අභිධම්මදුකමාතිකත්ථවණ්ණනා

දුකමාතිකාය පන හෙට්ඨා අනාගතපදත්ථවණ්ණනංයෙව කරිස්සාම. හෙතුගොච්ඡකෙ තාව හෙතූ ධම්මාති එත්ථ හෙතුහෙතු පච්චයහෙතු උත්තමහෙතු සාධාරණහෙතූති චතුබ්බිධා හෙතූ. තත්ථ අලොභාදයො ඡ ධම්මා හෙතුහෙතූ නාම, උපාදාරූපාදීනං මහාභූතාදයො පච්චයහෙතූ නාම, විපාකුප්පත්තියං කුසලාකුසලං, ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණඤ්ච උත්තමහෙතූ නාම, සඞ්ඛාරාදීනං අවිජ්ජාදයො සාධාරණහෙතූ නාම. ඉධ පන හෙතුහෙතු අධිප්පෙතො. හෙතූ ධම්මාති මූලට්ඨෙන හෙතුසඞ්ඛාතා ධම්මා, ‘‘හෙතුධම්මා’’තිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො. න හෙතූති තෙසඤ්ඤෙව පටික්ඛෙපවචනං.

තත්ථ අලොභො අදොසො අමොහොති කුසලාබ්‍යාකතා තයො, ලොභො දොසො මොහොති අකුසලා තයො චාති ඉමෙ ඡ ධම්මා හෙතූ නාම. ඉමෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා චෙතසිකා, සබ්බානි ච චිත්තානි, රූපනිබ්බානානි චාති ඉමෙ ධම්මා න හෙතූ නාම, ඉදඤ්ච නිප්පදෙසදුකන්ති වෙදිතබ්බං. හෙතුදුකං පඨමං.

සම්පයොගතො පවත්තෙන සහ හෙතුනාති සහෙතුකා. තථෙව පවත්තො නත්ථි එතෙසං හෙතූති අහෙතුකා.

තත්ථ අහෙතුකචිත්තවජ්ජිතානි එකසත්තති චිත්තානි සහෙතුකා නාම. තෙසු ද්වෙ මොහමූලානි මොහෙනෙව සහෙතුකානි, අට්ඨ ලොභමූලානි ලොභමොහෙහි ද්වීහි, ද්වෙ දොසමූලානි දොසමොහෙහි, ද්වාදස ඤාණවිප්පයුත්තකුසලාබ්‍යාකතානි අලොභාදොසෙහි, සෙසානි සත්තචත්තාලීස අලොභාදීහි තීහිපි සහෙතුකානීති, මොහමූලෙසු පන මොහො, ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණං, මනොධාතු, සන්තීරණත්තයං, වොට්ඨබ්බනං, හසිතුප්පාදකානි අට්ඨාරස චිත්තානි, රූපනිබ්බානානි චාති ඉමෙ ධම්මා අහෙතුකා නාම. චෙතසිකෙසු පන ලොභදොසා, විචිකිච්ඡා ච මොහෙනෙව සහෙතුකා, දිට්ඨිමානො ලොභමොහෙහි ද්වීහි, ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි දොසමොහෙහි, මොහො පන සියා ලොභෙන, සියා දොසෙනාති ද්වීහි සහෙතුකොපි මොහමූලෙසු අහෙතුකොපි, ථිනමිද්ධානි සියා ලොභමොහෙහි, සියා දොසමොහෙහීති තීහිපි සහෙතුකානි, අහිරිකානොත්තප්පඋද්ධච්චානි තථා ච කෙවලමොහෙන ච, අමොහො පන අලොභාදොසෙහෙව ද්වීහි, අලොභො සියා අදොසාමොහෙහි, සියා අදොසෙනාති ද්වීහි, අදොසො සියා අලොභාමොහෙහි, සියා අලොභෙනාති ද්වීහි, සෙසා පන ද්වාවීසති කුසලාබ්‍යාකතා සියා තීහි, සියා ද්වීහිපි හෙතූහි සහෙතුකා, ඡන්දො පන යථායොගං තීහි, පීතිදොසවජ්ජිතෙහි පඤ්චහි සියා සහෙතුකාපි අහෙතුකාපි, සෙසා එකාදස තිජාතිකා ඡහි හෙතූහි සහෙතුකාපි අහෙතුකාපි, වෙදනා චෙත්ථ දොමනස්සභූතා ද්විහෙතුකාව, සොමනස්සඋපෙක්ඛා යථායොගං දොසවජ්ජිතෙහි පඤ්චහි සහෙතුකාපි අහෙතුකාපි, සුඛදුක්ඛභූතා අහෙතුකාව, ඉදඤ්ච නිප්පදෙසදුකන්ති. දුතියං.

එකුප්පාදාදිතාය හෙතුනා සම්පයුත්තාති හෙතුසම්පයුත්තා. හෙතුනා විප්පයුත්තාති හෙතුවිප්පයුත්තා. අයං හෙතුසම්පයුත්තදුකො අනන්තරෙ වුත්තසහෙතුකදුකෙන අත්ථතො නින්නානාකරණො. සහෙතුකදුකො එව හි භගවතා දෙසනාවිලාසෙන, තථා බුජ්ඣනකපුග්ගලානං වා අජ්ඣාසයවසෙන හෙතුසම්පයුත්තදුකභාවෙනාපි වුත්තො. එවං උපරිපි සමානත්ථදුකානං වචනෙ කාරණං වෙදිතබ්බං. තතියං.

චතුත්ථාදයො පන යස්මා පඨමදුකදුතියතතියදුකෙසු පඨමපදෙන යොජෙත්වා ද්වෙ දුකා, පඨමදුකෙ ච පච්ඡිමපදං දුතියදුකෙන යොජෙත්වා එකං දුකන්ති තයො දුකා දෙසිතා, තස්මා තෙසං පදත්ථො වුත්තනයොව.

තත්ථ ච යථෙව ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා සහෙතුකා ච, සහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ’’ති අයං දුකො සම්භවති, තථා ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා ච, අහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ’’ති අයම්පි සම්භවති. ඉමිනා නයෙන හෙතුසම්පයුත්තදුකෙන යොජනායපි එකො ලබ්භති. යථා ච ‘‘න හෙතූ ඛො පන ධම්මා සහෙතුකාපි, අහෙතුකාපී’’ති අයං ලබ්භති, තථා ‘‘හෙතූ ඛො පන ධම්මා සහෙතුකාපි, අහෙතුකාපී’’ති අයම්පි. යථා චෙත්ථ සහෙතුකදුකෙ ද්වෙ දුකා, එවං හෙතුසම්පයුත්තදුකෙපි ‘‘න හෙතූ ඛො පන ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තාපි, හෙතුවිප්පයුත්තාපී’’ති ච ‘‘හෙතූ ඛො පන ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තාපි, හෙතුවිප්පයුත්තාපී’’ති ච ද්වෙ දුකා ලබ්භන්තීති අපරෙපි පඤ්ච දුකා හෙතුගොච්ඡකෙ යොජෙතුං සක්කා. තෙ පන භගවතා වුත්තානුසාරෙනෙව සක්කා ඤාතුන්ති ඡසු එව සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යෙ තාව එකස්මිං චිත්තෙ ද්වෙ තයො හෙතූ එකතො උප්පජ්ජන්ති, තෙ හෙතූ චෙව අඤ්ඤොඤ්ඤාපෙක්ඛාය සහෙතුකා ච නාම. සහෙතුකචිත්තෙසු පන හෙතුං ඨපෙත්වා සෙසා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සහෙතුකා චෙව න ච හෙතූ නාම. ඉමස්මිං දුකෙ සබ්බෙ අහෙතුකධම්මා න වත්තබ්බා. චෙතසිකෙසු පන හෙතුවජ්ජිතා අකුසලා චෙව කුසලාබ්‍යාකතා ච, ඡන්දො ච සහෙතුකො චෙව න හෙතු එව, සෙසා තිජාතිකා, තථා නවත්තබ්බා ච, මොහො පන හෙතු චෙව සහෙතුකො ච නවත්තබ්බො ච. චතුත්ථං.

අනන්තරදුකොපි ඉමිනා දුකෙන සබ්බථාපි සදිසොවාති. පඤ්චමං.

සහෙතුකචිත්තෙසු හෙතුවජ්ජිතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා නහෙතූ සහෙතූ නාම, අහෙතුකචිත්තරූපනිබ්බානානි නහෙතූ අහෙතුකා නාම. ඉමස්මිං පන දුකෙ ඡ හෙතූ න වත්තබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති. ඡට්ඨං.

හෙතුගොච්ඡකං නිට්ඨිතං.

සත්තසු චූළන්තරදුකෙසු අත්තනො නිප්ඵාදකෙන සහ පච්චයෙනාති සප්පච්චයා, චිත්තචෙතසිකරූපානි. නත්ථි එතෙසං උප්පාදෙ වා ඨිතියං වා පච්චයො අහුත්වා භවනස්සෙවාභාවාති අප්පච්චයා, නිබ්බානමෙව. දෙසනාය පනෙත්ථ පරමතාය සොතපතිතවසෙන බහුවචනනිද්දෙසො කතො. එවං සනිදස්සනාදීසුපි. ඉදඤ්ච ඉතො පරානි ඡ ච නිප්පදෙසදුකානීති වෙදිතබ්බානි. තතො පරඤ්ච යත්ථ ‘‘ඉමෙ න වත්තබ්බා’’ති න වක්ඛාම, තං නිප්පදෙසන්ති ගහෙතබ්බං. සප්පච්චයදුකං.

පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතාති සඞ්ඛතා. න සඞ්ඛතාති අසඞ්ඛතා. ඉදඤ්ච සබ්බථා සප්පච්චයදුකසදිසමෙව. සප්පච්චයසඞ්ඛතඋභයදුකං සබ්බථා සදිසමෙව. සඞ්ඛතදුකං.

රූපායතනං සනිදස්සනං නාම. සෙසරූපචිත්තචෙතසිකනිබ්බානානි අනිදස්සනා නාම. සනිදස්සනදුකං.

පසාදවිසයරූපානි ද්වාදස සප්පටිඝා නාම. සෙසරූපචිත්තචෙතසිකනිබ්බානානි අප්පටිඝා නාම. සප්පටිඝදුකං.

අවිනිබ්භොගවසෙන රූපං එතෙසං අත්ථීති රූපිනො, රුප්පනලක්ඛණං වා රූපං, තං එතෙසං අත්ථීති රූපිනො, භූතොපාදායරූපමෙව. න රූපිනො අරූපිනො, චිත්තචෙතසිකනිබ්බානානි. රූපිදුකං.

ලොකො වුච්චති ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන වට්ටං, තස්මිං පරියාපන්නභාවෙන ලොකෙ නියුත්තාති ලොකියා, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. තතො ලොකතො තත්ථ අපරියාපන්නභාවෙන උත්තිණ්ණාති ලොකුත්තරා, අරියමග්ගඵලනිබ්බානානි. චෙතසිකෙසු පනෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං අසෙඛත්තිකෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. ලොකියදුකං.

කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු කෙනචි එකෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන වා සොතවිඤ්ඤාණාදිනා වා විජානිතබ්බා. කෙනචි න විඤ්ඤෙය්‍යාති තෙනෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන වා සොතවිඤ්ඤාණාදිනා වා න කෙනචි විජානිතබ්බානි. එවං හි සති ද්වින්නම්පි පදානං අත්ථනානත්තතො දුකො හොති. පදභාජනීයස්මිම්පි ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා’’ති (ධ. ස. 1101) එත්තකං එකදුකන්ති අග්ගහෙත්වා ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා, යෙ වා පන තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා’’ති (ධ. ස. 1101) අයමෙකො දුකොති වෙදිතබ්බො. තස්ස පන රූපං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං, සද්දො න චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යොති අයමත්ථො. එවං සෙසෙසුපි දුකපරිච්ඡෙදො ඤාතබ්බො. තත්ථ රූපායතනං චක්ඛුනා වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන වා විඤ්ඤෙය්‍යං නාම. සෙසරූපාරූපධම්මා තෙනෙව චක්ඛුනා වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන වා කෙනචි නවිඤ්ඤෙය්‍යා. එවං සොතඝානජිව්හාකායතබ්බිඤ්ඤාණමූලිකාසුපි චතූසු යොජනාසු විභාගො යථානුරූපං ඤාතබ්බො. රූපාදයො පන පඤ්චවිසයා මනොධාතුත්තයෙන කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යා. සෙසරූපාරූපධම්මා තෙනෙව මනොධාතුත්තයෙන කෙනචි නවිඤ්ඤෙය්‍යා. කිඤ්චාපි සාමඤ්ඤතො මනොවිඤ්ඤාණෙන අවිඤ්ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො පාළියං මනොවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤෙය්‍යවසෙන දුකො න වුත්තො, තථාපි විසෙසතො වත්තබ්බොව. තථා හි ඡබ්බිධාපි කාමාවචරධම්මා කාමාවචරවිපාකාදිනා මනොවිඤ්ඤාණෙන කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යා, රූපාරූපාවචරලොකුත්තරපඤ්ඤත්තියො තෙනෙව කෙනචි නවිඤ්ඤෙය්‍යා. තථා කාමරූපාරූපාවචරපඤ්ඤත්තියො අකුසලාදිනා කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යා, ලොකුත්තරා තෙනෙව කෙනචි නවිඤ්ඤෙය්‍යා. තථා නිබ්බානං ලොකුත්තරෙන කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යං, සෙසලොකියලොකුත්තරා තෙනෙව කෙනචි නවිඤ්ඤෙය්‍යාති ඉමිනා නයෙන රූපාරූපාවචරාදිභෙදෙන මනොවිඤ්ඤාණෙන කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යාවිඤ්ඤෙය්‍යධම්මා යථායොගං යොජෙතබ්බා. එවං සබ්බෙ ධම්මා කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යා, කෙනචි න විඤ්ඤෙය්‍යා නාම. ඉමස්මිඤ්ච දුකෙ පඤ්ඤත්තියොපි ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බාති. කෙනචිවිඤ්ඤෙය්‍යදුකං.

චූළන්තරදුකා නිට්ඨිතා.

ආසවගොච්ඡකෙ ආසමන්තතො සවන්තීති ආසවා, චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපි සවන්ති, පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. ධම්මතො යාවගොත්‍රභුං, ඔකාසතො යාවභවග්ගා සවන්තීති වා ආසවා, එතෙ ධම්මෙ, එතඤ්ච ඔකාසං අන්තොකරිත්වා පවත්තන්තීති අත්ථො. අන්තොකරණත්ථො හි අයං ආ-කාරො. චිරපාරිවාසියට්ඨෙන මදිරාදිආසවා වියාතිපි ආසවා. යදි ච චිරපාරිවාසියට්ඨෙන ආසවා, එතෙ එව භවිතුං අරහන්ති. අනාදිත්තා ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං සවන්ති පසවන්තීතිපි ආසවා. තතො අඤ්ඤෙ නො ආසවා නාම.

තත්ථ කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවොති ඉමෙ චත්තාරො ආසවා නාම. තත්ථ අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු උප්පන්නො සබ්බොපි ලොභො කාමාසවො නාම. අට්ඨසාලිනියං පන ‘‘පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමාසවො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1102) ච, ‘‘දිට්ඨිසහජාතො රාගො කාමාසවො න හොති, දිට්ඨිරාගො නාම හොතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1105) ච, ‘‘යො බ්‍රහ්මානං විමානකප්පරුක්ඛාභරණෙසු ඡන්දරාගො උප්පජ්ජති, සො කාමාසවො න හොති පඤ්චකාමගුණිකස්ස රාගස්ස ඉධෙව පහීනත්තා’’ති ච වුත්තං. පාළියං පන ‘‘කාමාසවො අට්ඨසු ලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති (ධ. ස. 1465) ච, ‘‘කාමාසවං පටිච්ච දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති (පට්ඨා. 3.3.1) ච වුත්තත්තා භවාසවං ඨපෙත්වා අවසෙසො සබ්බොපි ලොභො කාමාසවොති පඤ්ඤායති දිට්ඨිසම්පයුත්තරාගස්ස, බ්‍රහ්මානං වත්ථාභරණාදීසු රාගස්ස ච භවාසවත්තාභාවා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තරාගො එව හි රූපාරූපභවපත්ථනාවසෙන පවත්තියං භවාසවො හොති ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා එත්ථ භවරාගානුසයො අනුසෙතී’’තිආදිවචනතො (යම. 2.අනුසයයමක.2), න ච කාමාසවභවාසවවිනිමුත්තො ලොභො අත්ථි. යදි සියා, ‘‘ලොභො සියා ආසවො, සියා නො ආසවො’’ති පාළියං වත්තබ්බො භවෙය්‍ය, ‘‘දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභෙන සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවො සියා ආසවසම්පයුත්තො, සියා ආසවවිප්පයුත්තො’’ති ච වත්තබ්බො සියා. පදභාජනීයෙ ච කාමාසවනිද්දෙසෙ ආගතස්ස ‘‘කාමෙසු කාමච්ඡන්දො’’ති (ධ. ස. 1103) ඉමස්ස පදස්ස අට්ඨසාලිනියං ‘‘පඤ්චකාමගුණෙසු කාමච්ඡන්දො’’ති (ධ. ස. අ. 1103) අත්ථො වුත්තො, තස්ස පන පදස්ස වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමොතිපි අත්ථයොජනා සක්කා කාතුං තෙභුමකස්ස ධම්මස්ස වත්ථුකාමත්තා, තත්ථ සබ්බත්ථ රාගස්ස ච කිලෙසකාමත්තා. වුත්තං හෙතං ධම්මසෙනාපතිනා මහානිද්දෙසෙ –

‘‘කතමෙ වත්ථුකාමා? මනාපිකා රූපා…පෙ… සබ්බෙපි කාමාවචරා ධම්මා, සබ්බෙපි රූපාවචරා ධම්මා, සබ්බෙපි අරූපාවචරා ධම්මා…පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා.

‘‘කතමෙ කිලෙසකාමා? ඡන්දො කාමො රාගො කාමො…පෙ… යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දී කාමතණ්හා කාමස්නෙහො කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං කාමොඝො කාමයොගො කාමුපාදානං කාමච්ඡන්දනීවරණං…පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා’’ති (මහානි. 1).

අපිචෙත්ථ ‘‘කාමොඝො කාමයොගො’’තිආදිනා කිලෙසකාමස්ස කාමොඝාදිභාවං වදතා ධම්මසෙනාපතිනා වත්ථුකාමත්තවිසයස්ස රාගස්ස ආසවාදිභාවො අනුඤ්ඤාතො, න පඤ්චකආමගුණිකස්සෙව රාගස්ස. න ච ඔඝාසවෙසු කොචි විසෙසො අත්ථි. අට්ඨසාලිනියම්පි හි උපාදානගොච්ඡකස්ස පදභාජනීයෙ ‘‘කාමෙසු කාමච්ඡන්දො’’ති (ධ. ස. 1220) ඉමස්ස ‘‘වත්ථුකාමෙසු කාමච්ඡන්දො’’ති (ධ. ස. අ. 1220) අයමෙවත්ථො වුත්තො. තතො අඤ්ඤෙසු හෙතුගන්ථකිලෙසගොච්ඡකෙසු ලොභස්සෙව අනවසෙසපරියාදානං වුත්තං, න ඉතරගොච්ඡකෙසු. තෙසු ච ලොභස්ස පාළිඅනුසාරතො ඔලොකියමානෙ කිලෙසකාමමත්තකො. අනවසෙසලොභපරියාදානං පඤ්ඤායති. වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

චතූසු පන දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තචිත්තෙසු උප්පන්නො රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගභාවෙන, කාමජ්ඣොසානනිකන්තිභාවෙන ච පවත්තො ලොභො භවාසවො නාම. අට්ඨසාලිනියං පන ‘‘සස්සතදිට්ඨිසහජාතො රාගො භවාසවො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1102) වුත්තං. පාළියං පන ‘‘භවාසවො චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තලොභසහගතෙසූ’’ති (ධ. ස. 1465) නියමිතත්තා න සක්කා ගහෙතුං, අධිප්පායො පන ගවෙසිතබ්බො. ද්වාසට්ඨිපභෙදා සබ්බාපි දිට්ඨි දිට්ඨාසවො නාම. අට්ඨවත්ථුකො සබ්බොපි මොහො අවිජ්ජාසවො නාම. තෙසු දිට්ඨාසවො පඨමෙන මග්ගෙන පහීයති, කාමාසවො චතූහිපීති වත්තුං යුත්තං, ‘‘තතියෙනා’’ති පන වුත්තං. භවාසවො, අවිජ්ජාසවො ච චතුත්ථෙන පහීයති. ඉමෙසඤ්ච කාමාසවභවාසවානං ලොභසභාවත්තා සභාවතො තයො ධම්මා විභාගතො චත්තාරො ආසවා නාම ජාතා. ඉමෙ ඨපෙත්වා සෙසා ලොකියලොකුත්තරා සබ්බෙ ධම්මා නො ආසවා නාම. ආසවදුකං පඨමං.

අත්තානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තෙහි සහ ආසවෙහීති සාසවා, සබ්බෙ ලොකියධම්මා. එවං පවත්තමානා නත්ථි එතෙසං ආසවාති අනාසවා, නව ලොකුත්තරධම්මාව. චෙතසිකා පනෙත්ථ ලොකියදුකෙ වුත්තසදිසාව. සාසවදුකං දුතියං.

තතියාදීනං චතුන්නං දුකානං පදත්ථො වුත්තනයොව. සෙසමෙත්ථ හෙතුගොච්ඡකෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – යථා තත්ථ ‘‘න හෙතූ ඛො පන ධම්මා සහෙතුකාපි, අහෙතුකාපී’’ති අයං ඔසානදුකො පඨමදුකෙ දුතියපදං දුතියදුකෙන යොජෙත්වා වුත්තො, එවමිධ ‘‘නො ආසවා ඛො පන ධම්මා සාසවාපි, අනාසවාපී’’ති න වුත්තො. අයඤ්ච තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙන ඉහ සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවං සඤ්ඤොජනගොච්ඡකාදීසුපි යථානුරූපං ඤාතබ්බං.

තත්ථ ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා ආසවසම්පයුත්තා නාම. දොසමොහමූලචිත්තෙසු මොහො, කුසලාබ්‍යාකතචිත්තරූපනිබ්බානානි ච ආසවවිප්පයුත්තා නාම. චෙතසිකෙසු පන මොහං ඨපෙත්වා සෙසා අකුසලා ආසවසම්පයුත්තාව, මොහො පන තිජාතිකො ච ද්විධාපි හොති, සෙසා ආසවවිප්පයුත්තා එවාති. තතියං.

චත්තාරො ආසවා ආසවා චෙව සාසවා ච නාම. තදවසෙසා ලොකියධම්මා සාසවා චෙව නො ච ආසවා නාම. ඉධ පන ලොකුත්තරා න වත්තබ්බා. චෙතසිකෙසු පන ආසවාති වුත්තෙහි සෙසා අකුසලා, කරුණාමුදිතා ච සාසවා චෙව නො ච ආසවා එව, සෙසා තථා ච න වත්තබ්බා ච. චතුත්ථං.

යෙ පන ලොභමූලෙසු ලොභමොහා, ලොභදිට්ඨිමොහො චාති ද්වෙ තයො එකතො කත්වා උප්පජ්ජන්ති, තෙ ආසවා චෙව ආසවසම්පයුත්තා ච නාම. ද්වාදස අකුසලචිත්තානි චෙව ආසවවජ්ජිතා තංසම්පයුත්තා ච ආසවසම්පයුත්තා චෙව නො ච ආසවා නාම. ඉධ පන ආසවවිප්පයුත්තා න වත්තබ්බා. චෙතසිකෙසු පන ආසවවජ්ජිතා අකුසලා ආසවසම්පයුත්තා චෙව නො ච ආසවා එව, මොහො සියා ආසවො චෙව ආසවසම්පයුත්තො ච, සියා න වත්තබ්බො, තිජාතිකා සියා ආසවසම්පයුත්තා චෙව නො ච ආසවා, සියා න වත්තබ්බා, කුසලාබ්‍යාකතා න වත්තබ්බාව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඤ්චමං.

ලොකුත්තරවජ්ජිතා ආසවවිප්පයුත්තා සාසවා නාම. ලොකුත්තරා ආසවවිප්පයුත්තා අනාසවා නාම. ඉධ පන ආසවසම්පයුත්තා න වත්තබ්බාව. චෙතසිකෙසු පන කරුණාමුදිතා ආසවවිප්පයුත්තා සාසවා එව, මොහො තථා ච න වත්තබ්බො ච, සෙසකුසලාබ්‍යාකතා ද්විධාපි හොන්ති, තිජාතිකා ද්විධාපි න වත්තබ්බාව, මොහවජ්ජිතා පන අකුසලා න වත්තබ්බාව. ඡට්ඨං.

ආසවගොච්ඡකං නිට්ඨිතං.

සංයොජනගොච්ඡකෙ යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං පුග්ගලං වට්ටස්මිං සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනා. තතො අඤ්ඤෙ නො සංයොජනා.

තත්ථ කාමරාගසංයොජනං භවරාගපටිඝමානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසඉස්සාමච්ඡරියඅවිජ්ජාසංයොජනන්ති ඉමෙ දස ධම්මා සංයොජනා නාම. තෙසු කාමභවදිට්ඨිඅවිජ්ජාසංයොජනානි ආසවගොච්ඡකෙ වුත්තනයානෙව. ‘‘අනත්ථං මෙ අචරි, චරති, චරිස්සති, පියස්ස මෙ අනත්ථං අචරි, චරති, චරිස්සති, අප්පියස්ස මෙ අත්ථං අචරි, චරති, චරිස්සතී’’ති (ධ. ස. 1066) එවං වුත්තෙහි නවහි ආකාරෙහි සත්තෙසු, අට්ඨානකොපවසෙන සඞ්ඛාරෙසු ච උප්පජ්ජමානො සබ්බොපි දොසො පටිඝසංයොජනං නාම.

‘‘සෙය්‍යොහමස්මි, සදිසොහමස්මි, හීනොහමස්මී’’ති එවං තීහි ආකාරෙහි පවත්තො සබ්බො මානො මානසංයොජනං නාම. තත්ථ සෙය්‍යස්සෙව සතො පුග්ගලස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මි, සදිසො, හීනො’’ති ච තිධා මානො උප්පජ්ජති, තථා සදිසහීනානම්පි. තත්ථ සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යමානොව යාථාවමානො. තථා සදිසස්ස සදිසමානො, හීනස්ස හීනමානො ච. තිණ්ණම්පි ඉතරෙ ද්වෙ ද්වෙ මානා අයාථාවමානාති ඤාතබ්බා.

සත්ථුධම්මසඞ්ඝසික්ඛාසු, පුබ්බන්තාපරන්තතදුභයපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ච කඞ්ඛතාවසෙන පවත්තා සබ්බාපි විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාසංයොජනං නාම.

ගොසීලගොවතාදීහි සුද්ධීති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි එව සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං නාම.

තදවසෙසා දිට්ඨි දිට්ඨිසංයොජනන්ති ගහෙතබ්බං.

පරලාභසක්කාරගරුකාරමානනවන්දනපූජනාදීසු අසහනාකාරෙන පවත්තා ඉස්සා ඉස්සාසංයොජනං නාම. ආවාසමච්ඡරියං කුලලාභවණ්ණධම්මමච්ඡරියන්ති පඤ්චවිධං මච්ඡරියං මච්ඡරියසංයොජනං නාම. සකලාරාමෙපි හි පරිවෙණොවරකාදීසු වා වසන්තො තත්ථ අඤ්ඤස්ස වත්තසම්පන්නස්ස පෙසලස්ස භික්ඛුනො ආගමනං න ඉච්ඡති, ආගතස්සාපි ඛිප්පං ගමනඤ්ඤෙව ඉච්ඡති, ඉදං ආවාසමච්ඡරියං නාම. භණ්ඩනකාරකාදීනං පන තත්ථ වාසං අනිච්ඡතො ආවාසමච්ඡරියං නාම න හොති.

අත්තනො පන උපට්ඨාකකුලෙ වා ඤාතිකුලෙ වා අඤ්ඤස්ස පෙසලස්ස උපසඞ්කමනං අනිච්ඡතො කුලමච්ඡරියං හොති, පාපපුග්ගලස්ස අනිච්ඡතො පන න හොති. සො හි තෙසං පසාදභෙදාය පටිපජ්ජතීති.

අත්තනා ලභනට්ඨානෙ චතුපච්චයං ලභන්තෙ සීලවන්තෙ දිස්වා ‘‘මා ලභන්තූ’’ති චින්තෙන්තස්ස ලාභමච්ඡරියං හොති. යො පන සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙති, පූතිභාවම්පි ගච්ඡන්තං අඤ්ඤස්ස න දෙති, තං ලභන්තං දිස්වා ‘‘සචෙ ඉමං අඤ්ඤො සීලවා ලභෙය්‍ය, පරිභොගං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති චින්තෙන්තස්ස මච්ඡරියං නාම නත්ථි.

වණ්ණො නාම අත්තනා සදිසො සරීරවණ්ණොපි ගුණවණ්ණොපි. තත්ථ ‘‘රූපවා පාසාදිකො’’ති පරස්ස සරීරවණ්ණං, ‘‘සීලවා, ධුතවා’’තිආදිනා ගුණවණ්ණඤ්ච අත්තනො වණ්ණභණනට්ඨානෙ වුච්චමානං අසහන්තස්ස දුවිධං වණ්ණමච්ඡරියං නාම හොති, අපෙසලං පන විපන්නං පසංසිත්වා පරිසාසු උපත්ථම්භෙන්තං දිස්වා පාපගරහිතාය අසහන්තස්ස න හොති.

ධම්මොති පරියත්තියෙව, න පටිවෙධො අරියානං තත්ථ මච්ඡරියාභාවා. පරියත්තිං පන ගුළ්හගන්ථං අඤ්ඤෙසං අකථෙතුකාමස්ස ධම්මමච්ඡරියං නාම හොති, ධම්මානුග්ගහෙන පන ලොලස්ස, කාලෙන සමණො, කාලෙන නිගණ්ඨාදි ච හුත්වා විචරන්තස්ස පවෙණිආගතං තන්තිං ‘‘සණ්හසුඛුමං ධම්මන්තරං භින්දිත්වා ආලුළිස්සති, අම්හාකං සමයං භින්දිස්සතී’’ති ච න දෙන්තස්ස, පුග්ගලානුග්ගහෙන වා පකතියා සඨස්ස මායාවිනො ‘‘සණ්හසුඛුමධම්මං උග්ගණ්හිත්වා අඤ්ඤං බ්‍යාකරිත්වා නස්සිස්සතී’’ති න දෙන්තස්ස ච ධම්මමච්ඡරියං න හොති. යථා ච භික්ඛූනං, එවං ගහට්ඨානම්පි පඤ්චවිධං මච්ඡරියං යථානුරූපං ඤාතබ්බං. සඞ්ඛෙපතො පන ගහට්ඨපබ්බජිතානං අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං මච්ඡරියං නාමාති ගහෙතබ්බං.

ඉමෙසු ච සංයොජනෙසු දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසඉස්සාමච්ඡරියානි සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, පටිඝො අනාගාමිමග්ගෙන, කාමරාගො චතූහිපීති වත්තබ්බං, ‘‘තතියෙනා’’ති පන වුත්තං. මානභවරාගඅවිජ්ජා අරහත්තමග්ගෙන. තත්ථ ච අයාථාවමානො පඨමමග්ගෙන පහීයතීති දට්ඨබ්බො, ඉමෙසං කාමරාගභවරාගානං ලොභසභාවත්තා දිට්ඨිසීලබ්බතපරාමාසානං මිච්ඡාදිට්ඨිසභාවත්තා සභාවතො අට්ඨෙව ධම්මා දස සංයොජනා නාම ජාතා. ඉමෙ දස ඨපෙත්වා සෙසා ලොකියලොකුත්තරධම්මා නො සංයොජනා නාම. සෙසං ආසවදුකසදිසං. සංයොජනදුකං පඨමං.

ආරම්මණභාවං උපගන්ත්වා සංයොජනසංවඩ්ඪනෙන සංයොජනානං හිතාති සංයොජනියා, සාසවධම්මා එව. තථා නීවරණියාති එත්ථාපි. න සංයොජනියා අසංයොජනියා, අනාසවා. සෙසං සාසවදුකසදිසමෙව. දුතියං.

තතියාදයොපි ආසවගොච්ඡකෙ තතියාදිසදිසා එව, විසෙසමත්තමෙවෙත්ථ වක්ඛාම. තත්ථ හි ද්වාදසාකුසලචිත්තානි සංයොජනසම්පයුත්තා නාම, උද්ධච්චසහගතො මොහො, සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි සංයොජනවිප්පයුත්තා නාම. සෙසං සමමෙව. තතියං.

දස සංයොජනානි සංයොජනා චෙව සංයොජනියා ච නාම. තදවසෙසලොකියධම්මා සංයොජනියා චෙව නො ච සංයොජනා නාම. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. චතුත්ථං.

යෙ පන උද්ධච්චවිරහිතෙසු එකාදසසු අකුසලචිත්තෙසු විචිකිච්ඡාමොහා දොසමොහා දොසඉස්සාමොහා දොසමච්ඡරියමොහා ලොභමානමොහා ලොභදිට්ඨිමොහා චාති ද්වෙ තයො එකතො උප්පජ්ජන්ති, තෙ සංයොජනා චෙව සංයොජනසම්පයුත්තා ච නාම. ද්වාදසාකුසලචිත්තානි චෙව සංයොජනවජ්ජිතතංසම්පයුත්තා ච සංයොජනසම්පයුත්තා චෙව නො ච සංයොජනා නාම. සෙසමිධ අනන්තරදුකඤ්ච ආසවගොච්ඡකෙ පඤ්චමඡට්ඨදුකසදිසමෙව. කෙවලං ආසවපදට්ඨානෙ සංයොජනපදමෙව විසෙසො. පඤ්චමඡට්ඨදුකානි.

සංයොජනගොච්ඡකං නිට්ඨිතං.

ගන්ථගොච්ඡකෙ යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං චුතිපටිසන්ධිවසෙන වට්ටස්මිං ගන්ථෙන්ති ඝටෙන්තීති ගන්ථා. තතො අඤ්ඤෙ නො ගන්ථා.

තත්ථ අභිජ්ඣාකායගන්ථො, බ්‍යාපාදො, සීලබ්බතපරාමාසො, ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථොති ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා ගන්ථා නාම. තත්ථ අභිජ්ඣා එව නාමකායං වුත්තනයෙන ගන්ථෙතීති අභිජ්ඣාකායගන්ථො. එවං සෙසෙසුපි. සබ්බඤ්ඤුභාසිතම්පි පටික්ඛිපිත්වා ‘‘සස්සතො ලොකො, ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා ආකාරෙන අභිනිවිසනතො සීලබ්බතපරාමාසවිරහිතා සබ්බාපි දිට්ඨි ඉදංසච්චාභිනිවෙසො නාම. සෙසා වුත්තත්ථාව. ඉමෙසු ච පච්ඡිමා ද්වෙ ගන්ථා පඨමෙන මග්ගෙන පහීයන්ති, බ්‍යාපාදො තතියෙන, අභිජ්ඣා චතූහිපි. ඉමෙ ච සභාවතො තයො ධම්මා චත්තාරො ගන්ථා නාම ජාතා. ඉමෙ පන ඨපෙත්වා සෙසා සබ්බෙ ධම්මා නො ගන්ථා නාම. ගන්ථදුකං පඨමං.

ආරම්මණකරණවසෙන ගන්ථෙහි ගන්ථිතබ්බාති ගන්ථනියා. න ගන්ථනියා අගන්ථනියා. සෙසං සාසවදුකසදිසමෙව. දුතියං.

මොහමූලවජ්ජිතානි දස අකුසලචිත්තානි, දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙසු ලොභං, දොසමූලෙසු ච දොසං ඨපෙත්වා තංසම්පයුත්තා ච ගන්ථසම්පයුත්තා නාම. යථාවුත්තො ලොභො, දොසො, මොහමූලානි, කුසලාබ්‍යාකතානි චිත්තානි, රූපනිබ්බානානි ච ගන්ථවිප්පයුත්තා නාම. චෙතසිකෙසු පන දිට්ඨිමානඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චථිනමිද්ධානි ගන්ථසම්පයුත්තා එව. දොසවිචිකිච්ඡා, කුසලාබ්‍යාකතා ච ගන්ථවිප්පයුත්තා එව, සෙසා ද්විධාපි හොන්ති. තතියං.

චත්තාරො ගන්ථා ගන්ථා චෙව ගන්ථනියා ච නාම. තදවසෙසා ලොකියා ගන්ථනියා චෙව නො ච ගන්ථා නාම. තථා චෙතසිකෙසු ගන්ථවජ්ජිතා අකුසලා, අප්පමඤ්ඤා ච, සෙසා චෙතසිකා පන තථා ච න වත්තබ්බා ච, ඉධ පන ලොකුත්තරා න වත්තබ්බා. චතුත්ථං.

දිට්ඨි ගන්ථාචෙව ගන්ථසම්පයුත්තා ච නාම. ලොභො තථා ච න වත්තබ්බො ච, ගන්ථසම්පයුත්තෙසු ගන්ථෙ ඨපෙත්වා සෙසා ගන්ථසම්පයුත්තා චෙව නො ච ගන්ථා නාම. ඉධ පන ගන්ථවිප්පයුත්තා න වත්තබ්බා. චෙතසිකෙසු පන මානඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චථිනමිද්ධානි ගන්ථසම්පයුත්තා චෙව නො ච ගන්ථා එව, මොහාහිරිකානොත්තප්පඋද්ධච්චානි තිජාතිකා ච සියා, තථා නවත්තබ්බා ච, සෙසා න වත්තබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඤ්චමං.

ලොකුත්තරවජ්ජිතා ගන්ථවිප්පයුත්තා ගන්ථනියා නාම. ලොකුත්තරා පන ගන්ථවිප්පයුත්තා අගන්ථනියා නාම. ඉධ පන ගන්ථසම්පයුත්තා න වත්තබ්බා. චෙතසිකෙසු පන දොසො විචිකිච්ඡා කරුණා මුදිතා ගන්ථවිප්පයුත්තා ගන්ථනියා එව, මොහාහිරිකානොත්තප්පඋද්ධච්චලොභා තථා න වත්තබ්බා ච, සෙසා කුසලාබ්‍යාකතා ද්විධාපි හොන්ති, තිජාතිකා පන ද්විධාපි න වත්තබ්බා ච, සෙසා අකුසලාපි න වත්තබ්බා ච. ඡට්ඨං.

ගන්ථගොච්ඡකං නිට්ඨිතං.

ඔඝයොගගොච්ඡකානි සබ්බථා ආසවගොච්ඡකසදිසානි. පදත්ථමත්තමෙව, හෙත්ථ නාමමත්තඤ්ච විසෙසො. තත්ථ යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං වට්ටස්මිං ඔහනන්ති ඔසීදාපෙන්තීති ඔඝා. ආරම්මණං කත්වා අතික්කමනීයතො ඔඝෙහි අතික්කමිතබ්බාති ඔඝනියා. තථා යොගනියාති එත්ථාපි. වට්ටස්මිං යොජෙන්තීති යොගා. සෙසං තාදිසමෙව.

ඔඝයොගගොච්ඡකානි නිට්ඨිතානි.

නීවරණගොච්ඡකෙ චිත්තං නීවරන්ති පරියොනන්ධන්තීති නීවරණා. තත්ථ කාමච්ඡන්දනීවරණං බ්‍යාපාදනීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං විචිකිච්ඡානීවරණං අවිජ්ජානීවරණන්ති ඉමෙ ඡ නීවරණා නාම. තත්ථ ථිනන්ති සප්පිපිණ්ඩො විය අවිප්ඵාරිකතාය චිත්තස්ස ඝනභාවො, ථද්ධතාති අත්ථො. මෙධතීති මිද්ධං, අකම්මඤ්ඤභාවො, පචලායිකභාවකරොති අත්ථො. ඉදඤ්ච සෙඛපුථුජ්ජනානං නිද්දාය පුබ්බභාගෙ, අපරභාගෙ ච පචලායනහෙතුකං උප්පජ්ජති, න නිද්දොක්කමනකාලෙ. ඛීණාසවානම්පි හි කරජකායස්ස දුබ්බලභාවෙන අසම්මිස්සභවඞ්ගසන්තතිවසෙන නිද්දොක්කමනං හොති, තං පන තෙසං ථිනමිද්ධහෙතුකං න හොති, ඉතරෙසමෙව හොති.

කෙචි පන රූපමෙව ‘‘මිද්ධ’’න්ති වදන්ති, තං න යුත්තං, ‘‘ථිනමිද්ධනීවරණං අවිජ්ජානීවරණෙන නීවරණඤ්චෙව නීවරණසම්පයුත්තඤ්චා’’ති අරූපධම්මෙහි සම්පයොගවචනතො අරූපමෙව. අකුසලඤ්ච ‘‘ථිනමිද්ධනීවරණස්ස පහීනත්තා’’තිආදිපහානවචනතො. අකුසලා එව හි පහාතබ්බා, තස්මා ආරුප්පෙපි චෙතං උප්පජ්ජති. ‘‘නීවරණං ධම්මං පටිච්ච නීවරණො ධම්මො උප්පජ්ජති න පුරෙජාතපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 3.8.8) එතස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධඋද්ධච්චඅවිජ්ජානීවරණ’’න්ති (පට්ඨා. 3.8.8) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. ‘‘සොප්පං පචලායිකා’’ති (ධ. ස. 1163) පදභාජනීයෙ පනස්ස ඵලූපචාරෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ථිනං මිද්ධඤ්චාති ඉදං ද්වයං නීවරණට්ඨානෙ එකනීවරණං වුත්තං, තථා උද්ධච්චකුක්කුච්චඤ්චාති ඉදං ද්වයං. තත්ථ කුක්කුච්චන්ති ‘‘අකතං වත මෙ කල්‍යාණං, කතං පාප’’න්තිආදිනා උප්පජ්ජමානො විප්පටිසාරො. තෙනෙවස්ස පදභාජනීයෙ ‘‘චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො’’ති ච වුත්තං. ‘‘අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා’’තිආදි පන කුක්කුච්චමූලදස්සනත්ථං. එවංසඤ්ඤිතාය හි කතෙ වීතික්කමෙ පච්ඡා ‘‘දුට්ඨු මයා කත’’න්ති සුදින්නාදීනං විය විප්පටිසාරො උප්පජ්ජති. යං පන විනයෙ ‘‘අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො…පෙ… කුක්කුච්චායන්තො න පටිග්ගහෙසී’’ති (පාචි. 204) කුක්කුච්චං ආගතං, තං නීවරණකුක්කුච්චං. න හි අරහතො නීවරණං අත්ථි, නීවරණවතිරූපකං පන ‘‘කප්පති, න කප්පතී’’ති වීමංසනසඞ්ඛාතං විනයකුක්කුච්චං නාමෙතන්ති වෙදිතබ්බං. සෙසනීවරණානි වුත්තත්ථානි එව. ඉමෙසු ච කුක්කුච්චවිචිකිච්ඡා පඨමෙන මග්ගෙන පහීයන්ති, බ්‍යාපාදො තතියෙන, ථිනමිද්ධුද්ධච්චාවිජ්ජා චතුත්ථෙන, කාමච්ඡන්දො චතූහිපීති වත්තබ්බං, ‘‘තතියෙනා’’ති පන වුත්තං. ඉමෙ ච සභාවතො අට්ඨ ධම්මා ඡ නීවරණා නාම ජාතා, ඉමෙ පන ඨපෙත්වා සෙසා නො නීවරණා නාම. නීවරණදුකං පඨමං.

දුතියං සාසවදුකසදිසමෙව. ද්වාදස අකුසලචිත්තානි නීවරණසම්පයුත්තා නාම. සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි නීවරණවිප්පයුත්තා නාම. චෙතසිකෙසු අකුසලා නීවරණසම්පයුත්තාව, කුසලාබ්‍යාකතා නීවරණවිප්පයුත්තාව, සෙසා ද්විධාපි හොන්ති. තතියං.

ඡ නීවරණා නීවරණා චෙව නීවරණියා ච නාම. සෙසා ලොකියා නීවරණියා චෙව නො ච නීවරණා නාම. ලොකුත්තරා න වත්තබ්බා. සෙසං ආසවගොච්ඡකෙ චතුත්ථසදිසමෙව. චතුත්ථං.

ඡ නීවරණා නීවරණා චෙව නීවරණසම්පයුත්තා ච නාම. තදඤ්ඤෙ නීවරණසම්පයුත්තා පන නීවරණසම්පයුත්තා චෙව නො ච නීවරණා නාම. තථා චෙතසිකෙසු නීවරණවිරහිතා අකුසලා, තිජාතිකා පන තථා ච න වත්තබ්බා ච, කුසලාබ්‍යාකතා න වත්තබ්බාව. ඉධ පන නීවරණවිප්පයුත්තා සබ්බෙ න වත්තබ්බා. පඤ්චමං.

ලොකුත්තරවජ්ජිතා නීවරණවිප්පයුත්තා නීවරණියා නාම. ලොකුත්තරා නීවරණවිප්පයුත්තා අනීවරණියා නාම. ඉධ පන නීවරණසම්පයුත්තා න වත්තබ්බා. චෙතසිකෙසු පන කරුණාමුදිතා නීවරණවිප්පයුත්තා නීවරණියාව, කුසලාබ්‍යාකතා ද්විධාපි හොන්ති, තිජාතිකා තථා ච න වත්තබ්බා ච, අකුසලා පන න වත්තබ්බාව. ඡට්ඨං.

නීවරණගොච්ඡකං නිට්ඨිතං.

පරාමාසගොච්ඡකෙ ධම්මානං යථාභූතං අනිච්චාදිආකාරං අතික්කමිත්වා ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිවසෙන පවත්තමානා පරතො ආමසන්තීති පරාමාසා. මිච්ඡාදිට්ඨි. බහුවචනනිද්දෙසෙ කාරණං වුත්තමෙව. තදඤ්ඤෙ සබ්බෙ ධම්මා නො පරාමාසා නාම. පරාමාසදුකං පඨමං.

පරාමාසෙහි ආරම්මණකරණවසෙන පරාමට්ඨත්තා පරාමට්ඨා. සෙසං ආසවදුකසදිසමෙව. දුතියං.

දිට්ඨිසම්පයුත්තචිත්තෙසු දිට්ඨිවිරහිතා ධම්මා පරාමාසසම්පයුත්තා නාම. සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි පරාමාසවිප්පයුත්තා නාම. ඉධ පන දිට්ඨි න වත්තබ්බා, සෙසචෙතසිකෙසු පන මානදොසඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චවිචිකිච්ඡා, කුසලාබ්‍යාකතා ච පරාමාසවිප්පයුත්තා එව, සෙසා ද්විධාපි හොන්ති. තතියං.

දිට්ඨි එව පරාමාසා චෙව පරාමට්ඨා ච නාම. සෙසලොකියා පරාමට්ඨා චෙව නො ච පරාමාසා නාම. ඉධ පන ලොකුත්තරා න වත්තබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. චතුත්ථං.

ඉමස්මිං පන ගොච්ඡකෙ ‘‘පරාමාසා චෙව ධම්මා පරාමාසසම්පයුත්තා චා’’ති අයං දුකො න ලබ්භති. න හි දිට්ඨි දිට්ඨියා සම්පයුජ්ජති. පච්ඡිමදුකෙ ලොකුත්තරවජ්ජිතා පරාමාසවිප්පයුත්තා පරාමට්ඨා නාම. ලොකුත්තරා පරාමාසවිප්පයුත්තා අපරාමට්ඨා නාම. ඉධ පන පරාමාසො, තංසම්පයුත්තා ච න වත්තබ්බා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

පරාමාසගොච්ඡකං නිට්ඨිතං.

මහන්තරදුකෙසු ආරම්මණං අග්ගහෙත්වා අප්පවත්තිතො සහ ආරම්මණෙනාති සාරම්මණා, චිත්තචෙතසිකා. නත්ථි ආරම්මණමෙතෙසන්ති අනාරම්මණා, රූපනිබ්බානානි. සාරම්මණදුකං.

චින්තනට්ඨෙන චිත්තං, චිත්තතාය වා චිත්තං. තං හි වත්ථුද්වාරාරම්මණකිච්චාදිභෙදතො, අතීතාදිභෙදතො ච අත්තනො විචිත්තතාය චිත්තන්ති වුච්චති චිත්තකරණතාය වා. ලොකස්මිං හි චිත්තකම්මතො උත්තරිතරං චිත්තං නාම නත්ථි, තස්මිම්පි චරණං නාම චිත්තං අතිචිත්තං හොති. යං වා පනඤ්ඤම්පි ලොකෙ සිප්පජාතං, සබ්බං තං චිත්තෙනෙව කරීයති. එවං තස්ස තස්ස චිත්තස්ස නිප්ඵාදකං චිත්තම්පි තථෙව චිත්තං හොති. යථා චින්තිතස්ස වා අනවසෙසස්ස අනිප්ඵජ්ජනතො තතොපි චිත්තමෙව චිත්තතරං, තථා යදෙතං දෙවමනුස්සනිරයතිරච්ඡානභෙදාසු ගතීසු කුසලාකුසලකම්මනානත්තං, තෙන තාසු ගතීසු අපදද්විපදාදිඋච්චත්තනීචත්තාදිනානත්තං, තස්මිං තස්මිං අත්තභාවෙ දීඝරස්සථූලාථූලසුවණ්ණදුබ්බණ්ණාදිලාභාලාභාදි චාති එවමාදි අජ්ඣත්තං චිත්තං, බහිද්ධා ච පථවීපබ්බතතිණරුක්ඛලතාදිදෙවබ්‍රහ්මවිමානකප්පරුක්ඛාදිභූතං කම්මපච්චයං චිත්තං, තම්පි චිත්තෙනෙව කතං, තතො චිත්තමෙව චිත්තතරං චින්තිතනියාමෙන සබ්බාකාරස්ස අසම්භවතො. එවං චින්තනට්ඨෙන, චිත්තවිචිත්තට්ඨෙන, චිත්තකරණට්ඨෙන ච ‘‘චිත්ත’’න්ති විඤ්ඤාණං වෙදිතබ්බං, තදෙව විඤ්ඤාණං චිත්තං නාම. චෙතසිකරූපනිබ්බානානි නො චිත්තා නාම. චිත්තදුකං.

අවිප්පයොගවසෙන චෙතසි නියුත්තා චෙතසිකා, ඵස්සාදයො ද්විපඤ්ඤාස ධම්මා. චිත්තරූපනිබ්බානානි අචෙතසිකා නාම. චෙතසිකදුකං.

චෙතසිකා එව චිත්තසම්පයුත්තා නාම. රූපනිබ්බානානි චිත්තවිප්පයුත්තා නාම, ඉධ පන චිත්තං න වත්තබ්බං. චිත්තසම්පයුත්තදුකං.

නිරන්තරභාවූපගමනතාය උප්පාදතො යාව භඞ්ගාචිත්තෙන සංසට්ඨාති චිත්තසංසට්ඨා. එකතො වත්තමානාපි නිරන්තරභාවං අනුපගමනතාය චිත්තෙන විසංසට්ඨාති චිත්තවිසංසට්ඨා. සෙසං අනන්තරදුකසදිසමෙව. චිත්තසංසට්ඨදුකං.

සමුට්ඨහන්ති එතෙනාති සමුට්ඨානං, චිත්තං සමුට්ඨානං එතෙසන්ති චිත්තසමුට්ඨානා, චෙතසිකානි චෙව චිත්තජරූපකලාපා ච. චිත්තං, පන අචිත්තජරූපකලාපා, නිබ්බානඤ්ච නො චිත්තසමුට්ඨානා නාම. චිත්තසමුට්ඨානදුකං.

සහ භවන්තීති සහභුනො, චිත්තෙන සහභුනො චිත්තසහභුනො, චෙතසිකානි චෙව කායවචීවිඤ්ඤත්තියො ච. චිත්තං, පන විඤ්ඤත්තිවජ්ජිතරූපනිබ්බානානි ච නො චිත්තසහභුනො නාම. චිත්තසහභුදුකං.

අනුපරිවත්තන්තීති අනුපරිවත්තිනො, කිං අනුපරිවත්තන්ති? චිත්තං, චිත්තස්ස අනුපරිවත්තිනො චිත්තානුපරිවත්තිනො. සෙසං අනන්තරදුකසදිසමෙව. චිත්තානුපරිවත්තිදුකං.

ඉතො පරෙ පන තයො දුකා චෙතසිකදුකසදිසාව, කෙවලං පදත්ථමත්තමෙව විසෙසො. තත්ථ චිත්තසංසට්ඨා ච තෙ චිත්තසමුට්ඨානා එව චාති චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානා. චිත්තසංසට්ඨා ච තෙ චිත්තසමුට්ඨානා ච චිත්තසහභුනො එව චාති චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානසහභුනො, චිත්තසංසට්ඨා ච තෙ චිත්තසමුට්ඨානා ච චිත්තානුපරිවත්තිනො එව චාති චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානානුපරිවත්තිනො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

තදනන්තරෙ පන අජ්ඣත්තිකදුකෙ අජ්ඣත්තජ්ඣත්තං අජ්ඣත්තත්තිකෙ වුත්තවසෙන අජ්ඣත්තාව අජ්ඣත්තිකා. පසාදරූපචිත්තසඞ්ඛාතානි ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි. තතො බහිභූතා බාහිරා. සෙසරූපචෙතසිකනිබ්බානපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතානි ඡ බාහිරායතනානි, ඉධ පන පඤ්ඤත්තියොපි ලබ්භන්ති. අජ්ඣත්තිකදුකං.

උපාදියන්තෙව භූතානි, න භූතා විය උපාදියන්තීති උපාදා, චතුවීසති උපාදාරූපානි එව. න උපාදියන්තීති නො උපාදා, චතුමහාභූතචිත්තචෙතසිකනිබ්බානානි. උපාදාදුකං.

ද්වත්තිංස ලොකියවිපාකචිත්තානි, කම්මජරූපඤ්ච උපාදින්නා නාම. සෙසලොකියලොකුත්තරානි, නිබ්බානඤ්ච අනුපාදින්නා නාම. සෙසං උපාදින්නුපාදානියත්තිකෙ වුත්තානුසාරෙන ඤාතබ්බං. උපාදින්නදුකං.

මහන්තරදුකා නිට්ඨිතා.

උපාදානගොච්ඡකෙභුසං ආදියන්තීති උපාදානා, දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්තීති අත්ථො. දළ්හත්ථො හි එත්ථ උප-සද්දො ‘‘උපායාසො’’තිආදීසු විය. තතො අඤ්ඤෙ නො උපාදානා. තත්ථ කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානන්ති ඉමෙ උපාදානා නාම. තත්ථ වත්ථුකාමෙසු උප්පන්නො කිලෙසකාමොව වුත්තනයෙන උපාදානන්ති කාමුපාදානං. එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි අත්තවාදුපාදානං නාම. සෙසානි පුබ්බෙ වුත්තානෙව. පච්ඡිමානි පනෙත්ථ තීණි උපාදානානි තථාපවත්තදිට්ඨි එව. තානි ච පඨමෙන මග්ගෙන පහීයන්ති, කාමුපාදානං චතූහිපි. ඉමෙ ච සභාවතො ද්වෙ ධම්මා විභාගතො චතුරුපාදානා නාම ජාතා. ඉමෙ පන ඨපෙත්වා සෙසා සබ්බෙ ධම්මා නො උපාදානා නාම. උපාදානදුකං පඨමං.

උපාදානියදුකො සංයොජනියදුකසදිසොව. දුතියං.

අට්ඨලොභසහගතචිත්තානි, තංසම්පයුත්තෙසු දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභං ඨපෙත්වා සෙසා ච උපාදානසම්පයුත්තා නාම. දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභදොසමොහමූලානි, කුසලාබ්‍යාකතානි ච චිත්තානි, රූපනිබ්බානානි ච උපාදානවිප්පයුත්තා නාම. චෙතසිකෙසු පන දිට්ඨිමානා උපාදානසම්පයුත්තාව, දොසඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චවිචිකිච්ඡා, කුසලාබ්‍යාකතා ච උපාදානවිප්පයුත්තා එව. සෙසා දුවිධාපි හොන්ති. තතියං.

චත්තාරි උපාදානානි උපාදානා චෙව උපාදානියා ච නාම. තදවසෙසා ලොකියා උපාදානියා චෙව නොච උපාදානා නාම. ඉධ පන ලොකුත්තරා න වත්තබ්බා. සෙසං වුත්තනයමෙව. චතුත්ථං.

පඤ්චමඡට්ඨදුකා පාඨතො ගන්ථගොච්ඡකෙ පඤ්චමඡට්ඨදුකසදිසාව, කෙවලං පඤ්චමදුකෙ ‘‘චෙතසිකෙසු මානො උපාදානසම්පයුත්තො චෙව නො ච උපාදානො එව, මොහාහිරිකානොත්තප්පඋද්ධච්චථිනමිද්ධානි තිජාතිකානි තථා ච න වත්තබ්බා චා’’ති ඉදඤ්ච, ඡට්ඨදුකෙ ‘‘චෙතසිකෙසු දොසඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චවිචිකිච්ඡා අප්පමඤ්ඤා උපාදානවිප්පයුත්තා උපාදානියා එව, මොහාහිරිකානොත්තප්පඋද්ධච්චලොභථිනමිද්ධානි තථා ච න වත්තබ්බානි චා’’ති එත්තකමෙව පාඨතො විසෙසො, අත්ථතො පන නාමමත්තකොව විසෙසො. සෙසො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. පඤ්චමඡට්ඨානි.

උපාදානගොච්ඡකං නිට්ඨිතං.

කිලෙසගොච්ඡකෙ සංකිලිට්ඨත්තිකෙ වුත්තනයෙන පදත්ථො වෙදිතබ්බො. ලොභො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ දස ධම්මා කිලෙසා නාම. ඉමෙ ච වුත්තත්ථා එව, ඉධ පන ලොභො, හෙතුගන්ථනීවරණඋපාදානගොච්ඡකෙසු ලොභො ච නිප්පදෙසතො චතුමග්ගවජ්ඣොපි එකෙනෙව කොට්ඨාසෙන ඨිතො, සෙසගොච්ඡකෙසු සො සබ්බොපි ලොභො ‘‘කාමාසවො භවාසවො’’තිආදිනා ද්වෙ ද්වෙ කොට්ඨාසා හුත්වා ඨිතො, ඉමිනා පන අට්ඨකථාවචනෙනාපි භවාසවාදිබ්‍යතිරිත්තො සබ්බො චතුමග්ගවජ්ඣොපි රාගො කාමාසවාදීසු සඞ්ගහිතො. කාමච්ඡන්දනීවරණං පන භවරාගොපි න පඤ්චකාමගුණිකරාගමත්තොවාති පඤ්ඤායති, ‘‘ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධනීවරණ’’න්තිආදිපාළිතො (පට්ඨා. 3.8.8) චෙතං දට්ඨබ්බං පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස රූපාරූපභූමීසු අනුප්පජ්ජනතො. ඉමෙසු ච කිලෙසෙසු දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා පඨමෙන මග්ගෙන පහීයන්ති, දොසො තතියෙන, ලොභාදයො චතූහිපි. ඉමෙ පන දස ධම්මෙ ඨපෙත්වා සෙසා නො කිලෙසා නාම. කිලෙසදුකං පඨමං.

සංකිලෙසිකදුකො සාසවදුකසදිසොව. දුතියං.

සංකිලිට්ඨදුකො, කිලෙසසම්පයුත්තදුකො චාති ද්වෙපි සමානත්ථාව. තෙ ච නීවරණගොච්ඡකෙ තතියදුකසදිසාව. තතියචතුත්ථානි.

දස කිලෙසා කිලෙසා චෙව සංකිලෙසිකා ච නාම. සෙසා ලොකියධම්මා සංකිලෙසිකා චෙව නො ච කිලෙසා නාම. ඉධ පන ලොකුත්තරා න වත්තබ්බා. සෙසං නීවරණගොච්ඡකෙ චතුත්ථදුකසදිසමෙව. පඤ්චමං.

ඡට්ඨසත්තමදුකානිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානත්ථානෙව. තානි ඡට්ඨසත්තමානි නීවරණගොච්ඡකෙ යථාක්කමං පාඨතො පඤ්චමඡට්ඨදුකසදිසානි, අත්ථතො පන නාමමත්තකොව විසෙසො. සෙසො සුවිඤ්ඤෙය්‍යො. ඡට්ඨසත්තමඅට්ඨමානි.

කිලෙසගොච්ඡකං නිට්ඨිතං.

පිට්ඨිදුකෙසු ආදිතො චත්තාරො දුකා දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකෙ, දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකෙ ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. කෙවලං පන තත්ථ පඨමත්තිකෙ වුත්තෙසු දස්සනෙනපහාතබ්බෙ ධම්මෙ ඨපෙත්වා සෙසා ඉධ පඨමදුකස්ස දුතියපදෙ දස්සනෙනපහාතබ්බෙසු පවිසන්ති, භාවනායපහාතබ්බෙ ඨපෙත්වා සෙසා ඉධ දුතියදුකෙ නභාවනායපහාතබ්බෙසු පවිසන්ති. තත්ථ ච දුතියත්තිකෙ වුත්තෙසු දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකෙ ඨපෙත්වා සෙසා ඉධ තතියදුකෙ නදස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකෙ, භාවනායපහාතබ්බහෙතුකෙ ච ඨපෙත්වා සෙසා ඉධ චතුත්ථදුකෙ නභාවනායපහාතබ්බහෙතුකෙසු පවිසන්ති.

පදත්ථො ච දස්සනෙන පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං අත්ථීති දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකා. එවං භාවනායපහාතබ්බහෙතුකාති එත්ථාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං හි සති අහෙතුකානං අග්ගහණං සියාති එත්තකමෙව විසෙසො. තිකද්වයමෙව හි භගවා දෙසනාවිලාසෙන චත්තාරො දුකෙ කත්වා දෙසෙසි. සෙසං තාදිසමෙව. චත්තාරො දුකා නිට්ඨිතා.

පඤ්චපඤ්ඤාසසවිතක්කචිත්තෙසු විතක්කවිරහිතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සවිතක්කා නාම. විතක්කො, පන සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි ච අවිතක්කා නාම. පඤ්චමං.

ඡසට්ඨියා සවිචාරචිත්තෙසු විචාරවිරහිතා ධම්මා සවිචාරා නාම. විචාරො, පන සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි ච අවිචාරා නාම. සෙසං ඉධ, අනන්තරෙ වුත්තදුකෙ ච විතක්කත්තිකෙ වුත්තානුසාරෙන ඤාතබ්බං. ඡට්ඨං.

ඉතො පරෙසු සප්පීතිකදුකො, පීතිසහගතදුකො ච සමානත්ථාව, තෙ ච සුඛසහගතඋපෙක්ඛාසහගතදුකා චාති චත්තාරොපි දුකා පීතිත්තිකෙ වුත්තනයාව. කෙවලං පනෙතෙසං දුකානං පඨමං පදං තත්ථ පවිසති, පීතිත්තිකෙ ඉතරීතරපදද්වයසඞ්ගහිතා, අසඞ්ගහිතා ච සබ්බෙ අත්ථා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙත්ථ දුකානං දුතියපදෙසු අත්ථතො සඞ්ගහිතා, ඉමෙ ච නිප්පදෙසදුකාති අයමෙව විසෙසො. සත්තමඅට්ඨමනවමදසමා.

තදනන්තරෙසු කාමාවචරාති එත්ථ ‘‘හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තී දෙවෙ අන්තො කරිත්වා යං තස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා’’ති එවං (ධ. ස. 1287) පාළියං පරිච්ඡින්නානං චතුන්නං අපායානං, මනුස්සානං, ඡන්නං දෙවලොකානඤ්ච වසෙන ඔකාසතො එකාදසවිධො කාමභවො ‘‘කාමො’’ති වුච්චති උත්තරපදලොපෙන යථා ‘‘රූපූපපත්තියා’’තිආදීසු රූපභවො ‘‘රූප’’න්ති. තස්මිං කාමෙ අවචරන්ති පවත්තන්තීති කාමාවචරා. යෙභුය්‍යතො චෙතං වුත්තං රූපාරූපෙසු චෙතෙසඤ්ච ඉධ පවත්තිතො ‘‘ථලචරා’’තිආදීසු විය. කාමභවසඞ්ඛාතෙ වා කාමෙ පටිසන්ධිං අවචාරෙන්තීතිපි කාමාවචරා, කුසලාකුසලානි. උද්ධච්චසහගතචිත්තං පන අබ්‍යාකතචිත්තසදිසං. තදායත්තතාය, ආරම්මණකරණවසෙන වා කිලෙසකාමො එත්ථ අවචරතීතිපි කාමාවචරං. කාමඤ්චෙස රූපාරූපාවචරධම්මෙසුපි අවචරති, රුළ්හිතො පන ‘‘වදතීති වච්ඡො’’තිආදීසු විය ඉමෙ එව ‘‘කාමාවචරා’’ති වුච්චන්ති. අපිච කාමතණ්හා රූපතණ්හා අරූපතණ්හාති එත්ථ වුත්තකාමතණ්හාසඞ්ඛාතො කාමො එත්ථ අවචරතීතිපි කාමාවචරා. එවං බ්‍රහ්මානං විමානාභරණාදීසු ඡන්දරාගස්සාපි කාමතණ්හාභාවො සිද්ධො, රූපතණ්හාවිසයානම්පි ච බ්‍රහ්මානං කම්මජරූපාදීනං කාමතණ්හායපි විසයතාය කාමාවචරතා සිද්ධා හොති. න රූපාරූපාවචරානං තදභාවතො තදඤ්ඤෙ න කාමාවචරා. ඉමිනා නයෙන රූපාවචරාදිදුකානම්පි පදත්ථො යථාරහං ඤාතබ්බො. තත්ථ චතුපඤ්ඤාස කාමාවචරචිත්තානි, සබ්බඤ්ච රූපං කාමාවචරා නාම. සෙසචිත්තනිබ්බානානි න කාමාවචරා නාම. චෙතසිකෙසු වත්තබ්බං පරියාපන්නදුකෙ එව ආවි භවිස්සති. එකාදසමං.

පන්නරස රූපාවචරචිත්තානි රූපාවචරා නාම. සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි න රූපාවචරා නාම. ද්වාදසමං.

ද්වාදස අරූපාවචරචිත්තානි අරූපාවචරා නාම. සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි න අරූපාවචරා නාම. තෙරසමං.

තෙභූමකවට්ටෙ පරියාපන්නා අන්තොගධාති පරියාපන්නා, ලොකියධම්මාව. තත්ථ න පරියාපන්නාති අපරියාපන්නා, ලොකුත්තරා. චෙතසිකෙසු පන කාමාවචරාදිදුකානං චතුන්නම්පි සාධාරණො විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බො – අකුසලචෙතසිකා කාමාවචරාව, අප්පමඤ්ඤා කාමරූපාවචරා, විරතියො පන කාමාවචරපරියාපන්නා, විතක්කවිචාරපීතියො පන කාමරූපාවචරපරියාපන්නා, සෙසා චතුභූමකාති. චුද්දසමං.

වට්ටමූලං ඡින්දන්තා නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා වට්ටතො නීයන්තීති නිය්‍යානිකා, චත්තාරි ලොකුත්තරමග්ගචිත්තානි. ඉමිනා ලක්ඛණෙන න නිය්‍යන්තීති අනිය්‍යානිකා, සෙසචිත්තරූපනිබ්බානානි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පඤ්චදසමං.

චුතියා වා අත්තනො වා පවත්තියා අනන්තරං ඵලදානෙ නියතත්තා නියතා, මිච්ඡත්තනියතා, සම්මත්තනියතා ච. තථා අනියතත්තා අනියතා, සෙසධම්මා. සෙසං වුත්තනයමෙව. සොළසමං.

අඤ්ඤෙ ධම්මෙ උත්තරන්ති අතික්කමන්තීති උත්තරා, අත්තානං උත්තරිතුං සමත්ථෙහි සහ උත්තරෙහීති සඋත්තරා, ලොකියාව. නත්ථි එතෙසං උත්තරාති අනුත්තරා, ලොකුත්තරා. සත්තරසමං.

රණන්ති කන්දන්ති එතෙහීති රණා, යෙහි අභිභූතා සත්තා නානප්පකාරතො පරිදෙවන්ති, තෙසං අකුසලමූලානං එතං අධිවචනං, තෙහි සම්පයොගවසෙන, පහානෙකට්ඨතාවසෙන ච සහ රණෙහීති සරණා. එතෙනාකාරෙන නත්ථි එතෙසං රණාති අරණා.

තත්ථ ද්වාදස අකුසලචිත්තානි සරණා නාම. සරණධම්මෙසු චෙත්ථ ලොභදොසමොහා රණා චෙව සරණා ච, තෙසු ලොභදොසා මොහෙනෙව සම්පයොගතො සරණා, තථා විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතචිත්තං, තංසම්පයුත්තා ච. මොහො පන තෙසු සම්පයොගතො සරණො, දිට්ඨිසම්පයුත්තරාගෙන, පන භවරාගෙන ච රණභූතෙන පහානෙකට්ඨතාවසෙනෙව සරණො. ලොභදොසමොහමූලසම්පයුත්තෙසු පන මොහො ලොභෙන චෙව දොසෙන ච, සෙසා ලොභමොහෙන චෙව දොසමොහෙන ච සම්පයොගතො සරණාති වෙදිතබ්බා. සබ්බානි කුසලාබ්‍යාකතචිත්තානි, රූපනිබ්බානානි ච අරණා නාම. චෙතසිකෙසු පන අකුසලා සරණාව, කුසලාබ්‍යාකතා අරණාව, තිජාතිකා පන ද්විධාපි හොන්තීති. අට්ඨාරසමං.

පිට්ඨිදුකා නිට්ඨිතා.

අභිධම්මදුකමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.