6. චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගො

25. තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ‘‘නෙරුත්තමධිප්පායො’’ති අයං. බ්‍යඤ්ජනෙන සුත්තස්ස නෙරුත්තඤ්ච අධිප්පායො ච නිදානඤ්ච පුබ්බාපරසන්ධි ච ගවෙසිතබ්බො. තත්ථ කතමං නෙරුත්තං, යා නිරුත්තිපදසංහිතා, යං ධම්මානං නාමසො ඤාණං. යදා හි භික්ඛු අත්ථස්ස ච නාමං ජානාති, ධම්මස්ස ච නාමං ජානාති, තථා තථා නං අභිනිරොපෙති. අයඤ්ච වුච්චති අත්ථකුසලො ධම්මකුසලො බ්‍යඤ්ජනකුසලො නිරුත්තිකුසලො පුබ්බාපරකුසලො දෙසනාකුසලො අතීතාධිවචනකුසලො අනාගතාධිවචනකුසලො පච්චුප්පන්නාධිවචනකුසලො ඉත්ථාධිවචනකුසලො පුරිසාධිවචනකුසලො නපුංසකාධිවචනකුසලො එකාධිවචනකුසලො අනෙකාධිවචනකුසලො, එවං සබ්බානි කාතබ්බානි ජනපදනිරුත්තානි සබ්බා ච ජනපදනිරුත්තියො. අයං නිරුත්තිපදසංහිතා.

26. තත්ථ කතමො අධිප්පායො?

‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරිං, ඡත්තං මහන්තං යථ වස්සකාලෙ [විය වස්සකාලෙ ජා. 1.10.103];

එසානිසංසො ධම්මෙ සුචිණ්ණෙ, න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී’’ති.

ඉධ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ අපායෙහි පරිමුච්චිතුකාමා භවිස්සන්ති, තෙ ධම්මචාරිනො භවිස්සන්තීති අයං එත්ථ භගවතො අධිප්පායො.

‘‘චොරො යථා සන්ධිමුඛෙ ගහීතො, සකම්මුනා හඤ්ඤති [හඤ්ඤතෙ (සී.)] බජ්ඣතෙ ච;

එවං අයං පෙච්ච පජා පරත්ථ, සකම්මුනා හඤ්ඤති [හඤ්ඤතෙ (සී.)] බජ්ඣතෙ චා’’ති.

ඉධ භගවතො කො අධිප්පායො? සඤ්චෙතනිකානං කතානං කම්මානං උපචිතානං දුක්ඛවෙදනීයානං අනිට්ඨං අසාතං විපාකං පච්චනුභවිස්සතීති අයං එත්ථ භගවතො අධිප්පායො.

‘‘සුඛකාමානි [පස්ස ධ. ප. 131-132] භූතානි, යො දණ්ඩෙන විහිංසති;

අත්තනො සුඛමෙසානො, පෙච්ච සො න ලභතෙ සුඛ’’න්ති.

ඉධ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ සුඛෙන අත්ථිකා භවිස්සන්ති, තෙ පාපකම්මං [පාපකං කම්මං (ක.)] න කරිස්සන්තීති අයං එත්ථ භගවතො අධිප්පායො.

‘‘මිද්ධී [පස්ස ධ. ප. 325] යදා හොති මහග්ඝසො ච, නිද්දායිතා සම්පරිවත්තසායී;

මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො, පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති.

ඉධ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ ජරාමරණෙන අට්ටියිතුකාමා භවිස්සන්ති, තෙ භවිස්සන්ති භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරා පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තා විපස්සකා කුසලෙසු ධම්මෙසු සගාරවා ච සබ්‍රහ්මචාරීසු ථෙරෙසු නවෙසු මජ්ඣිමෙසූති අයං එත්ථ භගවතො අධිප්පායො.

‘‘අප්පමාදො අමතපදං [අමතං පදං (ක.) පස්ස ධ. ප. 21], පමාදො මච්චුනො පදං;

අප්පමත්තා න මීයන්ති, යෙ පමත්තා යථා මතා’’ති.

ඉධ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ අමතපරියෙසනං පරියෙසිතුකාමා භවිස්සන්ති, තෙ අප්පමත්තා විහරිස්සන්තීති අයං එත්ථ භගවතො අධිප්පායො. අයං අධිප්පායො.

27. තත්ථ කතමං නිදානං? යථා සො ධනියො ගොපාලකො භගවන්තං ආහ –

‘‘නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොමා [ගොමිකො (සී.), ගොපිකො (ක.) සු. නි. 33; සං. නි. 1.144 පස්සිතබ්බං] ගොහි තථෙව නන්දති;

උපධී හි නරස්ස නන්දනා, න හි සො නන්දති යො නිරූපධී’’ති.

භගවා ආහ –

‘‘සොචති පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොපිකො [ගොමිකො (සී.)] ගොහි තථෙව සොචති;

උපධී හි නරස්ස සොචනා, න හි සො සොචති යො නිරූපධී’’ති.

ඉමිනා වත්ථුනා ඉමිනා නිදානෙන එවං ඤායති ‘‘ඉධ භගවා බාහිරං පරිග්ගහං උපධි ආහා’’ති. යථා ච මාරො පාපිමා ගිජ්ඣකූටා පබ්බතා පුථුසිලං පාතෙසි, භගවා ආහ –

‘‘සචෙපි කෙවලං සබ්බං, ගිජ්ඣකූටං චලෙස්සසි [චලෙය්‍යාසි (ක.) පස්ස සං. නි. 1.147];

නෙව සම්මාවිමුත්තානං, බුද්ධානං අත්ථි ඉඤ්ජිතං.

නභං ඵලෙය්‍යප්පථවී චලෙය්‍ය, සබ්බෙව පාණා උද සන්තසෙය්‍යුං;

සල්ලම්පි චෙ උරසි කම්පයෙය්‍යුං [පකම්පයෙය්‍යුං (සී.), කප්පයෙය්‍යුං (ක.)], උපධීසු තාණං න කරොන්ති බුද්ධා’’ති.

ඉමිනා වත්ථුනා ඉමිනා නිදානෙන එවං ඤායති ‘‘ඉධ භගවා කායං උපධිං ආහා’’ති. යථා චාහ –

‘‘න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා, යදායසං දාරුජපබ්බජඤ්ච [දාරුජං බබ්බජඤ්ච (සී.) පස්ස ධ. ප. 345];

සාරත්තරත්තා මණිකුණ්ඩලෙසු, පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා’’ති.

ඉමිනා වත්ථුනා ඉමිනා නිදානෙන එවං ඤායති ‘‘ඉධ භගවා බාහිරෙසු වත්ථූසු තණ්හං ආහා’’ති. යථා චාහ –

‘‘එතං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා, ඔහාරිනං සිථිලං දුප්පමුඤ්චං;

එතම්පි ඡෙත්වාන පරිබ්බජන්ති, අනපෙක්ඛිනො කාමසුඛං පහායා’’ති.

ඉමිනා වත්ථුනා ඉමිනා නිදානෙන එවං ඤායති ‘‘ඉධ භගවා බාහිරවත්ථුකාය තණ්හාය පහානං ආහා’’ති. යථා චාහ –

‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, දුග්ගන්ධං දෙහනිස්සිතං;

පග්ඝරන්තං දිවා රත්තිං, බාලානං අභිනන්දිත’’න්ති.

ඉමිනා වත්ථුනා ඉමිනා නිදානෙන එවං ඤායති ‘‘ඉධ භගවා අජ්ඣත්තිකවත්ථුකාය තණ්හාය පහානං ආහා’’ති. යථා චාහ –

‘‘උච්ඡින්ද [පස්ස ධ. ප. 285] සිනෙහමත්තනො, කුමුදං සාරදිකංව පාණිනා;

සන්තිමග්ගමෙව බ්‍රූහය, නිබ්බානං සුගතෙන දෙසිත’’න්ති.

ඉමිනා වත්ථුනා ඉමිනා නිදානෙන එවං ඤායති ‘‘ඉධ භගවා අජ්ඣත්තිකවත්ථුකාය තණ්හාය පහානං ආහා’’ති. ඉදං නිදානං.

තත්ථ කතමො පුබ්බාපරසන්ධි. යථාහ –

‘‘කාමන්ධා ජාලසඤ්ඡන්නා, තණ්හාඡදනඡාදිතා;

පමත්තබන්ධනා [පමත්තබන්ධුනා උදා. 64] බද්ධා [බන්ධා (ක.) පස්ස උදා. 64], මච්ඡාව කුමිනාමුඛෙ;

ජරාමරණමන්වෙන්ති, වච්ඡො ඛීරපකොව මාතර’’න්ති.

අයං කාමතණ්හා වුත්තා. සා කතමෙන පුබ්බාපරෙන යුජ්ජති? යථාහ –

‘‘රත්තො අත්ථං න ජානාති, රත්තො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධන්තමං තදා හොති, යං රාගො සහතෙ නර’’න්ති.

ඉති අන්ධතාය ච සඤ්ඡන්නතාය ච සායෙව තණ්හා අභිලපිතා. යඤ්චාහ කාමන්ධා ජාලසඤ්ඡන්නා, තණ්හාඡදනඡාදිතාති. යඤ්චාහ රත්තො අත්ථං න ජානාති, රත්තො ධම්මං න පස්සතීති, ඉමෙහි පදෙහි පරියුට්ඨානෙහි සායෙව තණ්හා අභිලපිතා. යං අන්ධකාරං, අයං දුක්ඛසමුදයො, යා ච තණ්හා පොනොභවිකා, යඤ්චාහ කාමාති ඉමෙ කිලෙසකාමා. යඤ්චාහ ජාලසඤ්ඡන්නාති තෙසං යෙව කාමානං පයොගෙන පරියුට්ඨානං දස්සෙති, තස්මා කිලෙසවසෙන ච පරියුට්ඨානවසෙන ච තණ්හාබන්ධනං වුත්තං. යෙ එදිසිකා, තෙ ජරාමරණං අන්වෙන්ති, අයං භගවතා යථානික්ඛිත්තගාථාබලෙන දස්සිතා ජරාමරණමන්වෙන්තීති.

‘‘යස්ස පපඤ්චා ඨිතී ච නත්ථි, සන්දානං පලිඝඤ්ච [පළිඝඤ්ච (සී.) පස්ස උදා. 67] වීතිවත්තො;

තං නිත්තණ්හං මුනිං චරන්තං, න විජානාති සදෙවකොපි ලොකො’’ති.

පපඤ්චා නාම තණ්හාදිට්ඨිමානා, තදභිසඞ්ඛතා ච සඞ්ඛාරා. ඨිති නාම අනුසයා. සන්දානං නාම තණ්හාය පරියුට්ඨානං, යානි ඡත්තිංසතණ්හාය ජාලිනියා විචරිතානි. පලිඝො නාම මොහො. යෙ ච පපඤ්චා සඞ්ඛාරා යා ච ඨිති යං සන්දානඤ්ච යං පලිඝඤ්ච යො එතං සබ්බං සමතික්කන්තො, අයං වුච්චති නිත්තණ්හො ඉති.

28. තත්ථ පරියුට්ඨානසඞ්ඛාරා දිට්ඨධම්මවෙදනීයා වා උපපජ්ජවෙදනීයා වා අපරාපරියවෙදනීයා වා, එවං තණ්හා තිවිධං ඵලං දෙති දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ උපපජ්ජෙ වා අපරෙ වා පරියායෙ. එවං භගවා ආහ ‘‘යං ලොභපකතං කම්මං කරොති කායෙන වා වාචාය වා මනසා වා, තස්ස විපාකං අනුභොති දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ උපපජ්ජෙ වා අපරෙ වා පරියායෙ’’ති. ඉදං භගවතො පුබ්බාපරෙන යුජ්ජති. තත්ථ පරියුට්ඨානං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං වා කම්මං අපරාපරියායවෙදනීයං [අපරාපරියවෙදනීයං (සී.)] වා කම්මං, එවං කම්මං තිධා විපච්චති දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ උපපජ්ජෙ වා අපරෙ වා පරියායෙ. යථාහ –

‘‘යඤ්චෙ බාලො ඉධ පාණාතිපාතී හොති…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨි හොති, තස්ස දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ විපාකං පටිසංවෙදෙති උපපජ්ජෙ වා අපරෙ වා පරියායෙ’’ති. ඉදං භගවතො පුබ්බාපරෙන යුජ්ජති. තත්ථ පරියුට්ඨානං පටිසඞ්ඛානබලෙන පහාතබ්බං, සඞ්ඛාරා දස්සනබලෙන, ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි භාවනාබලෙන පහාතබ්බානීති එවං තණ්හාපි තිධා පහීයති. යා නිත්තණ්හාතා අයං සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු. භෙදා කායස්ස අයං අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු.

පපඤ්චො නාම වුච්චති අනුබන්ධො. යඤ්චාහ භගවා ‘‘පපඤ්චෙති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං ආරබ්භා’’ති. යඤ්චාහ භගවා – ‘‘අතීතෙ, රාධ, රූපෙ අනපෙක්ඛො හොහි, අනාගතං රූපං මා අභිනන්දි, පච්චුප්පන්නස්ස රූපස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිනිස්සග්ගාය පටිපජ්ජා’’ති. ඉදං භගවතො පුබ්බාපරෙන යුජ්ජති. යො චාපි පපඤ්චො යෙ ච සඞ්ඛාරා යා ච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නස්ස අභිනන්දනා, ඉදං එකත්ථං. අපි ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි අක්ඛරෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි බ්‍යඤ්ජනෙහි අපරිමාණා ධම්මදෙසනා වුත්තා භගවතා. එවං සුත්තෙන සුත්තං සංසන්දයිත්වා පුබ්බාපරෙන සද්ධිං යොජයිත්වා සුත්තං නිද්දිට්ඨං භවති.

සො චායං [ස චායං (සී.)] පුබ්බාපරො සන්ධි චතුබ්බිධො අත්ථසන්ධි බ්‍යඤ්ජනසන්ධි දෙසනාසන්ධි නිද්දෙසසන්ධීති.

තත්ථ අත්ථසන්ධි ඡප්පදානි සඞ්කාසනා පකාසනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මතා පඤ්ඤත්තීති.

බ්‍යඤ්ජනසන්ධි ඡප්පදානි අක්ඛරං පදං බ්‍යඤ්ජනං ආකාරො නිරුත්ති නිද්දෙසොති.

දෙසනාසන්ධි න ච පථවිං නිස්සාය ඣායති ඣායී ඣායති ච. න ච ආපං නිස්සාය ඣායති ඣායී ඣායති ච, න ච තෙජං නිස්සාය ඣායති ඣායී ඣායති ච, න ච වායුං නිස්සාය ඣායති ඣායී ඣායති ච. න ච ආකාසානඤ්චායතනං නිස්සාය…පෙ… න ච විඤ්ඤාණඤ්චායතනං නිස්සාය…පෙ… න ච ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං නිස්සාය…පෙ… න ච නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නිස්සාය…පෙ… න ච ඉමං ලොකං නිස්සාය…පෙ… න ච පරලොකං නිස්සාය ඣායති ඣායී ඣායති ච. යමිදං උභයමන්තරෙන දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං විතක්කිතං විචාරිතං මනසානුචින්තිතං, තම්පි නිස්සාය න ඣායති ඣායී ඣායති ච. අයං සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අනිස්සිතෙන චිත්තෙන න ඤායති ඣායන්තො.

යථා මාරො පාපිමා ගොධිකස්ස කුලපුත්තස්ස [පස්ස සං. නි. 1.159] විඤ්ඤාණං සමන්වෙසන්තො න ජානාති න පස්සති. සො හි පපඤ්චාතීතො තණ්හාපහානෙන දිට්ඨිනිස්සයොපිස්ස නත්ථි. යථා ච ගොධිකස්ස, එවං වක්කලිස්ස සදෙවකෙන ලොකෙන සමාරකෙන සබ්‍රහ්මකෙන සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අනිස්සිතචිත්තා න ඤායන්ති ඣායමානා. අයං දෙසනාසන්ධි.

තත්ථ කතමා නිද්දෙසසන්ධි? නිස්සිතචිත්තා අකුසලපක්ඛෙන නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා කුසලපක්ඛෙන නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා කිලෙසෙන නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා වොදානෙන නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා සංසාරප්පවත්තියා නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා සංසාරනිවත්තියා නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා තණ්හාය ච අවිජ්ජාය ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා සමථෙන ච විපස්සනාය ච නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා අහිරිකෙන ච අනොත්තප්පෙන ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා හිරියා ච ඔත්තප්පෙන ච නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා අසතියා ච අසම්පජඤ්ඤෙන ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා සතියා ච සම්පජඤ්ඤෙන ච නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා අයොනියා ච අයොනිසොමනසිකාරෙන ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා යොනියා ච යොනිසොමනසිකාරෙන ච නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා කොසජ්ජෙන ච දොවචස්සෙන ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා වීරියාරම්භෙන ච සොවචස්සෙන ච නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා අස්සද්ධියෙන ච පමාදෙන ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා සද්ධාය ච අප්පමාදෙන ච නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා අසද්ධම්මස්සවනෙන ච අසංවරණෙන ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා සද්ධම්මස්සවනෙන ච සංවරෙන ච නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා අභිජ්ඣාය ච බ්‍යාපාදෙන ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා අනභිජ්ඣාය ච අබ්‍යාපාදෙන ච නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා නීවරණෙහි ච සංයොජනියෙහි ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා රාගවිරාගාය ච චෙතොවිමුත්තියා අවිජ්ජාවිරාගාය ච පඤ්ඤාවිමුත්තියා නිද්දිසිතබ්බා. නිස්සිතචිත්තා උච්ඡෙදදිට්ඨියා ච සස්සතදිට්ඨියා ච නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා සඋපාදිසෙසාය ච අනුපාදිසෙසාය ච නිබ්බානධාතුයා නිද්දිසිතබ්බා. අයං නිද්දෙසසන්ධි. තෙනාහ ආයස්මා මහාකච්චායනො ‘‘නෙරුත්තමධිප්පායො’’ති.

නියුත්තො චතුබ්‍යූහො හාරො.