සුත්තන්තිකදුකමාතිකත්ථවණ්ණනා

සුත්තන්තිකදුකෙසු වෙදෙති, විවිධෙන වා ආකාරෙන ජානාතීති විජ්ජා, විපස්සනාඤාණමනොමයිද්ධිඡඅභිඤ්ඤාවසප්පවත්තා පඤ්ඤා, තස්මිං විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ විජ්ජාසභාවෙ වත්තන්තීති විජ්ජාභාගිනො. තා එව විජ්ජා, තං වා විජ්ජං සම්පයොගවසෙන භජන්තීතිපි විජ්ජාභාගිනො, අට්ඨවිධවිජ්ජාසම්පයුත්තධම්මා. තාසු යා කාචි එකා විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගිනොති එවං විජ්ජාපි විජ්ජාසම්පයුත්තධම්මාපි විජ්ජාභාගිනොත්වෙව වෙදිතබ්බා, ඉධ පන විජ්ජාසම්පයුත්තා ධම්මාව අධිප්පෙතා. න විජානාතීති අවිජ්ජා, චතුසච්චච්ඡාදකවසෙන චතුබ්බිධො මොහො, තස්මිං අවිජ්ජාභාගෙ අවිජ්ජාකොට්ඨාසෙ අවිජ්ජාසභාවෙ වත්තන්තීති අවිජ්ජාභාගිනො. තා එව අවිජ්ජා, තං වා අවිජ්ජං සම්පයොගවසෙන භජන්තීතිපි අවිජ්ජාභාගිනො, අවිජ්ජාසම්පයුත්තධම්මා. එවං අවිජ්ජාපි අවිජ්ජාසම්පයුත්තධම්මාපි අවිජ්ජාභාගිනොත්වෙව වෙදිතබ්බා, ඉධ පන අවිජ්ජාසම්පයුත්තධම්මාව අධිප්පෙතා.

තත්ථ අරහත්තමග්ගචිත්තං, පඤ්ඤාවිරහිතතංසම්පයුත්තා ච විජ්ජාභාගිනො ච ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනානි, ඤාණවිරහිතතංසම්පයුත්තා ච විපස්සනාභාවෙන පවත්තියං විජ්ජාභාගිනො, අඤ්ඤදා න වත්තබ්බා. රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානිකජවනචිත්තානි, පඤ්ඤාවිරහිතතංසම්පයුත්තා ච මනොමයිද්ධිභාවෙන ච පඤ්චාභිඤ්ඤාභාවෙන ච පවත්තියං විජ්ජාභාගිනො, අඤ්ඤදා න වත්තබ්බා. තත්ථ ද්වාදසාකුසලචිත්තානි, අවිජ්ජාවිරහිතතංසම්පයුත්තා ච අවිජ්ජාභාගිනොව, ඉධ පන අවිජ්ජා, සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි ච න වත්තබ්බාව. චෙතසිකෙසු පන මොහඅප්පමඤ්ඤා න වත්තබ්බාව, සෙසා කුසලාබ්‍යාකතා සියා විජ්ජාභාගිනො, සියා න වත්තබ්බා, තිජාතිකා ද්විධාපි න වත්තබ්බා ච. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඨමං.

පුන අනජ්ඣොත්ථරණවසෙන කිලෙසන්ධකාරං විද්ධංසෙතුං අසමත්ථතාය විජ්ජු උපමා එතෙසන්ති විජ්ජූපමා, ආදිතො තීසු මග්ගෙසු ඤාණංව. නිස්සෙසං විද්ධංසනසමත්ථතාය වජිරං උපමා එතෙසන්ති වජිරූපමා, අරහත්තමග්ගෙ ඤාණං. යථා හි මෙඝන්ධකාරෙ මග්ගපටිපන්නස්ස පටිච්ඡාදනඅන්ධකාරං විධමිත්වා විජ්ජුයා උප්පන්නක්ඛණෙ චාතුදිසා මග්ගා පාකටා හොන්ති, විජ්ජුයා නිරුද්ධාය පුන අන්ධකාරො ඔත්ථරිත්වා මග්ගං පටිච්ඡාදෙති, එවං විපස්සනායානිකස්ස යථාසකං සච්චච්ඡාදකකිලෙසන්ධකාරං විධමිත්වා තීසු මග්ගෙසු යථාක්කමං උප්පන්නෙසු චත්තාරි සච්චානි පාකටානි හොන්ති, තෙසු නිරුද්ධෙසු පුන අවසිට්ඨකිලෙසන්ධකාරො චතුසච්චං පටිච්ඡාදෙති, තස්මා තීසු මග්ගෙසු පඤ්ඤා විජ්ජූපමා වුත්තා. යථා පන වජිරස්ස අභෙජ්ජො පාසාණො නාම නත්ථි, තඤ්ච නිස්සෙසතො වජිරං ඛෙපෙති, වජිරෙන ච ගතමග්ගෙ පාසාණස්ස පුන පාකතිකභාවො නත්ථි, එවං අරහත්තමග්ගඤාණස්ස අවජ්ඣකිලෙසො නාම නත්ථි, තඤ්ච නිස්සෙසතො අරහත්තමග්ගඤාණං ඛෙපෙති, තෙන ච ඛෙපිතෙ කිලෙසෙ අවසිට්ඨකිලෙසාභාවතො තස්ස පුන පච්චුදාවත්තනං නාම නත්ථි, තස්මා චතුත්ථමග්ගෙ පඤ්ඤා වජිරූපමා වුත්තා. පඤ්ඤා එව හෙත්ථ සියා විජ්ජූපමා, සියා න වත්තබ්බා ච හොති. සෙසචෙතසිකචිත්තරූපනිබ්බානානි පන සබ්බානි න වත්තබ්බානෙව. දුතියං.

බාලෙසු ඨිතත්තා, යත්ථ ඨිතා තදුපචාරෙන බාලා, බාලකරත්තා වා බාලා, ද්වාදසාකුසලචිත්තානි. ඉධ පන අහිරිකඤ්ච අනොත්තප්පඤ්ච බාලා නාම. පණ්ඩිතෙසු ඨිතත්තා පණ්ඩිතා, පණ්ඩිතකරත්තා වා පණ්ඩිතා, එකවීසති කුසලචිත්තානි. ඉධ පන හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච පණ්ඩිතා නාම. සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි න වත්තබ්බානි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. තතියං.

කණ්හාති කාළකා, චිත්තස්ස අපභස්සරභාවකරණා. සුක්කාති ඔදාතා, පභස්සරභාවකරණා. සෙසං සබ්බං බාලදුකසදිසමෙව. චතුත්ථං.

ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච තපෙන්තීති තපනීයා. න තපනීයා අතපනීයා. සෙසං බාලදුකසදිසමෙව. පඤ්චමං.

‘‘සිරිවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකො’’තිආදයො විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තා අධිවචනා නාම. නාමධෙය්‍යන්ති තෙසං තෙසං ධම්මානං නාමානි. තානි චතුබ්බිධානි සාමඤ්ඤනාමං ගුණනාමං කිත්තිමනාමං ඔපපාතිකනාමන්ති. තත්ථ පඨමකප්පිකෙසු මහාජනෙන සම්මන්නිත්වා ඨපිතත්තා ‘‘මහාසම්මතො’’ති රඤ්ඤො නාමන්ති එවරූපං සාමඤ්ඤනාමං නාම. ‘‘ධම්මකථිකො පංසුකූලිකො කාළො රස්සො’’ති එවරූපං ගුණතො ආගතං, ‘‘භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදීනිපි තථාගතස්ස අනෙකානි නාමසතානි ගුණනාමං නාම. යං පන ජාතස්ස කුමාරස්ස ඤාතකා කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා ‘‘අයං අසුකො නාමා’’ති නාමං කරොන්ති, ඉදං කිත්තිමනාමං නාම. යා පන පුරිමපඤ්ඤත්ති අපරපඤ්ඤත්තියං නිපතති, සෙය්‍යථිදං – පුරිමකප්පෙපි චන්දො චන්දො එව, එතරහිපි අනාගතෙපි චන්දො එව. තථා ‘‘සූරියො සමුද්දො පථවී රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං නිබ්බාන’’න්තිඑවමාදි ඔපපාතිකනාමං නාම. තානි පුන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති එවං නාමපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡබ්බිධානි හොන්ති.

තත්ථ පරමත්ථතො උපලබ්භමානා යථාවුත්තද්වාසත්තතිවිධා නාමරූපධම්මා විජ්ජමානා නාම, තෙසං පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම, ‘‘චිත්තං ඵස්සො පථවී රූපං නිබ්බාන’’න්තිආදයො පරමත්ථවාචකා සද්දා. උපාදින්නනාමරූපධම්මෙ පන උපාදාය පඤ්ඤත්තා සත්තපුග්ගලඉත්ථිපුරිසදෙවමනුස්සතිරච්ඡානාදිභෙදා, අනුපාදින්නරූපධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තා භූමිපබ්බතරුක්ඛසකටචන්දසූරියනක්ඛත්තදිසාකාලකසිණාදිභෙදා ච පරමත්ථතො අනුපලබ්භමානා අවිජ්ජමානා නාම, තෙසං පඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. තථා ‘‘අත්තා භූමී’’තිආදයො අත්ථපඤ්ඤත්තිවාචකා සද්දා ච චිත්තසන්තතිවණ්ණුපගන්තිආදි විජ්ජමානත්ථවාචකා සද්දා විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘පුරිසස්ස චිත්තං, මෙඝවණ්ණො’’තිආදීසු අවිජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘චිත්තලහුතා පථවීගන්ධො’’තිආදි විජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘මනුස්සසරීරං රුක්ඛසාඛා’’තිආදි අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. එවං ඡබ්බිධාපි චෙතා අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙතුකාමතාචිත්තසමුට්ඨාපිතසවිඤ්ඤත්තිසද්දානුසාරෙන ඤාතසඞ්කෙතස්ස සොතවිඤ්ඤාණවීථිඅනන්තරං උප්පන්නෙහි මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙහි ‘‘ඉමස්සෙදං නාම’’න්ති අනෙකසද්දෙසු එකත්තමාරොපෙත්වා වවත්ථාපිතා අත්ථාභිමුඛං නමනතො පකාරෙහි අත්ථස්ස ඤාපනතො ‘‘නාමපඤ්ඤත්තී’’ති වුච්චන්ති, තෙසං අධිවචනානං පථා අත්ථා අධිවචනපථා, සම්මුතිපරමත්ථභෙදා සබ්බෙ ධම්මා සද්දවචනීයසභාවා. ඡට්ඨං.

ඉතො පරං ද්වෙ දුකා අධිවචනදුකසදිසාව, කෙවලං පදත්ථමත්තමෙව විසෙසො. තත්ථ අභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරාති එවං නිද්ධාරෙත්වා සහෙතුකං කත්වා වුච්චමානා නිරුත්ති නාම, ‘‘තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො’’ති එවං තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති නාම, යථාවුත්තනාමපඤ්ඤත්තියොව. න හි අධිවචනනිරුත්තිපඤ්ඤත්තීසු අත්ථතො කොචිපි භෙදො අත්ථි, නිබ්බත්තිනිමිත්තභෙදදස්සනත්ථං පන නෙසං විභාගෙන පදත්ථො දස්සිතො. ඉමෙසු ච තීසු දුකෙසු පඤ්ඤත්තිසහිතා සබ්බෙ ධම්මා ලබ්භන්ති, අනන්තරෙ නාමරූපදුකෙ පඤ්ඤත්තිරහිතාති ඉමෙ චත්තාරො දුකා ඉමෙසු සුත්තන්තිකදුකෙසු නිප්පදෙසා, සෙසා පන අට්ඨතිංසාපි සප්පදෙසාති වෙදිතබ්බා. සත්තමට්ඨමානි.

නාමකරණට්ඨෙන, නමනට්ඨෙන, නාමනට්ඨෙන ච නාමං, අරූපක්ඛන්ධනිබ්බානානි. තානි හි සබ්බදාපි වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං නිබ්බානන්ති ඔපපාතිකනාමවසෙන අත්තනො නාමං කරොන්තාව පවත්තන්ති චන්දසූරියාදයො විය. න හි තෙසං සාමඤ්ඤගුණකිත්තිමවසෙන නාමකරණකිච්චං අත්ථීති. එවං නාමකරණට්ඨෙන නාමං වෙදිතබ්බං. ආරම්මණාභිමුඛං පන නමනට්ඨෙන, අඤ්ඤමඤ්ඤං තත්ථ නාමනට්ඨෙන ච චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධාව නාමං. නිබ්බානං පන ආරම්මණාධිපතිපච්චයතාය අත්තනි අනවජ්ජධම්මානං නාමනට්ඨෙනෙව නාමං වෙදිතබ්බං. රුප්පනට්ඨෙන රූපං, රූපක්ඛන්ධො. නවමං.

අවිජ්ජාති දුක්ඛාදිපටිච්ඡාදකො සබ්බො මොහො. භවතණ්හාති භවපත්ථනාවසෙන පවත්තො ලොභො. තථා අප්පවත්තො පනෙත්ථ ලොභො, සෙසචෙතසිකචිත්තරූපනිබ්බානානි ච න වත්තබ්බානි. ඉතො පරං පන එවං නවත්තබ්බවිභාගං අදස්සෙත්වා පදත්ථසරූපමත්තමෙව දස්සයිස්සාම, දස්සිතාවසෙසා න වත්තබ්බාති ගහෙතබ්බා. දසමං.

භවො වුච්චති සස්සතං. ‘‘භවිස්සති අත්තා ච ලොකො චා’’ති සස්සතවසෙන උප්පජ්ජනකදිට්ඨි භවදිට්ඨි නාම. විභවො වුච්චති උච්ඡෙදො. ‘‘න භවිස්සති අත්තා ච ලොකො චා’’ති උච්ඡෙදවසෙන උප්පජ්ජනකදිට්ඨි විභවදිට්ඨි නාම. උභයෙනාපි මිච්ඡාදිට්ඨි ගහිතා. තථා අනන්තරෙසුපි තීසු දුකෙසු. එකාදසමං.

ඛන්ධපඤ්චකං ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති ගහෙත්වා ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති පවත්තා දිට්ඨි සස්සතදිට්ඨි නාම. තථා ‘‘උච්ඡිජ්ජිස්සතී’’ති පවත්තා දිට්ඨි උච්ඡෙදදිට්ඨි නාම. ‘‘අන්තවා’’ති පවත්තා අන්තවාදිට්ඨි නාම. ‘‘අනන්තවා’’ති පවත්තා අනන්තවාදිට්ඨි නාම. පුබ්බන්තං අනුගතා බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තනයෙන අතීතකොට්ඨාසං ආරම්මණං කත්වා පවත්තා අට්ඨාරසවිධා පුබ්බන්තානුදිට්ඨි නාම. අපරන්තං අනුගතා තත්ථෙව ආගතනයෙන අනාගතකොට්ඨාසං ආරම්මණං කත්වා පවත්තා චතුචත්තාලීසවිධා අපරන්තානුදිට්ඨි නාම. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.28), තදට්ඨකථාය (දී. නි. අට්ඨ. 1.28) ච වෙදිතබ්බො. ද්වාදසමතෙරසමචුද්දසමානි.

අහිරිකදුකං, හිරිදුකඤ්ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඤ්චදසමසොළසමානි.

දුක්ඛං වචො එතස්මිං විප්පටිකූලගාහිම්හි විපච්චනීකසාතෙ අනාදරෙ පුග්ගලෙති දුබ්බචො, සහධම්මිකං දස්සෙත්වා ඔවදියමානෙ අනාදරකාරකො පුග්ගලො, තස්ස කම්මං දොවචස්සං, තස්ස භාවො දොවචස්සතා, අනාදරවසෙන පවත්තා ද්වෙ පටිඝචිත්තා, තංසම්පයුත්තා ච. පාපා අස්සද්ධාදයො පුග්ගලා එතස්ස මිත්තාති පාපමිත්තො, තස්ස භාවො පාපමිත්තතා, පාපපුග්ගලෙසු දළ්හභත්තිවසෙන, කායචිත්තෙහි තංසෙවනාතන්නින්නතාවසෙන ච පවත්තානි අට්ඨ ලොභචිත්තානි. සත්තරසමං.

සොවචස්සතා, කල්‍යාණමිත්තතා ච වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. අත්ථතො පන තථාපවත්තානි සහෙතුකකාමාවචරකුසලකිරියචිත්තානි. අට්ඨාරසමං.

පඤ්චසු, සත්තසු වා ආපත්තීසු කුසලභාවො ආපත්තිකුසලතා, සහ වත්ථුනා තාසං ආපත්තීනං ආපජ්ජනපරිච්ඡෙදජානනවසෙන පවත්තා කාමාවචරජවනපඤ්ඤා. ආපත්තීහි වුට්ඨානෙ කුසලභාවො ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතා, වුට්ඨානවිධානෙන සද්ධිං ආපත්තිවුට්ඨානපරිච්ඡෙදජානනවසෙන පවත්තා යථාවුත්තචිත්තසම්පයුත්තපඤ්ඤාව. එකූනවීසතිමං.

සමාපජ්ජිතබ්බතො සමාපත්ති, තාසු ලොකියලොකුත්තරාසු සවිතක්කසවිචාරාදීසු සමාපත්තීසු කුසලතා සමාපත්තිකුසලතා, සහ පරිකම්මෙන අප්පනාපරිච්ඡෙදජානනවසෙන පවත්තා පඤ්ඤා. සමාපත්තීහි වුට්ඨානෙ කුසලභාවො සමාපත්තිවුට්ඨානකුසලතා, යථාපරිච්ඡින්නකාලෙයෙව තාහි වුට්ඨානකපඤ්ඤා කාමාවචරජවනපඤ්ඤාව. වීසතිමං.

අට්ඨාරසසු ධාතූසු කුසලභාවො ධාතුකුසලතා, සවනධාරණපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා. තාසඤ්ඤෙව ධාතූනං මනසිකාරෙ කුසලභාවො මනසිකාරකුසලතා, තාසං සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා. එස නයො ආයතනකුසලතායපි. තත්ථ හි සවනධාරණපච්චවෙක්ඛණා කාමාවචරාව, පටිවෙධො ලොකුත්තරොව, සම්මසනං කාමාවචරලොකුත්තරං. අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිච්ච සහිතං ඵලං උප්පාදෙතීති පටිච්චසමුප්පාදො, අවිජ්ජාදීහි නිද්දිට්ඨො පච්චයසමූහො, තස්මිං ද්වාදසඞ්ගෙ අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදෙ කුසලභාවො පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා, ‘‘ඉමිනා පච්චයෙන ඉදං හොතී’’ති ජානනවසෙන පවත්තා ලොකියජවනපඤ්ඤාව. එකවීසතිමද්වාවීසතිමානි.

තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨානං, කාරණං, තස්මිං ඨානෙ කුසලතා ඨානකුසලතා. න ඨානෙ කුසලතා අට්ඨානකුසලතා. තෙවීසතිමං.

උජුභාවො අජ්ජවො. මුදුභාවො මද්දවො. කායචිත්තුජුකතාමුදුකතාද්වයං. චතුවීසතිමං.

අධිවාසනසඞ්ඛාතා ඛමනං ඛන්ති, තථාපවත්තකාමාවචරජවනානි. පාපතො සුට්ඨු ඔරතො විරතොති සොරතො, තස්ස භාවො සොරච්චං. කායවචීමනොසංවරසීලසඞ්ඛාතානි ලොකියලොකුත්තරජවනානි. පඤ්චවීසතිමං.

සම්මොදකපියවාදිතාසඞ්ඛාතො සඛිලභාවො සාඛල්‍යං, යථා පරෙහි සද්ධිං අත්තනො ඡිද්දං විවරං න හොති, එවං ධම්මාමිසෙහි පටිසන්ථරණං පටිච්ඡාදනං පටිසන්ථාරො. ආගන්තුකස්ස හි පච්චුග්ගමනපත්තචීවරපටිග්ගහණආසනදානබීජනපාදධොවනමක්ඛනාදිනා, පානීයෙන ආපුච්ඡනෙන, කාලෙ ආගතස්ස යාගුආදීනං, විකාලෙ පානකාදීනඤ්ච දානෙන, පුනදිවසෙ පිණ්ඩාය චරණට්ඨානදස්සනපවෙසනනික්ඛමනකාලාරොචනාදිනා ච පබ්බජිතා, ගහට්ඨානඤ්ච විනයෙ ආගතනයෙන යථානුරූපං ආමිසපටිසන්ථාරො කාතබ්බො. ආගන්තුකං පන උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තුම්හෙ කතරභාණකා’’ති අපුච්ඡිත්වා ‘‘ආචරියුපජ්ඣායා වො කතරං ගන්ථං වළඤ්ජෙන්තී’’ති පුච්ඡිත්වා තස්ස විසයෙ පඤ්හපුච්ඡනෙන සචෙ න සක්කොති, සයං කථෙත්වා දානෙන, ධම්මකථනපඤ්හවිස්සජ්ජනකම්මට්ඨානකථනකුක්කුච්චදිට්ඨිවිනොදනාදිනා, පරිවාසාදිවිනයකම්මකරණෙන, පබ්බාජනඋපසම්පදාදිනා ච ධම්මපටිසන්ථාරො කාතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනායං සද්ධිං ආනිසංසදීපකවත්ථූහි අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. 1351) ඤාතබ්බො. එතස්මිං දුවිධෙ පටිසන්ථාරෙ කුසලභාවො පටිසන්ථාරකුසලතා, තථාපවත්තකාමාවචරජවනානි එව. ඡබ්බීසතිමං.

ඉන්ද්‍රියෙසු මනච්ඡට්ඨෙසු ආපාථගතරූපාදීසු ආරම්මණෙසු නිමිත්තගහණාදිනා ඉන්ද්‍රියසංවරභෙදසඞ්ඛාතො අගුත්තද්වාරභාවො ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා. පටිග්ගහණපරිභොගවසෙන භොජනෙ මත්තං අජානනභාවො භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා, තථාපවත්තඅකුසලචිත්තානි. සත්තවීසතිමං.

අනන්තරදුකෙපි වුත්තපටිපක්ඛවසෙන කාමාවචරසහෙතුකකුසලකිරියචිත්තානි වෙදිතබ්බානි. අට්ඨවීසතිමං.

සතිවිප්පවාසසඞ්ඛාතො මුට්ඨසතිභාවො මුට්ඨස්සච්චං, සබ්බෙ අකුසලා ධම්මා, අසම්පජානනභාවො අසම්පජඤ්ඤං, මොහො. එකූනතිංසතිමං.

අනන්තරදුකෙ චතුභූමිකා සතිපඤ්ඤාව වුත්තා. තිංසතිමං.

අප්පටිසඞ්ඛානෙ අප්පටිවානසඞ්ඛාතෙ අකම්පියට්ඨෙන යොනිසොදස්සනසඞ්ඛාතං පටිසඞ්ඛානමෙව බලන්ති පටිසඞ්ඛානබලං, කාමාවචරපඤ්ඤාව. සත්තබොජ්ඣඞ්ගාදිභාවනාවසෙන පවත්තා චතුභූමකධම්මා භාවනාබලං. එකතිංසතිමං.

පච්චනීකධම්මෙ සමෙතීති සමථො, සො තිවිධො චිත්තසමථො අධිකරණසමථො සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති. තත්ථ ච පුබ්බභාගාසු අට්ඨසමාපත්තීසු එකග්ගතා චිත්තසමථො නාම, සම්මුඛාවිනයාදි සත්තවිධො අධිකරණසමථො නාම, නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො නාම. ඉධ පන චතුභූමකො සමාධි අධිප්පෙතො. අනිච්චාදිවසෙන විවිධෙනාකාරෙන පස්සතීති විපස්සනා, ලොකියලොකුත්තරා විපස්සනාපඤ්ඤාව. බාත්තිංසතිමං.

සමථොව තං ආකාරං ගහෙත්වා පුන පවත්තෙතබ්බස්ස සමථස්ස නිමිත්තන්ති සමථනිමිත්තං. පග්ගාහනිමිත්තෙපි එසෙව නයො. චතුභූමකසමාධිවීරියානි එව. තෙත්තිංසතිමං.

අනන්තරදුකෙපි වීරියසමාධී එව වුත්තා. චතුත්තිංසතිමං.

සීලවිනාසිකා අසංවරසඞ්ඛාතා සීලස්ස විපත්තීති සීලවිපත්ති, තථාපවත්තා අකුසලධම්මා. සම්මාදිට්ඨියා විපත්ති දිට්ඨිවිපත්ති, මිච්ඡාදිට්ඨි එව. පඤ්චතිංසතිමං.

සොරච්චමෙව සීලස්ස සම්පාදනතො සීලපරිපූරණතො සීලස්ස සම්පදාති සීලසම්පදා. දිට්ඨිපාරිපූරිභූතං ඤාණමෙව දිට්ඨියා සම්පදාති දිට්ඨිසම්පදා. චතුභූමකා සීලපඤ්ඤාව. තථා අනන්තරදුකෙපි. ඡත්තිංසතිමං.

විසුද්ධිභාවං සම්පත්තා සීලසඞ්ඛාතා සීලස්ස විසුද්ධි සීලවිසුද්ධි. නිබ්බානසඞ්ඛාතං විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථා දස්සනසඞ්ඛාතා දිට්ඨියා විසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි. සත්තත්තිංසතිමං.

කම්මස්සකතාසච්චානුලොමිකමග්ගඵලසම්පයුත්තපඤ්ඤා දිට්ඨි විසුද්ධි නාම. යථාදිට්ඨිස්ස තදනුරූපං පධානං යථාදිට්ඨිස්ස ච පධානං නාම. අට්ඨතිංසතිමං.

සංවෙගජනකානි ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසඞ්ඛාතානි කාරණානි සංවෙජනීයට්ඨානානි නාම, තෙසු ජාතිආදිපටිච්චසමුප්පන්නභයසඞ්ඛාතං සංවිජනං සංවෙගො නාම, තථාපවත්තකුසලාදි එව. එවං සංවෙගජාතස්ස යොනිසො උපායෙන පධානං සංවිග්ගස්ස යොනිසො පධානං, ලොකියලොකුත්තරවීරියමෙව. එකූනචත්තාලීසතිමං.

කුසලධම්මපූරණෙ අසන්තුට්ඨිභාවො අසන්තුට්ඨිතා. යො පන දානං දත්වා තතො තෙන අසන්තුට්ඨො හුත්වා සරණගමනං ආකඞ්ඛති, තතො පඤ්චසීලාදිං, පබ්බජ්ජං, බුද්ධවචනානං උග්ගණ්හනං, සමථවිපස්සනං, තතො තෙනාපි අසන්තුට්ඨො අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති, අයං අසන්තුට්ඨිතා කුසලෙසු ධම්මෙසු. අධිකුසලධම්මානං භාවනාය උක්කණ්ඨමානො පධානං පටිවාපෙති නිවත්තාපෙතීති පටිවානි, න පටිවානි අප්පටිවානි, තස්ස භවො අප්පටිවානිතා. අරහත්තං අප්පත්වා පධානස්මිං අනිවත්තනතා අනොසක්කනතා, තථාපවත්තලොකියලොකුත්තරකුසලා ධම්මා. චත්තාලීසතිමං.

විජානනතො විජ්ජා, පුබ්බෙනිවාසචුතූපපාතආසවක්ඛයඤාණානි. විමුච්චනතො විමුත්ති, අට්ඨ සමාපත්තියො, නිබ්බානඤ්ච. අට්ඨ සමාපත්තියො හි ආරම්මණෙ අධිමුච්චනතො, සයං වික්ඛම්භිතකිලෙසෙහි විමුච්චනට්ඨෙන ච විමුත්තීති වුත්තා, නිබ්බානං පන සබ්බකිලෙසෙහි අච්චන්තවිමුච්චනට්ඨෙන. එකචත්තාලීසතිමං.

කිලෙසක්ඛයකරෙසු චතූසු අරියමග්ගෙසු ඤාණං ඛයෙ ඤාණං නාම. පටිසන්ධිවසෙන අනුප්පාදභූතෙ තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසානං අනුප්පාදපරියොසානෙ උප්පන්නඅරියඵලෙ ඤාණං අනුප්පාදෙ ඤාණං නාම. සෙසං සබ්බත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ද්වාචත්තාලීසතිමං.

සුත්තන්තිකදුකමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මොහවිච්ඡෙදනියා අභිධම්මමාතිකත්ථවණ්ණනාය

ධම්මසඞ්ගණීමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.