ලොකුත්තරකුසලවණ්ණනා

එවං තිවිධම්පි ලොකියකුසලං නිද්දිසිත්වා ඉදානි ලොකුත්තරකුසලං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘ඉතරං පනා’’තිආදි. ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො, සො තිවිධො – සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො භාජනලොකොති. තතො ඉදං උත්තරතීති ලොකුත්තරං. චත්තාරොපි හි මග්ගා උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතසඞ්ඛාරලොකතො උත්තරන්ති අනාසවභාවෙන. සත්තලොකෙසු ච සොතාපත්තිමග්ගො අනරියලොකතො උත්තරති, සකදාගාමිමග්ගො සොතාපන්නලොකතො, අනාගාමිමග්ගො සකදාගාමිලොකතො, අරහත්තමග්ගො අනාගාමිලොකතො උත්තරති. භාජනලොකෙසු පන පඨමමග්ගො අපායලොකතො උත්තරති, සකදාගාමිමග්ගො කාමලොකෙකදෙසතො, අනාගාමිමග්ගො සකලකාමලොකතො, අරහත්තමග්ගො රූපාරූපලොකතො උත්තරති. ඉති චතුබ්බිධම්පි මග්ගචිත්තං තිවිධලොකතො උත්තරතීති ලොකුත්තරං, කුච්ඡිතසලනාදිතො පන කුසලං, චින්තනාදිතො චිත්තඤ්චාති ලොකුත්තරකුසලචිත්තං. ඵලං පන ලොකතො උත්තිණ්ණත්තා ලොකුත්තරං, උභයම්පි වා සහ නිබ්බානෙන උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතලොකතො උත්තරං විසිට්ඨතරන්ති ලොකුත්තරං. යථාහ ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).

නියතානියතවත්ථුකභෙදතොති සොතාපත්තිමග්ගස්ස පරතොඝොසපච්චයෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො අරූපභවෙ සම්භවො නත්ථීති තං නියතවත්ථුකං, ඉතරං පන සත්තවිධම්පි පරතොඝොසං විනාපි විපස්සනාබලෙනෙව නිප්ඵජ්ජනතො තත්ථාපි සම්භවතීති අනියතවත්ථුකං.

තීහි…පෙ… තිවිධන්ති ලොකුත්තරවිමොක්ඛානං ද්වාරභාවතො විමොක්ඛමුඛසඞ්ඛාතාහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාදීහි තීහි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාහි පත්තබ්බතො ඉදං ලොකුත්තරකුසලං තිවිධං සුඤ්ඤතං අනිමිත්තං අප්පණිහිතන්ති. කතමෙ පන තෙ ලොකුත්තරවිමොක්ඛාති? නව ලොකුත්තරධම්මා. යථාහ ‘‘චත්තාරො ච අරියමග්ගා චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානි නිබ්බානඤ්ච, අයං අනාසවො විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.213). ඉමානි හි සංකිලෙසධම්මෙහි සුට්ඨු විමුත්තත්තා විමොක්ඛා නාම. තානි පන පච්චෙකං සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛොති තිවිධානි. යථාහ ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, විමොක්ඛා – සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.209). ඉධ පන කුසලාධිකාරත්තා චතුමග්ගසඞ්ඛාතායෙව ලොකුත්තරධම්මා අධිප්පෙතා.

සුඤ්ඤතාදිනාමලාභො ච නෙසං ආගමනතො, සගුණතො, ආරම්මණතො ච වෙදිතබ්බො. තථා හි ආගච්ඡති මග්ගො, ඵලඤ්ච එතෙනාති ආගමනං. තඤ්හි දුවිධං මග්ගාගමනං, ඵලාගමනඤ්ච. තෙසු වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා මග්ගාගමනං, අරියමග්ගො ඵලාගමනං. තත්ථ මග්ගස්ස ආගතට්ඨානෙ මග්ගාගමනං ගහෙතබ්බං, ඵලස්ස ආගතට්ඨානෙ ඵලාගමනං. ඉධ පන මග්ගස්ස ආගතත්තා මග්ගාගමනං ගහිතන්ති. තතො ආගමනතො. සගුණතොති සභාවතො. ආරම්මණතොති ආරම්මණධම්මතො.

යො හි සබ්බසඞ්ඛාරානං අනත්තලක්ඛණපටිවෙධවසප්පවත්තාය අනත්තානුපස්සනාය වසෙන මග්ගං පටිලභති, තස්ස සා අනුපස්සනා අසුඤ්ඤත්තකරානං අත්තාභිනිවෙසපච්චයානං දිට්ඨෙකට්ඨකිලෙසානං වික්ඛම්භිතභාවෙන තෙභූමකධම්මානං අත්තසුඤ්ඤතාය යාථාවතො ගහණතො සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම හොති. තාය පන පටිලද්ධමග්ගො සුඤ්ඤතාය ආගතත්තා සුඤ්ඤතො නාම. තෙනාහ ‘‘අනත්තතො මනසිකරොන්තො සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන විමුච්චතී’’ති (පටි. ම. 1.227).

යො පන සබ්බසඞ්ඛාරානං අනිච්චලක්ඛණපටිවෙධවසප්පවත්තාය අනිච්චානුපස්සනාය මග්ගං පටිලභති, තස්ස සා අනුපස්සනා නිච්චනිමිත්තාදිගාහකරානං කිලෙසානං වික්ඛම්භිතත්තා ධුවභාවූපට්ඨානසඞ්ඛාතනිච්චනිමිත්තාදිනො අග්ගහණතො අනිමිත්තානුපස්සනා නාම. තාය පන ලද්ධමග්ගො අනිමිත්තාය ආගතත්තා අනිමිත්තො නාම. තෙනාහ ‘‘අනිච්චතො මනසිකරොන්තො අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන විමුච්චතී’’ති (පටි. ම. 1.227).

යො පන සබ්බසඞ්ඛාරානං දුක්ඛලක්ඛණපටිවෙධවසප්පවත්තාය දුක්ඛානුපස්සනාය වසෙන මග්ගං පටිලභති, තස්ස සා අනුපස්සනා තණ්හාපණිධානස්ස වික්ඛම්භනෙන පණිධිවිරහිතත්තා අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම. තාය පන ලද්ධමග්ගො අප්පණිහිතාය ආගතත්තා අප්පණිහිතො නාම. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛතො මනසිකරොන්තො අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන විමුච්චතී’’ති. අයං තාවස්ස ආගමනවසෙන නාමලාභො.

අත්තනො පන රාගාදීහි සුඤ්ඤතත්තා, නිච්චනිමිත්තාදිවිරහිතත්තා, තණ්හාපණිධිඅභාවතො ච සගුණතො, රාගාදිසුඤ්ඤස්සෙව, නිච්චනිමිත්තාදිවිරහිතස්ස, පණිධිවිප්පමුත්තස්ස ච නිබ්බානස්ස ආරම්මණකරණතො ආරම්මණතො ච සුඤ්ඤතාදිවිමොක්ඛො නාම හොතීති එවමස්ස සගුණාරම්මණෙහි නාමලාභො දට්ඨබ්බො. සො ච ඛො සුත්තන්තපරියායෙනෙව, නො අභිධම්මපරියායෙන. සුත්තන්තකථා හි පරියායදෙසනා, ඉතරා නිප්පරියායදෙසනා, තස්මා සගුණාරම්මණතො නාමස්ස සබ්බසාධාරණභාවෙන අවවත්ථානකරත්තා පරියායභාවතො සුත්තන්තපරියායෙනෙව ලාභො, ආගමනතො පන අභිධම්මපරියායෙනපි වවත්ථානකරභාවෙන නිප්පරියායත්තා. තෙනෙව හි ආචරියෙන ‘‘තීහි විමොක්ඛමුඛෙහි පත්තබ්බතො තිවිධ’’න්ති විමොක්ඛමුඛමෙව ධුරං කත්වා වුත්තං, න ‘‘සුඤ්ඤතාදිනාමතො තිවිධ’’න්ති. අනිමිත්තනාමං පනෙත්ථ ආගමනතොපි සුත්තන්තපරියායෙනෙව ලබ්භති අභිධම්මෙ මග්ගං පති අනිමිත්තනාමස්ස අනුද්ධතත්තා. අනුද්ධටත්තං පන න අනුද්ධරිතබ්බතාමත්තෙන, අථ ඛො නිප්පරියායතො තස්ස මග්ගෙ අලබ්භනතො. කිඤ්චාපි හි අයං විපස්සනා නිච්චනිමිත්තං උග්ඝාටෙන්තී පවත්තති, සඞ්ඛාරනිමිත්තස්ස පන අනිස්සජ්ජනතො න නිප්පරියායතො අනිමිත්තනාමං ලභති. යං පනෙතං සුත්තෙ –

‘‘අනිමිත්තඤ්ච භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහ;

තතො මානාභිසමයා, උපසන්තො චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 344) –

මග්ගස්ස අනිමිත්තභාවවචනං, තං යථාවුත්තපරියායවසෙන ලබ්භමානං ගහෙත්වා වුත්තං. අභිධම්මෙ පන යා සයම්පි නිප්පරියායතො අනිමිත්තනාමං න ලභති, සා කථං මග්ගස්ස තං දදෙය්‍යාති මග්ගස්ස අනිමිත්තනාමං න උද්ධටං. යදි එවං සුඤ්ඤතනාමෙනපි ඉදං සමානං. අනත්තානුපස්සනාපි හි කිඤ්චාපි පුග්ගලසුඤ්ඤතං ගණ්හාති, ධම්මසුඤ්ඤතං පන න ගණ්හාතීති සයං නිප්පරියායෙන සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම න හොතීති සුඤ්ඤතනාමම්පි මග්ගස්ස න දදෙය්‍ය. අථ පුග්ගලසුඤ්ඤතාග්ගහණමත්තෙන සයං සුඤ්ඤතානුපස්සනා හුත්වා මග්ගස්ස තං දදෙය්‍ය, අනිච්චානුපස්සනාපි සඞ්ඛාරනිමිත්තස්ස ගහණෙපි නිච්චනිමිත්තාදිඋග්ඝාටනතො සයං අනිමිත්තානුපස්සනා හුත්වා මග්ගස්ස අනිමිත්තනාමං දදෙය්‍යාති? න ඉදමෙවං, නිච්චාදිනිමිත්තුග්ඝාටනෙන අනිමිත්තභාවස්ස නිප්පරියායෙන මග්ගෙ අලබ්භනතො නිච්චාදිනිමිත්තුග්ඝාටනස්සපි පරියායභාවතො. නනු ඉදම්පි සබ්බත්ථ සමානං. සුඤ්ඤතඅප්පණිහිතභාවොපි හි නිප්පරියායෙන අමග්ගෙ න ලබ්භති පුග්ගලසුඤ්ඤතග්ගහණස්ස, පණිධිසොසනස්ස ච උජුකං මග්ගෙනෙව නිප්ඵජ්ජනතො, තස්මා සුඤ්ඤතානුපස්සනාපි අප්පණිහිතානුපස්සනාපි පරියායෙනෙව තං තං නාමං ලභන්තීති මග්ගස්ස නිප්පරියායතො නාමං න දෙන්තීති? න, තතො ලද්ධඅරියමග්ගස්ස නිප්පරියායතො සම්පයුත්තධම්මවසෙනෙව සුඤ්ඤතඅප්පණිහිතනාමසම්භවතො. කථං? ඨපෙත්වා බුද්ධුප්පාදං සරභඞ්ගසත්ථාරාදිකාලෙපි දුබ්බිජානීයභාවෙන සුඛුමස්ස අනත්තලක්ඛණස්ස පඤ්ඤාය එව ගොචරභාවතො අනත්තානුපස්සනාය අනුපස්සනතො මග්ගක්ඛණෙ පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. යථාහ – ‘‘අනත්තතො මනසිකරොතො පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතී’’ති (පටි. ම. 1.221).

තඤ්ච පන සයං අත්තාභිනිවෙසසමුග්ඝාටනතො, අරියමග්ගපරියාපන්නත්තා ච නිප්පරියායතොව සුඤ්ඤතනාමං ලභති. දුක්ඛානුපස්සනාය සමාධිවිපච්චනීකස්ස පණිධිසඞ්ඛාතරාගස්ස සොසනතො තස්සා වසෙන අනුපස්සන්තස්ස මග්ගක්ඛණෙ සමාධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. යථාහ – ‘‘දුක්ඛතො මනසිකරොතො සමාධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතී’’ති. තඤ්ච පන සයං පණිධිසොසනතො, අරියමග්ගපරියාපන්නත්තා ච නිප්පරියායතොව අප්පණිහිතනාමං ලභති. සබ්බසඞ්ඛාරානං පන අනිච්චභාවං ආගමනතො සුත්වා පච්ඡා සයං පච්චක්ඛතො පස්සතො ‘‘අනිච්චමෙව වත සො භගවා ‘අනිච්ච’න්ති ආහා’’ති භගවති සද්ධාබාහුල්ලපටිලාභතො අනිච්චානුපස්සනාය මනසිකරොතො මග්ගක්ඛණෙ සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. යථාහ – ‘‘අනිච්චතො මනසිකරොතො සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතී’’ති. තං පන සයං සඞ්ඛාරනිමිත්තතො වුට්ඨහන්තම්පි අරියමග්ගපරියාපන්නං න හොතීති නිප්පරියායතො අනිමිත්තනාමං න ලභති, තස්මා යථා කායකම්මාධිකං චිත්තං ‘‘කායකම්ම’’න්ති වුච්චති, එවං සුඤ්ඤතසඞ්ඛාතපඤ්ඤින්ද්‍රියාධිමත්තො මග්ගො සුඤ්ඤතනාමං ලභති, අප්පණිහිතසඞ්ඛාතසමාධින්ද්‍රියාධිමත්තො අප්පණිහිතනාමං, සද්ධින්ද්‍රියාධිමත්තො පන සද්ධාය අනිමිත්තනාමාලාභතො සයම්පි තං න ලභති. යදි සම්පයුත්තධම්මවසෙන සුඤ්ඤතාදිනාමාලාභො, අථ කථං ‘‘ආගමනතො’’ති වුත්තං? සච්චං, ආගමනතො අධිමත්තස්ස පන ඉන්ද්‍රියස්ස වසෙන ලද්ධනාමම්පි ආගමනතොව ලද්ධං හොති.

අථ වා අභිධම්මපරියායෙනපි සුඤ්ඤතභාවො නාම පුග්ගලසුඤ්ඤතායෙවාති පුග්ගලසුඤ්ඤතග්ගාහිතාය අනත්තානුපස්සනාය සුඤ්ඤතනාමං නිප්පරියායතොව ලබ්භති. පණිධි නාම රාගාදිකා එවාති රාගාදිසොසිතාය දුක්ඛානුපස්සනාය අප්පණිහිතනාමම්පි නිප්පරියායතොව ලබ්භති.

නිමිත්තන්ති පන ඨපෙත්වා සුත්තන්තපරියායං අභිධම්මපරියායෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තං හොතීති සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහිතාය අනිච්චානුපස්සනාය අනිමිත්තනාමං නිප්පරියායතො න ලබ්භති, තස්මා නිප්පරියායතො සුඤ්ඤතඅප්පණිහිතනාමිකානං අනත්තදුක්ඛානුපස්සනානං වසෙන පටිලද්ධමග්ගො ආගමනතො සුඤ්ඤතඅප්පණිහිතනාමං ලභති, අනිමිත්තනාමං පන පරියායතොව ලභති. තෙන වුත්තං – ‘‘අනිමිත්තනාමං පනෙත්ථ ආගමනතොපි සුත්තන්තපරියායෙනෙව ලබ්භති අභිධම්මෙ මග්ගං පති අනිමිත්තනාමස්ස අනුද්ධටත්තා’’ති. ඉති ඉමෙසං තිණ්ණං විමොක්ඛානං පවෙසනද්වාරභාවතො සුඤ්ඤතානුපස්සනාදිනාමිකා අනත්තානුපස්සනාදිකා තිස්සො අනුක්කමෙන බලවභාවං පත්වා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාභූතා තීණි විමොක්ඛමුඛානීති වෙදිතබ්බානි. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘තීණි ඛො පනිමානි විමොක්ඛමුඛානි ලොකනිය්‍යානාය සංවත්තන්ති, සබ්බසඞ්ඛාරෙ පරිච්ඡෙදපරිවටුමතො සමනුපස්සනතාය අනිමිත්තාය ච ධාතුයා චිත්තසම්පක්ඛන්දනතාය, සබ්බසඞ්ඛාරෙසු මනොසමුත්තෙජනතාය අප්පණිහිතාය ච ධාතුයා චිත්තසම්පක්ඛන්දනතාය, සබ්බධම්මෙ පරතො සමනුපස්සනතාය සුඤ්ඤතාය ච ධාතුයා චිත්තසම්පක්ඛන්දනතාය, ඉමානි තීණි විමොක්ඛමුඛානි ලොකනිය්‍යානාය සංවත්තන්තී’’ති (පටි. ම. 1.219).

එත්ථ හි පරිච්ඡෙදපරිවටුමතොති උදයබ්බයවසෙන පරිච්ඡෙදතො චෙව පරිවටුමතො ච. අනිච්චානුපස්සනා හි ‘‘උදයතො පුබ්බෙ සඞ්ඛාරා නත්ථී’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා තෙසං ගතිං සමන්නෙසමානා වයතො පරං න ගච්ඡන්ති, එත්ථෙව අන්තරධායන්තීති පරිවටුමතො පරියන්තතො සමනුපස්සති. සමනුපස්සනතායාති සම්මදෙව අනුපස්සනතාය සංවත්තන්තීති සම්බන්ධො. මනොසමුත්තෙජනතායාති චිත්තසංවෙජනතාය. දුක්ඛානුපස්සනෙන හි සඞ්ඛාරෙසු චිත්තං සංවිජ්ජති. පරතො සමනුපස්සනතායාති ‘‘නාහං, න මම’’න්ති එවං අනත්තතො සමනුපස්සනතාය. ඉති ඉමානි තීණි පදානි අනිච්චානුපස්සනාදීනං තිණ්ණං වසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. තෙනෙව ච තදනන්තරෙ පඤ්හාවිස්සජ්ජනෙ –

‘‘අනිච්චතො මනසිකරොතො ඛයතො සඞ්ඛාරා උපට්ඨහන්ති, දුක්ඛතො මනසිකරොතො භයතො සඞ්ඛාරා උපට්ඨහන්ති, අනත්තතො මනසිකරොතො සුඤ්ඤතො සඞ්ඛාරා උපට්ඨහන්තී’’ති (පටි. ම. 1.219) –

වුත්තං. නනු චෙත්ථ අභිධම්මාවතාරස්ස භාසමානත්තා අභිධම්මපරියායෙනෙව විමොක්ඛමුඛානි ච වවත්ථපෙතුං යුත්තන්ති? සච්චං, අනිච්චානුපස්සනායපි පන මග්ගවුට්ඨානං හොතීති පකාසනත්ථං සුත්තන්තපරියායෙනපි එකං වවත්ථානං කතං, තථා වුට්ඨිතො පන මග්ගො අභිධම්මපරියායෙන සුද්ධිකපටිපදායමෙව සඞ්ගය්හතීති දට්ඨබ්බං.

චතුමග්ගයොගභෙදතොති සොතාපත්තිආදීහි චතූහි අරියමග්ගෙහි සම්පයොගප්පභෙදතො. අරියමග්ගානං පන සම්මාදිට්ඨාදිඅට්ඨඞ්ගසභාවත්තා, තෙසඤ්ච සබ්බලොකුත්තරෙ අත්ථිතාය භඞ්ගවසෙන අභෙදෙපි ඉන්ද්‍රියානං අපාටවපාටවතරතමභාවෙන සච්ඡිකිරියාවිසෙසතො කිලෙසානං පහානභෙදො හොතීති තංවසෙන චතුබ්බිධතා දට්ඨබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡා’’තිආදි. සති විජ්ජමානෙ පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, සයං වා තත්ථ සති දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අත්තත්තනියාභිනිවෙසවසෙන පවත්තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා එතං අධිවචනං. සා පන එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ චතුධා අභිනිවෙසනවසෙන වීසතිවිධා හොති. තථා හි කොචි රූපං අත්තතො සමනුපස්සති ‘‘යං රූපං, සො අත්තා, යො අත්තා, තං රූපං, යථා දීපස්ස වණ්ණොයෙව අච්චි, අච්චියෙව වණ්ණො’’ති. රූපවන්තං වා අත්තානං සමනුපස්සති, ඡායාවන්තං විය රුක්ඛං. අත්තනි වා රූපං, පුප්ඵෙ විය ගන්ධං. රූපස්මිං වා අත්තානං, සමුග්ගෙ විය මණි. එවං වෙදනාදීසුපි ‘‘වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. තත්ථ යො පඤ්චවිධො අබ්‍යතිරිත්තඅත්තාභිනිවෙසො, සා උච්ඡෙදදිට්ඨි. යො පන පන්නරසවිධො බ්‍යතිරිත්තඅත්තාභිනිවෙසො, සා සස්සතදිට්ඨීති වෙදිතබ්බං.

සභාවං විචිනන්තො තාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා, තිකිච්ඡිතුං දුක්කරතාය වා විගතා චිකිච්ඡා ඤාණපතිකාරො ඉමිස්සාති විචිකිච්ඡා. සා පන –

‘‘සත්ථරි කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, ධම්මෙ, සඞ්ඝෙ, සික්ඛාය, පුබ්බන්තෙ, අපරන්තෙ, පුබ්බන්තාපරන්තෙ, ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛති විචිකිච්ඡතී’’ති (ධ. ස. 1008 ථොකං. විසදිසං) –

එවං බුද්ධාදීසු කඞ්ඛාවසෙන අට්ඨවත්ථුකා,

‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධානං, න නු ඛො අහොසිං, කිං නු ඛො අහොසිං, කථං නු ඛො අහොසිං, කිං හුත්වා කිං අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධානං, භවිස්සාමි නු ඛො අහමනාගතමද්ධානං, න නු ඛො භවිස්සාමි, කිං නු ඛො භවිස්සාමි, කථං නු ඛො භවිස්සාමි, කිං හුත්වා කිං භවිස්සාමි නු ඛො අහමනාගතමද්ධානං, එතරහි වා පන පච්චුප්පන්නමද්ධානං අජ්ඣත්තං කථංකථී හොති, අහං නු ඛොස්මි, නො නු ඛොස්මි, කිං නු ඛොස්මි, කථං නු ඛොස්මි, අයං නු ඛො සත්තො කුතො ආගතො, සො කුහිං ගාමී භවිස්සතී’’ති (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) –

එවං පුබ්බන්තාදයො ආරබ්භ පවත්තිවසෙන සොළසවත්ථුකා ච නිද්දිට්ඨා.

තත්ථ සත්ථරි කඞ්ඛන්තො තස්ස රූපකායධම්මකායානං විජ්ජමානතං, අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති, ධම්මෙ කඞ්ඛන්තො තස්ස ස්වාක්ඛාතද්වාක්ඛාතභාවෙ කඞ්ඛති, සඞ්ඝෙ කඞ්ඛන්තො තස්ස සුප්පටිපන්නවිප්පටිපන්නතාදිභාවෙ කඞ්ඛති, සික්ඛාය කඞ්ඛන්තො තස්සා සුපඤ්ඤත්තදුප්පඤ්ඤත්තභාවං කඞ්ඛති, පුබ්බන්තෙ කඞ්ඛන්තො සස්සතාකාරං, අධිච්චසමුප්පත්තිආකාරඤ්ච නිස්සාය අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති, අපරන්තෙ කඞ්ඛන්තො සස්සතාකාරං, උච්ඡෙදාකාරඤ්ච නිස්සාය අනාගතෙ අත්තනො උප්පත්තිං, අනුප්පත්තිඤ්ච කඞ්ඛති, පුබ්බන්තාපරන්තෙ කඞ්ඛන්තො පච්චුප්පන්නෙ අත්තනො අත්ථිභාවං, නත්ථිභාවඤ්ච කඞ්ඛති. පච්චුප්පන්නො හි අද්ධා පුබ්බභාගාපරභාගකොට්ඨාසවන්තතාය ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තො’’ති වුච්චති, යුත්තං පන තං ආරබ්භ කඞ්ඛාජනනන්ති? යුත්තං, අයුත්තන්ති කා එත්ථ චින්තා. උම්මත්තකො විය හි බාලපුථුජ්ජනො. තස්මා සො යං කිඤ්චි කඞ්ඛතියෙව. තෙනෙව ච සොළසවත්ථුකවිචිකිච්ඡානිද්දෙසෙ ‘‘එතරහි වා පනා’’තිආදි වුත්තං. ආචරියා පන ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තොති අතීතානාගතෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා තදුභයමාරබ්භ කඞ්ඛන්තො පුබ්බන්තාපරන්තෙ කඞ්ඛතී’’තිපි වදන්ති. ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛන්තො පන අවිජ්ජාදීනං පච්චයානං, සඞ්ඛාරාදීනඤ්ච පච්චයුප්පන්නානං හෙතුහෙතුසමුප්පන්නභාවස්ස සබ්භාවාසබ්භාවං කඞ්ඛතීති එවං තාව අට්ඨවත්ථුකකඞ්ඛාය පවත්ති වෙදිතබ්බා.

සොළසවත්ථුකා පන ‘‘අහොසිං නු ඛො…පෙ… න නු ඛො අහොසි’’න්ති කඞ්ඛන්තො වුත්තනයෙනෙව අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානාවිජ්ජමානතං කඞ්ඛති. කිං නු ඛො අහොසින්ති ජාතිලිඞ්ගුපපත්තියො නිස්සාය ‘‘ඛත්තියො නු ඛො අහොසිං, බ්‍රාහ්මණාදීසු ගහට්ඨාදීසු දෙවාදීසු අඤ්ඤතරො නු ඛො’’ති කඞ්ඛති. කථං නු ඛොති සණ්ඨානාකාරං නිස්සාය ‘‘දීඝො නු ඛො අහොසිං, රස්සඔදාතකාළාදීනඤ්ච අඤ්ඤතරො’’ති කඞ්ඛති. ඉස්සරනිම්මානාදීනි නිස්සාය ‘‘කෙන නු ඛො පකාරෙන අහොසි’’න්ති නිබ්බත්තනාකාරතො කඞ්ඛතීති වදන්ති. කිං හුත්වා කිං අහොසින්ති ජාතිආදීනි නිස්සාය ‘‘ඛත්තියො හුත්වා නු ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං…පෙ… දෙවො හුත්වා නු ඛො මනුස්සො අහොසි’’න්ති අත්තනො අපරාපරං පවත්තිං කඞ්ඛති. භවිස්සාමි නු ඛො, න නු ඛොති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අනාගතෙ අත්තනො විජ්ජමානාවිජ්ජමානතං කඞ්ඛති. ‘‘කිං නු ඛො භවිස්සාමී’’තිආදි වුත්තනයමෙව. අහං නු ඛොස්මි, න නු ඛොස්මීති ඉදානි අත්තනො අත්ථිභාවං, නත්ථිභාවඤ්ච කඞ්ඛති. තත්ථ කාරණං වුත්තමෙව. කිං නු ඛොස්මීති ඛත්තියාදිකොව සමානො අත්තනො ඛත්තියාදිභාවං කඞ්ඛති. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. කථං නු ඛොස්මීති ‘‘අබ්භන්තරෙ ජීවො නාම අත්ථී’’ති ගහෙත්වා තස්ස දීඝාදිභාවං කඞ්ඛති. පච්චුප්පන්නං පන අත්තනො සරීරසණ්ඨානං අජානන්තො නාම නත්ථි. කුතො ආගතො, කුහිං ගාමී භවිස්සතීති අත්තභාවස්ස ආගතගතට්ඨානානි කඞ්ඛතීති වෙදිතබ්බං.

සීලඤ්ච වතඤ්ච සීලබ්බතං, තත්ථ ගොසීලාදිඅසුද්ධිමග්ගො සමාදානවසෙන සීලං, අවීතික්කමවසෙන වතං. උභයථාපි වා සීලං, තපොකම්මභාවෙන ගහිතත්තා වතං. ගවාදිපකතිභාවතො අත්තනො වා ගවාදිභාවාධිට්ඨානං සීලං, ‘‘ගච්ඡන්තො භක්ඛෙති, තිට්ඨන්තො මුත්තෙතී’’තිආදිනා ගවාදිකිරියාය කරණං වතං. තංතංඅකිච්චසම්මසතො වා නිවත්ති සීලං, තංසමාදානවතො වෙසභොජනකිච්චචරණාදිවිසෙසපටිපත්ති වතං. සභාවං අතික්කම්ම පරතො ආමසනං ගහණන්ති පරාමාසො, සීලබ්බතස්ස පරාමාසො සීලබ්බතපරාමාසො. ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධි, වතෙන සුද්ධි, සීලබ්බතෙන සුද්ධීති එවං අසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘සුද්ධිමග්ගො’’ති පවත්තස්ස මිච්ඡාභිනිවෙසස්සෙතං අධිවචනං. සක්කායදිට්ඨි ච විචිකිච්ඡා ච සීලබ්බතපරාමාසො චාති සක්කාය…පෙ… පරාමාසො, තෙයෙව කම්මවිපාකෙසු, වට්ටස්මිං වා සත්තෙ සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි, තෙසං දිට්ඨිවිසුද්ධිආදීහි තදඞ්ගවසෙන පහීනානං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන අච්චන්තසමුච්ඡෙදප්පහානං කරොතීති සක්කා…පෙ…ප්පහානකරං.

නිබ්බානං පති සවනතො සන්දනතො සොතො වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකමග්ගො, තස්ස ආදිතො පජ්ජනං සොතාපත්ති, නිබ්බානං මග්ගති, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගීයති, කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති වා මග්ගො, සොතාපත්ති එව මග්ගො සොතාපත්තිමග්ගො. අථ වා සොතං ආදිතො පජ්ජති අධිගච්ඡතීති සොතාපත්ති, පඨමො අරියපුග්ගලො, තස්ස මග්ගො සොතාපත්තිමග්ගො, සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං.

රජ්ජති අභිසජ්ජතීති රාගො, සො ඉධ පඤ්චකාමවිසයා, කාමභවවිසයා ච තණ්හා. දුස්සතීති දොසො, දසවිධආඝාතවත්ථුපදට්ඨානො බ්‍යාපාදො. මුය්හතීති මොහො, දුක්ඛාදීසු අට්ඨසු අඤ්ඤාණං. එතෙසං කිලෙසානං තනුත්තං තනුභාවං කරොතීති රාග…පෙ… තනුත්තකරං. තත්ථ ද්වීහි කාරණෙහි තනුත්තං අභිණ්හානුප්පත්තිතො, පරියුට්ඨානමන්දතාය චාති. සකදාගාමිස්ස හි වට්ටානුසාරිමහාජනස්ස විය කිලෙසා අභිණ්හං න උප්පජ්ජන්ති, කදාචි විරළාකාරා හුත්වා උප්පජ්ජන්ති, තථා උප්පජ්ජන්තාපි මද්දන්තා ඡාදෙන්තා අන්ධකාරං කරොන්තා නුප්පජ්ජන්ති. ද්වීහි පන මග්ගෙහි පහීනත්තා මන්දමන්දා තනුකතනුකා උප්පජ්ජන්ති. කෙචි පන සකදාගාමිස්ස කිලෙසා චිරෙන උප්පජ්ජන්තාපි බහලාව උප්පජ්ජන්ති. තථා හිස්ස පුත්තධීතරො දිස්සන්තීති වදන්ති. තං අකාරණං, වත්ථුපටිසෙවනෙන විනාපි ගබ්භග්ගහණසබ්භාවතො, තස්මා වුත්තනයෙනෙව ද්වීහි කාරණෙහි නෙසං තනුභාවො වෙදිතබ්බො. කස්මා පනෙත්ථ මොහස්ස තනුභාවො වුත්තො, නනු තතියමග්ගවජ්ඣානමෙව ඉමිනා තනුත්තකරණං වත්තබ්බං, ඉතරථා හෙට්ඨා තීහිපි මග්ගෙහි උපරිමග්ගවජ්ඣකිලෙසානං බහලාබහලාවත්ථාය පහීයමානත්තා ඉධ සබ්බෙසමෙව උද්ධම්භාගියසංයොජනානං තනුභාවො වත්තබ්බො, තෙනෙව ච පාළියම්පි ‘‘කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවාය දුතියාය භූමියා පත්තියා’’ති වුත්තන්ති. සච්චමෙතං, සුත්තෙ පන උපරිමග්ගවජ්ඣානං තනුභාවපරියායං ගහෙත්වා ‘‘රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමී හොතී’’ති හෙතුත්තයතනුභාවස්ස ආගතත්තා ඉධාපි තදනුලොමෙන වුත්තං. ‘‘කාමරාගබ්‍යාපාදාන’’මිච්චෙව වා පාඨො. තථා හි එත්ථෙව උපරි දුතියමග්ගඤාණනිද්දෙසෙ ‘‘බ්‍යාපාදකාමරාගානං, තනුභාවං තු සාධය’’න්ති (අභිධ. 1353) වුත්තං. පටිසන්ධිවසෙන සකිදෙව ඉමං මනුස්සලොකං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී, තස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො. කිඤ්චාපි හි මග්ගට්ඨස්ස පටිසන්ධිවසෙන ආගමනාසම්භවතො ඵලට්ඨොයෙව සකදාගාමී නාම හොති, තස්ස පන ආගමනභූතො මග්ගො මග්ගන්තරාවච්ඡෙදනත්ථං තදායත්තභාවූපනයනෙන සකදාගාමිමග්ගොති වුච්චති, තංසම්පයුත්තං චිත්තං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං.

පඤ්චසු කාමගුණෙසු, කාමභවෙ ච රාගො කාමරාගො. බ්‍යාපජ්ජති තෙන චිත්තන්ති බ්‍යාපාදො. පටිසන්ධිවසෙන ඉමං කාමධාතුං න ආගච්ඡතීති අනාගාමී. රූපභවෙ ඡන්දරාගො රූපරාගො. අරූපභවෙ ඡන්දරාගො අරූපරාගො. මානො ඉධ අරහත්තාධිගමං පටිච්ච උණ්ණතිමත්තං. උද්ධච්චම්පි ‘‘කො මෙ භාරො කිලෙසසමුච්ඡෙදනෙ’’ති එවමාකාරප්පවත්තං චිත්තස්ස අවූපසමමත්තං. අවිජ්ජාපි අසුඛෙ සුඛසඤ්ඤාවිපල්ලාසො. ආරකත්තා කිලෙසෙහි, මිච්ඡාපටිපන්නෙහි වා, රාගාදිඅරීනං, සංසාරචක්කස්ස අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, රහොපි පාපාකරණෙන පාපකරණෙ රහස්ස අභාවා, රහිතබ්බතො ජහිතබ්බතො ‘‘රහා’’ති ලද්ධනාමානං වා පාපධම්මානං අභාවතො, සාධූහි අරහිතබ්බතො අපරිච්චජිතබ්බතො, රහසඞ්ඛාතස්ස වා ගමනස්ස සංසාරෙ අභාවතො අරහා, අට්ඨමො අරියපුග්ගලො, තස්ස භාවො අරහත්තං, අග්ගඵලස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි ‘‘අරහා’’ති අභිධානස්ස, බුද්ධියා ච පවත්තිනිබන්ධනත්තා අරහතො භාවොති කත්වා ‘‘අරහත්ත’’න්ති වුච්චති, තස්ස ආගමනභූතො මග්ගො අරහත්තමග්ගො, තංසම්පයුත්තං චිත්තං අරහත්තමග්ගචිත්තං.

ඣානඞ්ගයොගභෙදතොති රූපාවචරං විය පඤ්චහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගභෙදතො. කථං පනස්ස භෙදොති? එත්ථ තාව අට්ඨකථාවාදො, තයො ච ථෙරවාදාති චත්තාරො වාදා හොන්ති. තථා හි අට්ඨකථායං තාව ‘‘සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභාවං පත්වා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාමග්ගස්ස ඣානඞ්ගං නියමෙතී’’ති වුත්තං. තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො පන ‘‘මග්ගාසන්නවිපස්සනාය පදට්ඨානභූතං පාදකජ්ඣානං නියමෙතී’’ති ආහ. මොරවාපිවාසිමහාදත්තත්ථෙරො ‘‘විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්ති. යඤ්හි ඣානං සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, තංසදිසොව හොතී’’ති ආහ. තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො පන ‘‘පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙති, ‘අහො වත පඤ්චඞ්ගිකං, චතුරඞ්ගිකං වා මග්ගං පාපුණෙය්‍ය’න්තිආදිනා යථා යථාස්ස අජ්ඣාසයො හොති, තථා තථා මග්ගො හොතී’’ති ආහ.

යස්මා පන අට්ඨකථාවාදො පමාණං, තයො ච ථෙරා පණ්ඩිතා බ්‍යත්තා, තස්මා චත්තාරොපි වාදා අඤ්ඤමඤ්ඤං අප්පටිබාහනවසෙන එවං වෙදිතබ්බා. කථං? කාමාවචරධම්මෙ තාව සම්මසිත්වා සුක්ඛවිපස්සකස්ස උප්පන්නමග්ගොපි සමාපත්තිලාභිනො ඣානං පාදකං අකත්වා උප්පාදිතමග්ගොපි විපස්සනානියාමෙන පඨමජ්ඣානිකාව හොන්ති. සචෙ පන කිඤ්චි ඣානං පාදකං කත්වා උප්පාදිතො හොති, තස්ස වසෙන අඞ්ගපරිණාමො හොතීති තංතංඣානසදිසො හොති. යස්මා පනෙත්ථ කාමාවචරක්ඛන්ධෙ ආරබ්භ පවත්තා විපස්සනා කාමාවචරධම්මෙසු ච මහග්ගතධම්මෙසු විය භාවනාවිසෙසතො ඣානඞ්ගවිසෙසො නත්ථි, තස්මා ‘‘විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්තී’’ති එවං පවත්තො දුතියත්ථෙරවාදො ඉමං වාදං න පවිසති. ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො සචෙ පාදකජ්ඣානං නත්ථි, සම්මසිතජ්ඣානනියාමෙන තංතංඣානිකො හොති. සචෙ පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය දුතියාදිඣානෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතො, පුග්ගලජ්ඣාසයනියාමෙන ද්වීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානසදිසො හොති. සචෙ පන පුග්ගලස්ස තථාවිධො අජ්ඣාසයො නත්ථි, තදා කථන්ති? එත්ථ තාව කෙචි ‘‘නානාවජ්ජනවීථියමෙව නිවත්තමානපාදකජ්ඣානතො එකාවජ්ජනවීථියං ගොත්‍රභුභාවං පත්වා නිවත්තමානාය විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධායෙව බලවන්තො, තස්මා සම්මසිතක්ඛන්ධනියාමෙන තංසදිසො මග්ගො හොතී’’ති වදන්ති. එවඤ්ච සති ‘‘පාදකජ්ඣානනියාමෙන හොතී’’ති එවං පවත්තො පඨමත්ථෙරවාදො පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය කාමාවචරක්ඛන්ධෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගමෙව සන්ධාය තිට්ඨතීති.

අපරෙ පන ‘‘පාදකජ්ඣානං මග්ගස්ස මූලකාරණවසෙන පච්චයො හොති ආසන්නකාරණවසෙනපි, සම්මසිතක්ඛන්ධා පන මූලකාරණවසෙනෙව පච්චයා හොන්ති, තස්මා සම්මසිතක්ඛන්ධතො පාදකජ්ඣානමෙව බලවතරන්ති පාදකජ්ඣානසදිසො මග්ගො හොතී’’ති වදන්ති. එවං සන්තෙ පන ‘‘සම්මසිතක්ඛන්ධනියාමෙනා’’ති එවං පවත්තො දුතියත්ථෙරවාදො සමාපත්තිං පාදකං අකත්වා කෙවලං ඣානධම්මෙයෙව සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගමෙව සන්ධාය තිට්ඨති. යස්මා පන හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො උපරූපරිඣානං බලප්පත්තං හොති, තස්මා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො වුට්ඨාය උපරූපරිඣානධම්මෙ විපස්සතො උප්පන්නමග්ගො පාදකජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා සම්මසිතජ්ඣානවසෙන තංතංඣානිකො හොති. උපරූපරිඣානතො පන වුට්ඨාය හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො සම්මසිතජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා පාදකජ්ඣානසදිසො හොතීති ඉදමෙත්ථ සාරතරං. එවඤ්හි සති ද්වින්නම්පි ථෙරානං වාදා නිප්පදෙසවිසයා සමඵලා හොන්ති.

තතියත්ථෙරවාදො චෙත්ථ පාදකජ්ඣානං, සම්මසිතජ්ඣානං වා විනා අජ්ඣාසයමත්තෙනෙව න ඉජ්ඣති. තීසුපි වාදෙසු ඨපෙත්වා සෙසඣානඞ්ගපරිණාමං වෙදනාපරිණාමො විපස්සනානියාමෙනෙව හොති. තයොපි ථෙරවාදා විපස්සනානියාමෙන විනා න හොන්තීති දට්ඨබ්බං. නනු ච වෙදනාපි ඣානඞ්ගමෙව, තස්මා තායපි පාදකජ්ඣානනියාමෙනෙව භවිතබ්බන්ති? තං න, වෙදනායපි පාදකජ්ඣානනියාමෙන පරිණාමෙ සති විපස්සනානියාමං අනපෙක්ඛිත්වා පාදකජ්ඣානනියාමෙනෙව මග්ගක්ඛණෙ සෙසඣානඞ්ගානි පරිණාමට්ඨානෙයෙව වෙදනායපි පරිණාමො භවෙය්‍ය, තථා පන අහුත්වා එකාවජ්ජනවීථියා ආදිතොව පරිණාමනතො මග්ගවුට්ඨානවීථියා ආසන්නතරප්පවත්තාය විපස්සනාය වසෙන වෙදනානියාමො හොති.

අථ වා පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානානං සම්භවෙ තෙසු අනුප්පන්නා වෙදනා විපස්සනාය න හොතීති පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානනියාමෙන පරිණමතීතිපි න සක්කා වත්තුං. එත්ථ සියා – යත්ථ තාව පාදකජ්ඣානං අත්ථි, තත්ථ තං නියමෙති. යත්ථ පන තිකචතුක්කපාදකජ්ඣානං නත්ථි, තස්මිං අරූපභවෙ කිං නියමෙතීති? තත්ථාපි පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙති. යො හි භික්ඛු අට්ඨසමාපත්තිලාභී පඨමජ්ඣානං පාදකං කත්වා සොතාපත්තිමග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානො කාලං කත්වා අරූපභවෙ නිබ්බත්තො පඨමජ්ඣානිකාය සොතාපත්තිඵලසමාපත්තියා වුට්ඨාය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා උපරි තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙති, තස්ස තානි පඨමජ්ඣානිකානෙව හොන්ති. දුතියජ්ඣානිකාදීසුපි එසෙව නයො. අරූපෙපි හි ලොකුත්තරං තිකචතුක්කජ්ඣානං උප්පජ්ජතීති එවමෙත්ථ එකෙකස්ස ලොකුත්තරකුසලස්ස ඣානඞ්ගයොගභෙදො වෙදිතබ්බොති.

මග්ගා…පෙ… නිප්ඵාදෙතීති තෙභූමකකුසලං විය පටිසන්ධිප්පවත්තීසු අවිපච්චවන්තම්පි අත්තනො අත්තනො අනුරූපස්ස ඵලස්ස නිප්ඵාදනෙන තංතංඵලප්පත්තෙ සොතාපන්නො සකදාගාමී අනාගාමී අරහාති සාමඤ්ඤතො චත්තාරො අරියපුග්ගලෙ අභිනිප්ඵාදෙතීති. විසෙසතො පන සත්තක්ඛත්තුපරමතාදිකෙ අනෙකෙපි සොතාපන්නාදයො නිප්ඵාදෙති.

ලොකුත්තරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.