රූපාවචරකුසලවණ්ණනා

ඉදානි යස්මා කාමාවචරකුසලානන්තරං උද්දිට්ඨස්ස රූපාවචරකුසලස්ස නිද්දෙසාවකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං දස්සනත්ථං ‘‘ඉතරෙසූ’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඉතරෙසූති යථාවුත්තකාමාවචරකුසලතො ඉතරෙසු, රූපාවචරාදීසූති අත්ථො. සවත්ථුකතො එකවිධං එකන්තෙන වත්ථුසන්නිස්සිතත්තා. න හි අරූපධාතුයං රූපාවචරධම්මා ලබ්භන්ති රූපවිරාගභාවනාය නිබ්බත්තත්තා පුන රූපාවචරජ්ඣානසමාපත්තියා අභාවතො.

හීනමජ්ඣිමපණීතභෙදතොති එත්ථ පුබ්බෙ විය අධිපතීනං හීනාදිභාවෙහි ඣානස්ස හීනාදිභාවො යොජෙතබ්බො. අථ වා පටිලද්ධමත්තමනාසෙවිතං හීනං පරිදුබ්බලභාවතො, නාතිසුභාවිතං අපරිපුණ්ණවසිභාවං මජ්ඣිමං, අතිවිය සුභාවිතං පන සබ්බසො පරිපුණ්ණවසිභාවං පණීතං. තථා උළාරපුඤ්ඤඵලකාමතාවසෙන පවත්තිතං හීනං, ලොකියාභිඤ්ඤත්ථාය පවත්තිතං මජ්ඣිමං, විවෙකකාමතාය අරියභාවෙ ඨිතෙන පවත්තිතං පණීතං. අත්තහිතාය වා පවත්තිතං හීනං, කෙවලං අලොභජ්ඣාසයෙන පවත්තිතං මජ්ඣිමං, පරහිතාය පවත්තිතං පණීතං. වට්ටජ්ඣාසයෙන වා පවත්තිතං හීනං, විවෙකජ්ඣාසයෙන පවත්තිතං මජ්ඣිමං, විවට්ටජ්ඣාසයෙන ලොකුත්තරපාදකත්ථං පවත්තිතං පණීතං.

පටිපදාදිභෙදතොති දුක්ඛපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදීනං පටිපදාභිඤ්ඤානං භෙදෙන. පටිපදාවචනෙනෙව වා තදවිනාභාවතො අභිඤ්ඤාපි ලබ්භති. තථා හෙත්ථ පටිපදාචතුක්කන්ති වොහරන්තීති ආදි-සද්දෙන අධිපතිආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, තස්මා පටිපදාදිභෙදතොති පටිපදාභෙදතො, අධිපතිභෙදතො, ආරම්මණභෙදතො, හානභාගියාදිභෙදතොති අත්ථො. තත්ථ පටිපදාභෙදතො තාව දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං, දුක්ඛපටිපදං ඛිප්පාභිඤ්ඤං, සුඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං, සුඛපටිපදං ඛිප්පාභිඤ්ඤන්ති එවං චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ දුක්ඛා පටිපදා අස්සාති දුක්ඛපටිපදං. දන්ධා අභිඤ්ඤා අස්සාති දන්ධාභිඤ්ඤං. එස නයො ‘‘දුක්ඛපටිපදං ඛිප්පාභිඤ්ඤ’’න්තිආදීසුපි.

තත්ථ අප්පහීනනීවරණස්ස, අවික්ඛම්භිතඣානනිකන්තිකස්ස ච ඤාණකිච්චස්ස අපරිබ්‍යත්තතාය පරිනිට්ඨිතසකලපුබ්බකිච්චස්ස ‘‘පථවී පථවී’’ති වා ‘‘ආපො ආපො’’ති වා එවං පවත්තපඨමසමන්නාහාරතො පට්ඨාය යාව තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරුප්පත්තියා නීවරණප්පහානං, නිකන්තිවික්ඛම්භනඤ්ච හොති, තාව පවත්තා පුබ්බභාගභාවනා පටිපදා නාම ‘‘පටිපජ්ජති ඣානං එතායා’’ති කත්වා. පහීනනීවරණස්ස, පන වික්ඛම්භිතඣානනිකන්තිකස්ස ච ඤාණකිච්චස්ස පරිබ්‍යත්තභාවතො උපචාරජ්ඣානං ආදිං කත්වා යාව අප්පනාය උප්පත්ති, තාව පවත්තා පඤ්ඤා පුබ්බභාගපඤ්ඤාය විසිට්ඨභාවතො අභිඤ්ඤා නාම, තස්මා යො ආදිතො කිලෙසෙ ඣානනිකන්තිඤ්ච වික්ඛම්භෙන්තො දුක්ඛෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තො වික්ඛම්භෙති, වික්ඛම්භිතකිලෙසඣානනිකන්ති ච අප්පනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන අඞ්ගපාතුභාවං පාපුණාති, තස්ස දුක්ඛපටිපදං, දන්ධාභිඤ්ඤඤ්ච ඣානං හොති. යො පන සසඞ්ඛාරෙන කිලෙසාදිකෙ වික්ඛම්භෙත්වා න චිරෙන අඞ්ගපාතුභාවං පාපුණාති, තස්ස දුක්ඛපටිපදං, ඛිප්පාභිඤ්ඤඤ්ච. යො කිලෙසාදිකෙ වික්ඛම්භෙන්තො සුඛෙන අකිලමන්තො වික්ඛම්භෙති, අප්පනාපරිවාසං පන චිරායති, තස්ස සුඛපටිපදං, දන්ධාභිඤ්ඤං. යො පන සුඛෙනෙව කිලෙසාදිකෙ වික්ඛම්භෙත්වා සීඝමෙව අප්පනං පාපුණාති, තස්ස සුඛපටිපදං, ඛිප්පාභිඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බං.

සො පනායං පටිපදාභිඤ්ඤානං භෙදො කිලෙසින්ද්‍රියාධිකාරවසෙන වෙදිතබ්බො. යස්ස හි රාගාදයො කිලෙසා තිබ්බා හොන්ති, සද්ධාපඤ්චමකානි ච ඉන්ද්‍රියානි මුදූනි. යො ච සමථවිපස්සනාසු අකතාධිකාරො, තස්ස පවත්තඣානං දුක්ඛපටිපදං, දන්ධාභිඤ්ඤඤ්ච හොති. තස්ස හි කිලෙසසමුදාචාරතිබ්බතාය නීවරණවික්ඛම්භනස්ස කිච්ඡෙන කසිරෙන සමිජ්ඣනතො පටිපදා දුක්ඛා අසුඛා, තස්සෙව සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං මුදුතාය අභිඤ්ඤාපි දන්ධා මන්දා අසීඝප්පවත්තිනී හොති. භවන්තරෙ වා සමථෙ අකතාධිකාරත්තා පටිපදා දුක්ඛා, විපස්සනාය අකතාධිකාරත්තා අභිඤ්ඤාපි දන්ධා. යො පන වුත්තවිපරීතො හොති, තස්ස කිලෙසානං අතිබ්බසමුදාචාරතාය, ඉන්ද්‍රියානඤ්ච තිඛීණතාය සමථවිපස්සනාසු කතාධිකාරතාය යථාක්කමං සුඛපටිපදා, ඛිප්පාභිඤ්ඤා ච හොති. භවන්තරෙ කතපරිචයස්ස හි යථා පගුණං කත්වා විස්සට්ඨගන්ථො අප්පමත්තකෙන පයොගෙන සුප්පවත්ති වාචුග්ගතො ච හොති, එවං භාවනා අප්පකසිරෙනෙව ඉජ්ඣතීති. ස්වායං අකතො, කතො ච අධිකාරො සමථනිස්සිතො පටිපදායං වුත්තො සමාධිප්පධානත්තා පටිපදාය. විපස්සනානිස්සිතො අභිඤ්ඤාය ඤාණප්පධානත්තා අප්පනායාති දට්ඨබ්බං.

යො පන තිබ්බකිලෙසො තික්ඛින්ද්‍රියො විපස්සනායමෙව වා කතාධිකාරො හොති, තස්ස වුත්තනයෙන දුක්ඛා පටිපදා, ඛිප්පා පන අභිඤ්ඤා හොති, තබ්බිපරීතස්ස සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤාති. තස්මා කිලෙසානං තිබ්බමන්දභාවතො, ඉන්ද්‍රියානං තිඛිණමුදුභාවතො, පුබ්බපරිචයස්ස ච සම්භවාසම්භවවසෙනාති එවං කිලෙසින්ද්‍රියාධිකාරවසෙන ඉමාසං භෙදො වෙදිතබ්බො.

අපිච යානි පරතො සප්පායාසප්පායානි, පලිබොධුපච්ඡෙදාදීනි පුබ්බකිච්චානි, අප්පනාකොසල්ලානි ච ආගමිස්සන්ති, තෙසු යො උපචාරාධිගමතො පුබ්බෙ, පච්ඡා ච අසප්පායසෙවී හොති, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා, දන්ධා ච අභිඤ්ඤා හොති. උභයත්ථ සප්පායසෙවිනො සුඛා පටිපදා, ඛිප්පා ච අභිඤ්ඤා. යො පන තතො පුබ්බභාගෙ අසප්පායං සෙවිත්වා අපරභාගෙ සප්පායසෙවී හොති, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා, ඛිප්පා අභිඤ්ඤා. තබ්බිපරීතස්ස සුඛා පටිපදා, දන්ධා අභිඤ්ඤා ච වෙදිතබ්බා.

තථා පලිබොධුපච්ඡෙදාදිපුබ්බකිච්චං අසම්පාදෙත්වා භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස සපරිපන්ථතාය දුක්ඛා පටිපදා, විපරියායෙන අපරිපන්ථතාය සුඛා. අප්පනාකොසල්ලානි අසම්පාදෙන්තස්ස ඤාණස්ස අවිසදතාය දන්ධා අභිඤ්ඤා හොති, සම්පාදෙන්තස්ස විපරියායතො ඛිප්පා අභිඤ්ඤාති. කිඤ්ච – තණ්හාවිජ්ජාතිභවනවසෙන එතාසං භෙදො වෙදිතබ්බො. තණ්හාභිභූතස්ස හි දුක්ඛා පටිපදා හොති තස්සා සමාධිස්ස උජුපටිපක්ඛත්තා සමථපටිපදාය පරිපන්ථකභාවතො, අනභිභූතස්ස තදභාවතො සුඛා. අවිජ්ජාභිභූතස්ස ච තස්සා පඤ්ඤාය උජුපටිපක්ඛභාවතො දන්ධා අභිඤ්ඤා, ඉතරස්ස ඛිප්පා අභිඤ්ඤාති. සො පනායං පටිපදාභෙදො කෙවලං සමථභාවනාවසෙන පටිලද්ධජ්ඣානස්ස, මග්ගාධිගමවසෙන පටිලද්ධජ්ඣානස්ස පන නත්ථි දුක්ඛපටිපදාදිභෙදො. කෙචි පන මග්ගවසෙනෙව තස්ස පටිපදාදිභෙදං වණ්ණෙන්ති ‘‘මග්ගස්ස හි දුක්ඛපටිපදාදිභාවෙ තස්මිං දුක්ඛපටිපදාදික’’න්ති.

අධිපතිභෙදාදීසු පන ඡන්දාධිපතෙය්‍යං චිත්තාධිපතෙය්‍යං වීරියාධිපතෙය්‍යං වීමංසාධිපතෙය්‍යන්ති එවං අධිපතිභෙදතො, පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණං, අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණන්ති එවං ආරම්මණභෙදතො, හානභාගියං ඨිතිභාගියං විසෙසභාගියං නිබ්බෙධභාගියන්ති එවං හානභාගියාදිභෙදතො ච චතුබ්බිධතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ ‘‘ඡන්දවතො චෙ ඣානං නිබ්බත්තිස්සති, මය්හම්පි නිබ්බත්තිස්සතී’’ති එවං ඡන්දං ධුරං කත්වා උප්පන්නං ඡන්දාධිපතෙය්‍යං. එස නයො ‘‘චිත්තාධිපතෙය්‍යා’’දීසුපි. අප්පගුණං පන උපරිඣානස්ස පච්චයො භවිතුං අසක්කොන්තං පරිත්තං, සුප්පසරාවමත්තෙසු අවඩ්ඪිතාරම්මණෙසු නිබ්බත්තං පරිත්තාරම්මණං. වුත්තපටිපක්ඛතො පන යථාක්කමං අප්පමාණාරම්මණාදීනි වෙදිතබ්බානි. හානභාගියාදිවිසෙසං සයමෙව වක්ඛති.

ඣානඞ්ගයොගභෙදතොති කත්ථචි පඤ්ච ඣානඞ්ගානි, කත්ථචි චත්තාරි, කත්ථචි තීණි, කත්ථචි ද්වෙ, කත්ථචි අපරානි ද්වෙති එවං ඣානඞ්ගානං සම්පයොගභෙදතො. නනු චෙත්ථ කාමාවචරකුසලෙ විය සඞ්ඛාරභෙදො කස්මා න ගහිතො. ඉදම්පි හි කෙවලං සමථානුයොගවසෙන පටිලද්ධං සසඞ්ඛාරං, මග්ගාධිගමවසෙන පටිලද්ධමසඞ්ඛාරං, තස්මා ‘‘ඣානඞ්ගසඞ්ඛාරයොගභෙදතො දසවිධ’’න්ති වත්තබ්බන්ති? නයිදමෙවං, මග්ගාධිගමවසෙන සත්තිතො පටිලද්ධස්සාපි අපරභාගෙ පරිකම්මවසෙනෙව උප්පජ්ජනතො, තස්මා සබ්බස්සපි ඣානස්ස පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන විනා කෙවලං අධිකාරවසෙන අනුප්පජ්ජනතො ‘‘අසඞ්ඛාර’’න්තිපි වත්තුං න සක්කා, අධිකාරෙන ච විනා කෙවලං පරිකම්මාභිසඞ්ඛාරෙනෙව අනුප්පජ්ජනතො ‘‘සසඞ්ඛාර’’න්තිපි වත්තුං න සක්කාති ඣානඞ්ගයොගභෙදතො පඤ්චවිධතා ච වුත්තාති.

කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදො ථිනමිද්ධං උද්ධච්චකුක්කුච්චං විචිකිච්ඡාති ඉමානි පඤ්ච නීවරණානි විප්පහීනානි එතස්සාති කාමච්ඡන්ද…පෙ… විප්පහීනං. ‘‘අග්‍යාහිතො’’ති එත්ථ ආහිත-සද්දස්ස විය විප්පහීන-සද්දස්සෙත්ථ පරවචනං දට්ඨබ්බං. කාමච්ඡන්දාදීහි වා විප්පහීනං විසංයුත්තං තෙසං පහායකභාවෙනාති කාමච්ඡන්ද…පෙ… විප්පහීනං. තත්ථ කාමෙතීති කාමො, ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො චාති කාමච්ඡන්දො, බහලකාමරාගස්සෙතං අධිවචනං. බ්‍යාපාදාදීනමත්ථං වක්ඛති. යස්මා කාමච්ඡන්දාදීසු අප්පහීනෙසු ඣානං නුප්පජ්ජති, තස්මා තානිස්ස පහානඞ්ගානීති වෙදිතබ්බානි. නනු අඤ්ඤෙපි අකුසලා ධම්මා ඉමිනා ඣානෙන පහීයන්ති, අථ කස්මා පඤ්චෙව පහානඞ්ගවසෙන වුත්තානීති? විසෙසෙන ඣානන්තරායකරත්තා. කාමච්ඡන්දවසෙන හි නානාවිසයපලොභිතං චිත්තං න එකත්තාරම්මණෙ සමාධියති. කාමච්ඡන්දාභිභූතං වා නානාවිසයසමුපබ්‍යූළ්හාය කාමධාතුයා පහානපටිපදං න පටිපජ්ජති, බ්‍යාපාදෙන ච ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤමානං න සමාහිතං පවත්තති, ථිනමිද්ධාභිභූතං අකම්මඤ්ඤං හොති, උද්ධච්චකුක්කුච්චපරෙතං අවූපසන්තමෙව හුත්වා පරිබ්භමති, විචිකිච්ඡාඋපහතං ඣානාධිගමපටිපදං නාරොහති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො නු ඛො, න නු ඛො, පථවී පථවී’’තිආදිනා පවත්තමනසිකාරෙන ‘‘ඣානං සියා නු ඛො, න නු ඛො’’තිආදිනා විචිකිච්ඡන්තස්ස ඣානාධිගමපටිපදාය අසංසිජ්ඣනතො. යතො වක්ඛති –

‘‘භාගී අස්සමහං අද්ධා, ඉමාය පටිපත්තියා;

පවිවෙකසුඛස්සාති, කත්වා උස්සාහමුත්තම’’න්ති.

තස්මා සමාධිආදීනං උජුවිපච්චනීකභාවෙන විසෙසෙන ඣානාධිගමස්ස අන්තරායකරණතො එතානෙව පහානඞ්ගානීති වුත්තානි. හොති චෙත්ථ –

‘‘පච්චනීකා යතො පඤ්ච, සමාධාදීනමෙත්ථ හි;

ඣානන්තරායිකා තස්මා, පහානඞ්ගෙ නියාමිතා’’ති.

එවමිදං පහානඞ්ගවසෙන දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයොගඞ්ගවසෙන දස්සෙතුං ‘‘විතක්ක…පෙ… සම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ විතක්කාදයො වචනත්ථලක්ඛණාදිවසෙන උපරි ආගමිස්සන්ති. යස්මා පන ඉමෙසු උප්පන්නෙසු ඣානං උප්පන්නං නාම හොති, තෙනස්ස ඉමානි සම්පයොගඞ්ගානීති වෙදිතබ්බානි, තස්මා න එතෙහි සමන්නාගතං අඤ්ඤදෙව ඣානං නාම අත්ථීති ගහෙතබ්බං. යථා පන නෙමිආදිඅඞ්ගසමුදායෙ රථාදිවොහාරො හොති, එවං ඣානඞ්ගසමුදායෙ ඣානවොහාරො. වුත්තම්පි හෙතං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569). කස්මා පන අඤ්ඤෙසුපි ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමානියෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගවසෙන වුත්තානීති? වුච්චතෙ – උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච. විතක්කො හි ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති, විචාරො අනුබන්ධති. එවං ඣානාධිගමස්ස විසෙසපච්චයභූතෙහි තෙහි අවික්ඛෙපාය සමාදහිතපයොගස්ස චෙතසො පයොගසම්පත්තිසමුට්ඨානා පීති පීණනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති. අථ නං සසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුබන්ධනපීණනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා සමාධානකිච්චෙන අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තී එකත්තාරම්මණෙ සමං, සම්මා ච ආධියති, ඉන්ද්‍රියසමතාවසෙන සමං, පටිපක්ඛධම්මානං දූරීභාවෙන ලීනුද්ධච්චාභාවෙන සම්මා ච ඨපෙතීති එවමෙතෙසමෙව උපනිජ්ඣානකිච්චං ආවෙණිකං. කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛභාවෙන පන සයමෙව වක්ඛති. එවං උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගභාවෙන වවත්ථිතාති. යථාහු –

‘‘උපනිජ්ඣානකිච්චත්තා, කාමාදිපටිපක්ඛතො;

සන්තෙසුපි ච අඤ්ඤෙසු, පඤ්චෙව ඣානසඤ්ඤිතා’’ති.

දෙසනාක්කමතො, මහග්ගතධම්මෙසු පඨමං අධිගන්තබ්බතො ච පඨමං, පඨමං සමාපජ්ජිතබ්බන්තිපි පඨමන්ති වදන්ති. තං පන න එකන්තලක්ඛණං ඣානපටිලොමාදිවසෙන සමාපජ්ජනෙ අසම්භවතො.

පුරිමපච්ඡිමචිත්තෙසු උප්පජ්ජමානස්සාපි අප්පනාක්ඛණෙ අනුප්පජ්ජනතො විතක්කො විප්පහීනො එතස්ස, තතො වා එතං විප්පහීනන්ති විතක්කවිප්පහීනං. භාවනාය හි පහීනත්තා විතක්කො ඣානක්ඛණෙ නුප්පජ්ජති. අසංකිලිට්ඨසභාවත්තා පන උපචාරභාවනාය ච තං පහාතුං අසමත්ථභාවතො පුරිමභාගෙ, පච්ඡාභාගෙ ච අපච්චනීකචිත්තප්පවත්තිතො උප්පජ්ජතියෙවාති.

නනු ච ‘‘අසංකිලිට්ඨසභාවත්තා’’ති වුත්තං, අථ කථං ඣානෙන එස පහීයති? න හි කුසලෙහි අසංකිලිට්ඨධම්මස්ස පහානං අත්ථි රාගාදිසංකිලිට්ඨානං පාපධම්මානමෙතස්ස උජුපටිපක්ඛභාවතොති? වුච්චතෙ – අසංකිලිට්ඨසභාවස්සාපි එතස්ස ඔළාරිකතාය දුබ්බලභාවතො ඣානක්ඛණෙ අනුප්පත්තිසභාවාපාදනත්ථං තත්ථ නිකන්තිවික්ඛම්භනවසෙන දුතියජ්ඣානභාවනා හොතීති තස්සා බලෙන තං ඣානක්ඛණෙ අනුප්පජ්ජන්තං නිකන්තිවික්ඛම්භනවසෙන වා වික්ඛම්භිතං පහීනං නාම හොති. යදි එවං උපචාරෙනපි නිකන්ති වික්ඛම්භීයතීති තත්ථපිස්ස පහානං සියා, යථා පඨමජ්ඣානස්ස උපචාරෙ නීවරණානීති? නයිදමෙවං, නීවරණප්පහානස්ස විය විතක්කාරම්මණිකනිකන්ති වික්ඛම්භනස්ස උපචාරෙන සාතිසයං අනිප්ඵජ්ජනතො. සාතිසයඤ්හි තත්ථ නිකන්තිප්පහානං අප්පනාය එව හොති, තස්මා යදවොචුම්හා ‘‘උපචාරභාවනාය ච තං පහාතුං අසමත්ථභාවතො’’ති, තං සුට්ඨු උපපරික්ඛිත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘විචාරවිප්පහීන’’න්තිආදීසුපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. දුතියජ්ඣානෙයෙව පහීනස්ස විතක්කස්ස ඉධ අප්පවත්තිමත්තදස්සනත්ථං ‘‘විතක්කවිචාරවිප්පහීන’’න්ති විතක්ක-ග්ගහණං කතං. එවං ‘‘විතක්කවිචාරපීතිවිප්පහීන’’න්තිආදීසුපි.

යථාසම්භවන්ති පථවීකසිණාදීසු යං යං ආරම්මණං යස්ස යස්ස සම්භවති, තදනතික්කමතො. කසිණානාපානෙසු හි පඤ්චෙව ඣානානි පවත්තන්ති, අසුභකායගතාසතීසු පඨමජ්ඣානං, අනුපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරෙසු පඤ්චමජ්ඣානවජ්ජානි, උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරෙ පඤ්චමජ්ඣානන්ති.

පථවීකසිණාදීසූති එත්ථ ආදි-ග්ගහණෙන කෙවලං ආපොකසිණාදීනමෙව, අථ ඛො අසුභාදීනම්පි අප්පනාවහකම්මට්ඨානානං සඞ්ගහොති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච අභිභායතනවිමොක්ඛඣානානි පවත්තාකාරමත්තතො භින්නානි, ආරම්මණතො පන කසිණායතනානෙව හොන්තීති කසිණායතනඣානෙහෙව තානි සඞ්ගහිතානි. ‘‘යථාසම්භවං…පෙ… අනෙකවිධ’’න්ති වා වචනෙන රූපාවචරජ්ඣානෙ සබ්බොපි ලබ්භමානකභෙදො සඞ්ගහිතොති අභිභායතනවිමොක්ඛඣානානි විසුං න වුත්තානි, තානි පන සරූපතො එවං වෙදිතබ්බානි.

තත්ථ ඤාණුත්තරස්ස යොගාවචරස්ස පථවීකසිණාදිආරම්මණං අභිභවිත්වා ‘‘න මෙත්ථ අප්පනානිබ්බත්තනෙ භාරො’’ති පටිපන්නස්ස නිමිත්තුප්පත්තිතො උද්ධං දුතියතතියවීථියං, චතුත්ථපඤ්චමවීථියං වා පටිලද්ධං ඣානං අභිභායතනං නාම. තඤ්හි ආරම්මණං අභිභවතීති අභිභූ, යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානතාය, මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නතාය වා ආයතනන්ති අභිභායතනං, අභිභවිතබ්බං වා අභිභූ, ආලම්බණං, තං ආයතනමස්සාති අභිභායතනං. අථ වා ආලම්බණාභිභවනතොයෙව අභිභූ, පරිකම්මං, ඤාණං වා, තං ආයතනං කාරණමස්සාති අභිභායතනං. පරිකම්මං, ඤාණං වා ආලම්බණං අභිභවිත්වා පවත්තමානං උපචාරුප්පත්තිතො පඤ්චමවීථිමනතික්කමිත්වා අප්පනං නිබ්බත්තෙති. පඤ්චමවීථිතො පරං නිබ්බත්තං පන අභිභවිතුකාමතාය නිබ්බත්තිතම්පි අභිභායතනං නාම න හොති. සාමඤ්ඤගතියා පන කසිණායතනමෙව හොති. ඉමමෙව හි සීඝතරප්පවත්තිං සන්ධාය අට්ඨකථායං ‘‘තානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං නිබ්බත්තෙතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 204) වුත්තං. නනු ච අට්ඨකථායං යථාරුතවසෙනෙව අත්ථො කස්මා න ගය්හති. ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 204) හි වුත්තත්තා නිමිත්තුප්පත්තියා සහුප්පන්නං ඣානමභිභායතනන්ති විඤ්ඤායතීති? නයිදමෙවං, නිමිත්තුප්පාදෙන සහ අප්පනාය අසම්භවතො. නිමිත්තුප්පාදොති හි ඉධ පටිභාගනිමිත්තස්ස උප්පත්ති තදාරම්මණස්ස වා උපචාරජ්ඣානස්ස, කිං තාව පටිභාගනිමිත්තුප්පත්තියා සහ අප්පනාය නිබ්බත්ති උපචාරජ්ඣානෙ අසති තස්සා අසම්භවතො, නාපි උපචාරජ්ඣානෙන සහ එකවීථියං නිබ්බත්ති තස්සා උපචාරභාවනාපබන්ධසෙවිතබ්බභාවෙන තදා අසම්භවතො, තස්මා නාතිචිරායනප්පවත්තිදස්සනත්ථං සමීපිම්හි සමීපකාරීයූපචාරෙන අට්ඨකථායං තථා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යදි නිමිත්තුප්පත්තිතො නාතිචිරප්පවත්තමභිභායතනං, කථං තස්ස දන්ධාභිඤ්ඤාඛිප්පාභිඤ්ඤාභෙදො පාළියං වුත්තොති? වුච්චතෙ – චතුත්ථපඤ්චමජවනවීථියං උප්පන්නං චිරකාලනිබ්බත්තිතාය දන්ධාභිඤ්ඤං, දුතියතතියවීථියං උප්පන්නං තබ්බිපරීතලක්ඛණතාය ඛිප්පාභිඤ්ඤන්ති. කෙචි පන ‘‘අභිභායතනං නාම වසිභාවප්පත්තමෙව, නෙතර’’න්ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, වසිභාවප්පත්තියා නිමිත්තුප්පත්තිතො දූරතරභාවෙන ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං නිබ්බත්තෙතී’’ති අට්ඨකථාවචනෙන සහ විරුජ්ඣනතො.

අපිච වසිභාවප්පත්තං ඣානං අභිභවනකාරණනිරපෙක්ඛං වසිභාවබලෙනෙව සක්කච්චං සමාපජ්ජිතුං න සක්කාති න තං අභිභායතනං නාම හොති, තස්මා අප්පත්තවසිභාවා පඨමුප්පන්නායෙව අභිභායතනන්ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. යදි එවං කථං ‘‘අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණ’’න්ති (ධ. ස. 212-213) අභිභායතනදෙසනායං වුත්තං. වසිභාවප්පත්තඤ්හි ඣානං අප්පමාණන්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච උප්පන්නමත්තත්තා පරිත්තමෙවාති? නායං දොසො. පඨමං අභිභායතනවසෙන පටිලද්ධජ්ඣානං පච්ඡා වසිභාවප්පත්තම්පි අභිභායතනනාමමෙව ලභතීති වසිභාවප්පත්තමභිභායතනං අප්පමාණං, ඉතරං පරිත්තං.

අථ වා වසිභාවප්පත්තං අප්පමාණන්ති උක්කංසගතිපරිග්ගහවසෙන වුච්චති. තං පන යං බලවතරං, තං අප්පමාණන්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස උපලක්ඛණං කත්වා වදන්ති. බලවභාවනිබන්ධනං අප්පමාණත්තං. බලවභාවො ච පඨමඅප්පනාවාරතො පච්ඡිමපච්ඡිමඅප්පනාවාරානං බලවතාය අවසිතාපත්තෙපි ඣානෙ සම්භවතීති බලවන්තං අප්පමාණං, ඉතරං පරිත්තන්ති එවං අවසිතාපත්තෙපි ඣානෙ අප්පමාණාදිභාවො වෙදිතබ්බො. අථ වා අප්පනාය බලවභාවො නාම උපචාරස්ස බලවතාය සති හොති. උපචාරඤ්ච තං බලවං, යං සහසා අප්පනං උප්පාදෙතුං සක්කුණෙය්‍ය, තස්මා ඛිප්පාභිඤ්ඤානං ද්වින්නං අභිභායතනඣානානං උපචාරවීථියා අනන්තරං දුතියවීථියං උප්පන්නං උපචාරජ්ඣානස්ස බලවතාය සයම්පි බලවතරන්ති අප්පමාණං නාම හොති. දුතියවීථිමතික්කමිත්වා තතියවීථියං උප්පන්නං තදිතරසභාවතාය පරිත්තං. තථා දන්ධාභිඤ්ඤානං චතුත්ථවීථියං උප්පන්නං අප්පමාණං. පඤ්චමවීථියං උප්පන්නං පරිත්තන්ති. අථ වා යත්ථ කත්ථචි අප්පනාවීථියං පඤ්චමං උප්පජ්ජනකඅප්පනාතො චතුත්ථං උප්පජ්ජමානාය බලවභාවොති තංවසෙනාපෙත්ථ පරිත්තඅප්පමාණතා වෙදිතබ්බා.

තං පනෙතං ගණනතො අට්ඨවිධං හොති. යථාහ –

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි, ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති අප්පමාණානි. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමි. නීලානි නීලවණ්ණානි නීලනිදස්සනානි නීලනිභාසානි, තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමි. පීතානි පීතවණ්ණානි පීතනිදස්සනානි පීතනිභාසානි. ලොහිතානි ලොහිතවණ්ණානි ලොහිතනිදස්සනානි ලොහිතනිභාසානි. ඔදාතානි ඔදාතවණ්ණානි ඔදාතනිදස්සනානි ඔදාතනිභාසානි, ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොතී’’ති (දී. නි. 2.173; 3.338; ම. නි. 2.249; අ. නි. 1.427-434; 8.65).

තත්ථ අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අලාභිතාය වා අනත්ථිකතාය වා අජ්ඣත්තෙසු කෙසාදීසු පරිකම්මඅප්පනාසඤ්ඤාවිරහිතො. බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති බහිද්ධා අට්ඨසු කසිණෙසු, චතූසු භූතකසිණෙසු එව වා කතපරිකම්මකතාය පරිකම්මවසෙන චෙව අප්පනාවසෙන ච තානි බහිද්ධා අට්ඨ, චත්තාරි වා කසිණරූපානි පස්සති. පරිත්තානීති අමහන්තානි. අභිභුය්‍යාති යථා මහග්ඝසො සම්පන්නගහණිකො පුරිසො කටච්ඡුමත්තං භත්තං ලභිත්වා ‘‘කිං එත්ථ භුඤ්ජිතබ්බං භත්තං අත්ථී’’ති සඞ්කඩ්ඪිත්වා සබ්බං එකකබළමෙව කරොති, එවමෙව ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිං එත්ථ පරිත්තකෙ ආරම්මණෙ සමාපජ්ජිතබ්බං අත්ථි, නායං මම භාරො’’ති තානි රූපානි පරිකම්මෙන, ඤාණෙන වා අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති. හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සීඝං අප්පනං නිබ්බත්තෙති. ‘‘ජානාමි පස්සාමී’’ති ඉමිනා පනස්ස පුබ්බාභොගො කථිතො, තදාගමනතො ච අන්තොසමාපත්තියං චිත්තාභිසඞ්ඛාරො. ඉතරථා අනෙන ආභොගමත්තෙ කථිතෙ තෙන සාධිතබ්බං ඣානං න වුත්තං හොති, අභිභායතනදෙසනාවායං ඣානවිසයාති. ආගමට්ඨකථාසු පන සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස පුබ්බභාගභාවනාවසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තමභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තමාභොගං සන්ධාය –

‘‘ඉමිනා පනස්ස ආභොගො කථිතො. සො ච ඛො සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස, න අන්තොසමාපත්තිය’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.173; ම. නි. අට්ඨ. 2.249; අ. නි. අට්ඨ. 3.8.65) වුත්තං.

දුතියෙ සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණානි. පරිසුද්ධානි හි නීලාදීනි සුවණ්ණානි, අපරිසුද්ධානි දුබ්බණ්ණානීති ඉධ අධිප්පෙතානි.

තතියෙ අප්පමාණානීති වුද්ධිප්පමාණානි විපුලානි ඛලමණ්ඩලාදීනි. වඩ්ඪනවසෙන පනෙත්ථ අප්පමාණතා න ගහිතා කසිණවඩ්ඪනස්ස ඉධ අසම්භවතො. කසිණස්ස හි ද්වෙ වඩ්ඪනභූමියො උපචාරභූමි, අප්පනාභූමි වා. තත්ථ න තාව ඉධ උපචාරභූමියං වඩ්ඪනං සම්භවති. නිමිත්තුප්පත්තියා සමකාලං විය උප්පජ්ජමානෙ ඣානෙ කුතො තස්ස ඔකාසොති, නාපි අප්පනාභූමියං. වඩ්ඪිතස්ස පඨමුප්පන්නඣානාරම්මණතා න යුජ්ජති, තස්මා සභාවමහන්තානෙව ආලම්බණානි ඉධ අප්පමාණානීති අධිප්පෙතානි. කෙචි පන ‘‘වඩ්ඪිතවසෙනෙව අප්පමාණානීති ගහෙත්වා පඨමං අභිභවනිච්ඡාය අභාවෙන වඩ්ඪෙත්වා පච්ඡා අභිභවනිච්ඡාය සති අභිභවනාකාරෙන පවත්තො තස්මිං අප්පනං නිබ්බත්තෙතීති අප්පනං පටිලභිත්වා වඩ්ඪිතනිමිත්තෙසු ඉදං අභිභායතනං වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

චතුත්ථෙ අභිභුය්‍යාති අභිභවිත්වා. යථා නාම සම්පන්නගහණිකො මහග්ඝසො පුරිසො එකං භත්තවඩ්ඪිතකං ලභිත්වා ‘‘‘අඤ්ඤොපි හොතු, අඤ්ඤොපි හොතූ’ති කිං එස මය්හං කරිස්සතී’’ති න තං මහන්තතො පස්සති, එවමෙව ඤාණුත්තරො විසදඤාණො පුග්ගලො ‘‘‘කිං එත්ථ සමාපජ්ජිතබ්බං, නයිදං අප්පමාණ’න්ති මය්හං චිත්තෙකග්ගතාකරණෙ භාරො’’ති අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති. වුත්තනයෙනෙව අප්පනං නිබ්බත්තෙති.

පඤ්චමෙ නීලානි…පෙ… නීලනිභාසානීති එතානි පරියායනාමානීති තත්ථ ‘‘නීලානී’’ති සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන වුත්තං. එත්තකෙයෙව පන වුත්තෙ තංයොගතො තබ්බොහාරෙන ගුණයුත්තෙපි පසඞ්ගො සියාති තන්නිවාරණත්ථං ‘‘නීලවණ්ණානී’’ති වණ්ණවසෙන වුත්තං. එවම්පි හි බහුබ්බීහිවසෙන ගුණොපි පසඞ්ගො හොතීති ‘‘නීලනිදස්සනානී’’ති නිදස්සනවසෙන වුත්තං. නිදස්සිතබ්බඤ්හි නිදස්සනං, චක්ඛුනා දට්ඨබ්බං රූපං. තතො සෙතාදිනිවාරණත්ථං නීල-සද්දෙන සහ සමාසො කතොති අපඤ්ඤායමානචීවරානි අසම්භින්නවණ්ණානි එකනීලානෙව හුත්වා දිස්සමානානීති වුත්තං හොති. ‘‘නීලනිභාසානී’’ති ඉදං පන ඔභාසවසෙන වුත්තං, නීලොභාසානි නීලප්පභායුත්තානීති අත්ථො. එතෙන තෙසං සුවිසුද්ධත්තං දස්සෙති. ‘පීතානී’’තිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අට්ඨසු චෙතෙසු පුරිමං අභිභවනාකාරෙන වණ්ණාභොගරහිතානි අට්ඨපි කසිණානි පරිත්තානි ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නං සන්ධාය වුත්තං. තතියං තථා අප්පමාණානි. දුතියචතුත්ථානියෙව ද්වෙ වණ්ණාභොගසහිතානි ආරබ්භ උප්පන්නං, න පන වණ්ණකසිණවසෙන උප්පන්නං තස්ස විසුං වක්ඛමානත්තා.

පඤ්චමාදීනි පන තෙසු කතාධිකාරෙ සන්ධාය සුවිසුද්ධවණ්ණවසෙනෙව දෙසිතානි. න හි තෙසං අභිභවනස්ස පරිත්තතා, අප්පමාණතා වා කාරණං, අථ ඛො සුවිසුද්ධනීලාදිභාවො. තත්ථ හි තෙ කතාධිකාරාති. නනු ච ආගමට්ඨකථාසු ‘‘සුවණ්ණානි වා හොන්තු දුබ්බණ්ණානි වා, පරිත්තඅප්පමාණවසෙනෙව ඉමානි අභිභායතනානි දෙසිතානී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.173; ම. නි. අට්ඨ. 2.249; අ. නි. අට්ඨ. 3.8.65) වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන ආගමෙ අභිභායතනානං අඤ්ඤථා ආගතත්තා වුත්තං. තත්ථ හි –

‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති (දී. නි. 2.173; 3.338; ම. නි. 2.249; අ. නි. 1.427-434; 8.65) –

එවං චත්තාරියෙව අභිභායතනානි ආගතානි, තස්මා තදට්ඨකථාසු වණ්ණාභොගෙ විජ්ජමානෙ අවිජ්ජමානෙපි පරිත්තඅප්පමාණතාවසෙනෙව ඉමෙසං දෙසිතභාවො වුත්තො. පරිත්තඅප්පමාණතා හි ඉමෙසු චතූසු අභිභවනස්ස කාරණං වණ්ණාභොගෙ විජ්ජමානෙ අවිජ්ජමානෙපීති. නනු ච සබ්බත්ථ ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වචනතො වණ්ණාභොගසහිතානියෙව තත්ථ ගහිතානීති? තං න, වණ්ණාභොගරහිතානි, සහිතානි ච සබ්බානි පරිත්තානි එකතො කත්වා ‘‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වුත්තානි, තථා ‘‘අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති. යදි එවං කථං විසිට්ඨානං වණ්ණාභොගරහිතානං, සහිතානඤ්ච එකජ්ඣං මනසිකාරො, න එකජ්ඣං, විසුංයෙව තෙසං මනසිකාරො. යදි එවං විසුං කථමෙකත්තන්ති? පරිත්තභාවසාමඤ්ඤතො. යදි එවං සුවණ්ණදුබ්බණ්ණ-ග්ගහණමතිරිච්චති අවසිට්ඨොති? නාතිරිච්චති පරියායදෙසනාභාවතො. අත්ථි හි එස පරියායො, යදිදං වණ්ණාභොගජනිතාජනිතං විසෙසං අග්ගහෙත්වා පරිත්තභාවසාමඤ්ඤෙන එකත්තං නෙත්වා ‘‘පරිත්තානි අභිභුය්‍යා’’ති වත්වා පුන තදන්තොගධමෙව පභෙදං විනෙය්‍යවසෙන දස්සෙතුං තානි ච කදාචි වණ්ණවසෙන ආවජ්ජිතානි හොන්ති, ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යා’’ති වත්තබ්බතාය වණ්ණාභොගරහිතානි, සහිතානි ච විසුං මනසි කත්වා උභයත්ථාපි වණ්ණාභොගරහිතපරිත්තාභිභවනෙ, තංසහිතපරිත්තාභිභවනෙ ච පරිත්තාභිභවනසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා එකත්තං කතන්ති. අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා වණ්ණාභොගරහිතානි, සහිතානි ච විසුං වුත්තානි. අත්ථි හි උභයත්ථාභිභවනවිසෙසොති. හොතු තාව, එවං සුත්තාභිධම්මපාඨවිසෙසතො අට්ඨකථාය පාඨභෙදෙ පන කො අධිප්පායොති? වුච්චතෙ – සුත්තන්තෙ හි පඨමවිමොක්ඛං ද්වෙධා භින්දිත්වා පඨමදුතියඅභිභායතනානි වුත්තානි, පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛානම්පි අභිභවනපරියායො විජ්ජතීති ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති අභිභායතනද්වයං වුත්තං.

තතියචතුත්ථඅභිභායතනෙසු දුතියවිමොක්ඛො, වණ්ණාභිභායතනෙසු තතියවිමොක්ඛො ච අභිභවනප්පවත්තිතො සඞ්ගහිතො, ඉධ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛාභිභායතනානි අසඞ්කරතො දස්සෙතුං විමොක්ඛෙ වජ්ජෙත්වා අභිභායතනානි කථිතානි. සබ්බානි ච විමොක්ඛකිච්චානි විමොක්ඛදෙසනාය වුත්තානි, තදෙතං ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති සුත්තෙ ආගතස්ස අභිභායතනද්වයස්ස අභිධම්මෙ අවචනතො ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනඤ්ච සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො වවත්ථානං කතන්ති විඤ්ඤායති. අවස්සඤ්චෙතං එව සම්පටිච්ඡිතබ්බං, න සම්පටිච්ඡන්තෙහි සුත්තාභිධම්මපාඨභෙදෙ අඤ්ඤං කාරණං වත්තබ්බං. අථ කිමෙත්ථ වත්තබ්බං, නනු අට්ඨකථායමෙව ‘‘කස්මා පන යථා සුත්තන්තෙ ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානී’තිආදි වුත්තං, එවං අවත්වා ඉධ චතූසුපි අභිභායතනෙසු අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාව වුත්තා’’ති වත්වා ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති කාරණං වුත්තන්ති? න තං තස්ස කාරණවචනං, අථ ඛො කත්ථචි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපානි පස්සතී’’ති අවත්වා සබ්බත්ථ යං වුත්තං ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති, තස්ස ච කාරණවචනං. තෙනෙව හි තත්ථ වා ඉධ වා ‘‘බහිද්ධා රූපානියෙව අභිභවිතබ්බානී’’ති තත්ථෙව වුත්තං, අනභිභවනීයතා ච අජ්ඣත්තරූපානං බහිද්ධා රූපානි විය අවිභූතත්තා. න හි සුට්ඨු විභූතභාවමන්තරෙන ඤාණුත්තරානං ආරම්මණාභිභවනං සම්භවතීති. නනු ච අට්ඨකථායං පාඨද්වයවිසෙසස්ස දෙසනාවිලාසො කාරණභාවෙන වුත්තොති? සච්චං වුත්තො, සො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. දෙසනාවිලාසො හි නාම විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං විජ්ජමානස්සෙව පරියායස්ස විභාවනං, න යස්ස කස්සචීති. එවං තාව අභිභායතනං වෙදිතබ්බං.

තත්ථ විමොක්ඛොති පටිලද්ධජ්ඣානස්ස ඣානං සමාපජ්ජිතුකාමතාවසප්පවත්තජවනවීථිසමනන්තරමෙව පිතුඅඞ්කෙ විස්සට්ඨඅඞ්ගපච්චඞ්ගස්ස විය දාරකස්ස ආරම්මණෙ නිරාසඞ්කමෙව හුත්වා පඨමකප්පනා විය ච ලහුං අවුට්ඨහිත්වා අන්තමසො චතුපඤ්චචිත්තක්ඛණතො අනොසක්කිත්වා ආරම්මණෙ අභිරතිවසෙන පවත්තස්ස වසිභාවප්පත්තස්ස ඣානස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි කසිණායතනවසෙන වා අභිභායතනවසෙන වා උප්පන්නං පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුත්තත්තා, ආරම්මණෙ අධිමුත්තතාය ච ‘‘විමොක්ඛො’’ති වුච්චති. වුත්තම්පි චෙතං අට්ඨකථායං –

‘‘කෙනට්ඨෙන පන විමොක්ඛො වෙදිතබ්බොති? අධිමුච්චනට්ඨෙන. කො අයං අධිමුච්චනට්ඨො නාම? පච්චනීකධම්මෙහි ච සුට්ඨු විමුච්චනට්ඨො, ආරම්මණෙ ච අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 248).

යදි වසිභාවප්පත්තමෙව විමොක්ඛො, කථමස්ස ආරම්මණචතුක්කෙ පරිත්තතා පාළියං වුත්තා. අවසිතාපත්තඤ්හි ඣානං පරිත්තන්ති වුච්චතීති? නායං දොසො, පරිපුණ්ණවසිභාවප්පත්තං සන්ධාය අපරිපුණ්ණවසිභාවප්පත්තස්ස පරිත්තභාවෙන තත්ථ අධිප්පෙතත්තා, තස්මා වසිභාවප්පත්තමෙව ඣානං විමොක්ඛො නාම, න ඉතරං. ඉතරං පන යදි කසිණායතනවසෙන උප්පන්නං, කසිණායතනං. අථ අභිභායතනවසෙන, අභිභායතනමෙවාති. කෙචි පන ‘‘පඨමඅප්පනාතො පච්ඡිමපච්ඡිමාය පටිපක්ඛතො සුට්ඨු විමුත්තත්තා කසිණායතනවසෙන, අභිභායතනවසෙන ච උප්පන්නං පඨමකප්පනං ඨපෙත්වා සෙසං විමොක්ඛොයෙවා’’ති වදන්ති.

තං පනෙතං ගණනතො තිවිධං. යථාහ –

‘‘රූපී රූපානි පස්සති, අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති, සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතී’’ති (දී. නි. 2.174; 3.339; පටි. ම. 1.209).

තත්ථ රූපීති අජ්ඣත්තං කෙසාදීසු උප්පාදිතං රූපජ්ඣානං රූපං, තදස්ස අත්ථීති රූපී. රූපානි පස්සතීති බහිද්ධාපි නීලකසිණාදිරූපානි ඣානචක්ඛුනා පස්සති. ඉමිනා අජ්ඣත්තබහිද්ධවත්ථුකෙසු කසිණෙසු ඣානපටිලාභො දස්සිතො. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අජ්ඣත්තං නරූපසඤ්ඤී, අත්තනො කෙසාදීසු අනුප්පාදිතරූපාවචරජ්ඣානොති අත්ථො. ඉමිනා බහිද්ධා පරිකම්මං කත්වා බහිද්ධාව පටිලද්ධජ්ඣානතා දස්සිතා. ‘‘සුභ’’න්ති ඉමිනා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු ඣානානි දස්සිතානි. තත්ථ කිඤ්චාපි අන්තොඅප්පනායං ‘‘සුභ’’න්ති ආභොගො නත්ථි, යො පන සුවිසුද්ධං සුභකසිණං ආරම්මණං කත්වා විහරති, සො යස්මා ‘‘සුභ’’න්ති අධිමුච්චනවසෙන පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජිත්වා විහරති, තථා දුතියාදීනි, තස්මා එවං දෙසනා කතාති. පටිසම්භිදාමග්ගෙ පන ‘‘ඉධ භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.212) බ්‍රහ්මවිහාරවසෙන සුභවිමොක්ඛො වුත්තො. ධම්මසඞ්ගණියං පන බ්‍රහ්මවිහාරානං විසුංයෙව ආගතත්තා තං නයං පටික්ඛිපිත්වා සුනීලකාදිවසෙනෙව සුභවිමොක්ඛො අට්ඨකථායං අනුඤ්ඤාතොති ඉධාපි තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වවත්ථානං කතන්ති එවං තාව විමොක්ඛඣානං වෙදිතබ්බං.

යථානුරූපන්ති හීනාදිඅනුරූපං. පඨමජ්ඣානඤ්හි හීනං කප්පස්ස තතියභාගායුකෙ බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙ උපපත්තිං නිප්ඵාදෙති, මජ්ඣිමං උපඩ්ඪකප්පායුකෙ බ්‍රහ්මපුරොහිතෙ, පණීතං එකකප්පායුකෙ මහාබ්‍රහ්මෙ. තථා දුතියජ්ඣානං, තතියජ්ඣානඤ්ච හීනං ද්විකප්පායුකෙ පරිත්තාභෙ, මජ්ඣිමං චතුකප්පායුකෙ අප්පමාණාභෙ, පණීතං අට්ඨකප්පායුකෙ ආභස්සරෙ. චතුත්ථජ්ඣානං හීනං සොළසකප්පායුකෙ පරිත්තාසුභෙ, මජ්ඣිමං ද්වත්තිංසකප්පායුකෙ අප්පමාණසුභෙ, පණීතං චතුසට්ඨිකප්පායුකෙ සුභකිණ්හෙ. පඤ්චමජ්ඣානං පන තිවිධම්පි පඤ්චකප්පසතායුකෙ වෙහප්ඵලෙ උපපත්තිං නිප්ඵාදෙති, තදෙව තිත්ථියෙහි සඤ්ඤාවිරාගවසෙන භාවිතං පඤ්චකප්පසතායුකෙයෙව අසඤ්ඤසත්තෙ. අනාගාමීහි පන පුථුජ්ජනාදිකාලෙ පච්ඡාපි භාවිතං සද්ධාදිඉන්ද්‍රියාධිමුත්තතානුක්කමෙන යථාක්කමං සහස්සද්විසහස්සචතුසහස්සඅට්ඨසහස්සසොළසසහස්සකප්පායුකෙසු අවිහාඅතප්පාසුදස්සාසුදස්සීඅකනිට්ඨනාමකෙසු පඤ්චසුද්ධාවාසෙසු උපපත්තිං නිප්ඵාදෙතීති එවමෙතං යථානුරූපං සොළසරූපාවචරබ්‍රහ්මලොකූපපත්තිනිප්ඵාදකන්ති ආහ ‘‘යථානුරූපං…පෙ… හොතී’’ති.

යස්මා පන රූපභවෙපි පවත්තියං ලභිතබ්බා උපභොගසම්පත්ති කාමාවචරස්සෙව ඵලං, තස්මා ඉධ ‘‘භවභොගසම්පත්තිං නිප්ඵාදෙතී’’ති අවත්වා උපපත්තිනිප්ඵාදනමෙව වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච දුතියජ්ඣානභූමිං උපාදාය සබ්බත්ථ පරිපුණ්ණස්ස මහාකප්පස්ස වසෙන පරිච්ඡෙදො දට්ඨබ්බො, පඨමජ්ඣානභූමියං පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන. න හි තත්ථ ඉතරවසෙන පරිච්ඡෙදො සම්භවති එකකප්පෙපි අවිනාසාභාවෙන මහාකප්පස්ස චතුත්ථභාගෙයෙව තස්ස සණ්ඨහනතො.

රූපාවචරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.