අනවසෙසානං සබ්බාකාරෙන ච, තෙසු එව වා නිකන්තිප්පහානඅසමාපජ්ජිතුකාමතාදිනා ආකාරෙන විරාගා, නිරොධා ච ජිගුච්ඡනතො චෙව තප්පටිබන්ධඡන්දරාගවික්ඛම්භනතො ච නිබ්බත්තං ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාය සහගතං අරූපාවචරකුසලචිත්තං. න හි සක්කා සබ්බසො අනතික්කන්තරූපසඤ්ඤෙන තං නිබ්බත්තෙතුන්ති.

න කෙවලං එතාසංයෙව සමතික්කමනතො ඉදං නිබ්බත්තං, අථ ඛො පටිඝසඤ්ඤාදීනමත්ථඞ්ගමාදිතොපීති ආහ ‘‘පටිඝසඤ්ඤාන’’න්තිආදි. තත්ථ චක්ඛාදීනං වත්ථූනං, රූපාදීනඤ්ච ආරම්මණානං පටිඝාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤසමොධානසඞ්ඛාතෙන පටිහනනෙන උප්පන්නා සඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා, රූපසඤ්ඤාදිද්විපඤ්චසඤ්ඤානමෙතං අධිවචනං. යථාහ –

‘‘තත්ථ කතමා පටිඝසඤ්ඤා? රූපසඤ්ඤා සද්දසඤ්ඤා ගන්ධසඤ්ඤා රසසඤ්ඤා ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා, ඉමා වුච්චන්ති පටිඝසඤ්ඤායො’’ති (විභ. 603).

තාසං කුසලාකුසලවිපාකභූතානං අත්ථඞ්ගමා පහානා අසමුප්පාදා අප්පවත්තිකරණෙනාති වුත්තං හොති. නනු ච එතා රූපාවචරජ්ඣානසමාපන්නස්සාපි න සන්ති. න හි පඨමජ්ඣානාදිසමාපන්නකාලෙ පඤ්චද්වාරවසෙන චිත්තං පවත්තතීති? සච්චමෙතං, යථා පන ‘‘සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති එත්ථ පසංසාවසෙන අඤ්ඤත්ථ පහීනානම්පි සුඛදුක්ඛානං චතුත්ථජ්ඣානෙ, ‘‘සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහානා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිමග්ගං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති එත්ථ පඨමමග්ගෙයෙව පහීනානං සක්කායදිට්ඨාදීනං දුතියමග්ගෙ ච වචනං, එවමෙව ඉමස්මිං ඣානෙ පටිපජ්ජනකානං උස්සාහජනනත්ථං ඉමස්ස ඣානස්ස පසංසාවසෙන එතාසං එත්ථ වචනන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා කිඤ්චාපි තා රූපාවචරසමාපන්නස්සාපි න සන්ති, න පන පහීනත්තා න සන්ති. කිඤ්චරහි පච්චයාභාවෙන. න හි රූපාවචරභාවනා රූපවිරාගාය සංවත්තති, රූපායත්තා එව තාසං පවත්තීති. අරූපභාවනා පන රූපවිරාගාය සංවත්තති, තස්මා ‘‘තා එත්ථ පහීනා’’ති වත්තුං වට්ටති. තථා හි එතාසං ඉතො පුබ්බෙ අප්පහීනත්තායෙව ‘‘පඨමජ්ඣානං සමාපන්නස්ස සද්දො කණ්ටකො’’ති වුත්තො භගවතා. ඉධ ච පහීනත්තා එව අරූපසමාපත්තීනං ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරවචනාදීහි, ‘‘යෙ තෙ සන්තා විමොක්ඛා අතික්කම්ම රූපෙ අරූපා’’තිආදිනා ච ආනෙඤ්ජතා, සන්තවිමොක්ඛතා ච වුත්තා.

නානත්තසඤ්ඤානන්ති නානත්තෙ ගොචරෙ පවත්තානං, නානත්තානං වා සඤ්ඤානං, වුත්තාවසෙසානං චතුචත්තාලීසකාමාවචරසඤ්ඤානන්ති අත්ථො. එතා එව හි –

‘‘තත්ථ කතමා නානත්තසඤ්ඤා? අසමාපන්නස්ස මනොධාතුසමඞ්ගිස්ස වා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසමඞ්ගිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං, ඉමා වුච්චන්ති නානත්තසඤ්ඤායො’’ති (විභ. 604) –

එවං විභඞ්ගෙ විභජිත්වා වුත්තා. තා පන යස්මා රූපසද්දාදිභෙදෙ නානත්තෙ නානාසභාවෙ ආරම්මණෙ පවත්තන්ති, යස්මා ච අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා, ද්වාදස අකුසලසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකුසලවිපාකසඤ්ඤා, ද්වෙ අකුසලවිපාකසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකිරියසඤ්ඤාති එවං චතුචත්තාලීසප්පභෙදා නානාසභාවා, අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසා, තස්මා ‘‘නානත්තසඤ්ඤා’’ති වුච්චන්ති. අමනසිකාරාති සබ්බසො අනාවජ්ජනා අසමන්නාහාරා අපච්චවෙක්ඛණහෙතු ජවනපටිපාදකෙන වා භවඞ්ගචිත්තස්ස අන්තො අකරණා ඨපෙත්වා කසිණුග්ඝාටිමාකාසං නානාරම්මණෙ චිත්තස්ස අසඞ්ඛරණතොති වුත්තං හොති. ඉමිනා හි නානත්තසඤ්ඤාමනසිකාරහෙතූනං රූපධම්මානං සමතික්කමොපි වුත්තො, රූපජ්ඣානෙ පන තදභාවතො ‘‘නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’ති න වුත්තං. අථ සමතික්කමාදීනං කිං නානාකරණන්ති? වුච්චතෙ – යස්මා රූපසඤ්ඤා, පටිඝසඤ්ඤා ච ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තිතභවෙපි න විජ්ජන්ති, අරූපසඤ්ඤාය භාවනාය අභාවෙ චුතිතො උද්ධං උප්පත්තිරහානං රූපසඤ්ඤාපටිඝසඤ්ඤානං යාව අත්තනො විපාකුප්පත්ති, තාව අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදියමානත්තා, පගෙව පන ඉමං ඣානං සමාපන්නකාලෙ, තස්මා ‘‘සමතික්කමා, අත්ථඞ්ගමා’’ති උභයථාපි තාසං අභාවොයෙව දස්සිතො. නානත්තසඤ්ඤාසු පන යා තස්මිං භවෙ න උප්පජ්ජන්ති එකන්තරූපනිස්සිතත්තා, තා අනොකාසතාය න උප්පජ්ජන්ති, න අරූපභාවනාය නිවාරිතත්තා, අනිවාරිතත්තා ච කාචි උප්පජ්ජන්ති, තස්මා තාසං අමනසිකාරො අනාවජ්ජනං අපච්චවෙක්ඛණං ජවනපටිපාදකෙන වා භවඞ්ගමනස්ස අන්තො අකරණං අප්පවෙසනං වුත්තං. තත්‍ර පවත්තමානානම්පි හි ඣානං සමාපන්නස්ස තාසං අමනසිකාරොයෙව ඉතරථා ඣානසමාපත්තියා අභාවතො. ඉති සඞ්ඛෙපතො ‘‘රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’’ති ඉමිනා සබ්බරූපාවචරධම්මානං පහානං වුත්තං, ‘‘පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’ති සබ්බෙසං කාමාවචරචිත්තචෙතසිකානං පහානං, අමනසිකාරො ච වුත්තො, තීහි පනෙතෙහි සමාධිස්ස ථිරභාවො කථිතොති.

ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාසහගතන්ති එත්ථ පන නාස්ස අන්තොති අනන්තං, අනන්තං ආකාසං ආකාසානන්තං, කසිණුග්ඝාටිමාකාසං, අනන්තතා පන උප්පාදවයන්තාභාවතො අනන්තමනසිකාරවසෙන වා වෙදිතබ්බා. න හි එතස්ස උප්පාදන්තො, වයන්තො වා පඤ්ඤායති අසභාවධම්මත්තා. සභාවධම්මො හි අහුත්වා සම්භවනතො, හුත්වා ච විනස්සනතො උප්පාදවයන්තපරිච්ඡින්නො, නෙතරො. න ච පනෙතං මනසි කරොන්තො යොගාවචරො තස්ස පරිච්ඡෙදසඞ්ඛාතමන්තං ගණ්හාති, අථ ඛො රූපවිවෙකමත්තස්සෙව ගහණෙන අනන්තඵරණාකාරෙනෙව මනසිකාරං පවත්තෙති, තස්මා උප්පාදවයන්තවිරහතො මනසිකාරවසෙන වා එතමනන්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘අනන්තාකාස’’න්ති ච වත්තබ්බෙ අනන්ත-සද්දස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘ආකාසානන්ත’’න්ති වුච්චති. ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං සංයොගපරස්ස ත-කාරස්ස ච-කාරං කත්වා, තදෙව ආයතනං සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස ආරම්මණභාවතො අධිට්ඨානට්ඨෙන දෙවායතනං වියාති ආකාසානඤ්චායතනං, තස්මිං අප්පනාපත්තා සඤ්ඤා ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤා, තාය සහගතං විඤ්ඤාණං ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාසහගතං. අථ වා ආකාසානඤ්චං ආයතනමස්සා සසම්පයුත්තධම්මාය සඤ්ඤායාති ආකාසානඤ්චායතනා, සායෙව සඤ්ඤා, තාය ඣානං සහගතන්ති ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාසහගතං.

විඤ්ඤාණ…පෙ… සහගතන්ති යදෙතං පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං, තංසභාවධම්මත්තා උප්පාදාදිඅන්තවන්තම්පි ආරම්මණකරණවසෙන අනන්තාකාසෙ ඵරණතො අත්තානං ආරබ්භ අන්තස්ස අග්ගහණවසෙන පවත්තමනසිකාරතො වා අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණානන්තං, ‘‘විඤ්ඤාණානඤ්ච’’න්ති වත්තබ්බෙ විඤ්ඤාණඤ්ච-සද්දො තදත්ථෙ නිරූළ්හො ආ-කාර න-කාරලොපොති වා කත්වා ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච’’මිච්චෙව වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා වක්ඛති –

‘‘විඤ්ඤාණානන්තමිච්චෙවං, වත්තබ්බං පනිදං සියා’’ති.

අථ වා දුතියාරුප්පවිඤ්ඤාණෙන අඤ්චිතබ්බං ආරම්මණවසෙන පාපුණිතබ්බන්ති විඤ්ඤාණඤ්චං. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

ආකිඤ්චඤ්ඤා…පෙ… සහගතන්ති නාස්ස පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණස්ස කිඤ්චනන්ති අකිඤ්චනං, අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි අවසිට්ඨං නත්ථීති වුත්තං හොති. සති හි භඞ්ගමත්තෙපි තස්ස සකිඤ්චනතා සියා. අකිඤ්චනස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණාභාවස්සෙතං අධිවචනං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

නෙවසඤ්ඤා…පෙ… සහගතන්ති හෙට්ඨිමඣානෙසු විය ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො නෙවස්ස සඤ්ඤා අත්ථීති නෙවසඤ්ඤං, සුඛුමාය ච සඤ්ඤාය අත්ථිතාය නාස්ස සඤ්ඤා නත්ථීති නාසඤ්ඤං, නෙවසඤ්ඤඤ්ච තං නාසඤ්ඤඤ්චෙති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං, චතුත්ථාරුප්පජ්ඣානං. යදි එවං ‘‘නෙවසඤ්ඤනාසඤ්ඤ’’න්ති වත්තබ්බං? සච්චමෙතං. වචනසොභනත්ථං පන දීඝං කත්වා වුත්තං. අථ වා නෙවස්ස සඤ්ඤා නාසඤ්ඤාති එවං එකජ්ඣං බහුබ්බීහිසමාසවසෙන ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤඤ්ච තං ආයතනඤ්ච මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නත්තාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං, තෙන සම්පයුත්තං සඤ්ඤාසහගතං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤාසහගතං. අථ වා සඤ්ඤායෙව පටුසඤ්ඤාකිච්චකරණෙ අසමත්ථතාය නෙවසඤ්ඤා, උණ්හොදකෙ තෙජොධාතු විය සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තියා නාසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා, සා එව සෙසධම්මානං නිස්සයපච්චයතාය, අධිට්ඨානට්ඨෙන ධම්මායතනපරියාපන්නතාය එව වා ආයතනන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභූතාය සඤ්ඤාය සහගතන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤාසහගතං.

යථානුරූපං…පෙ… නිප්ඵාදකන්ති ‘‘පඨමාරුප්පභූමියා පඨමං, දුතියාරුප්පභූමියා දුතිය’’න්තිආදිනා අත්තනො අනුරූපවසෙන චතූසු අරූපභූමීසු උපපත්තිසාධකං. තාසු පන පඨමා වීසතිසහස්සකප්පායුකා හොති, දුතියා චත්තාලීසසහස්සකප්පායුකා, තතියා සට්ඨිසහස්සකප්පායුකා, චතුත්ථා පන චතුරාසීතිසහස්සකප්පායුකාති වෙදිතබ්බං.

අරූපාවචරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.