නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඛුද්දකනිකායෙ

නෙත්තිප්පකරණපාළි

1. සඞ්ගහවාරො

යං ලොකො පූජයතෙ, සලොකපාලො සදා නමස්සති ච;

තස්සෙත සාසනවරං, විදූහි ඤෙය්‍යං නරවරස්ස.

ද්වාදස පදානි සුත්තං, තං සබ්බං බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො ච;

තං විඤ්ඤෙය්‍යං උභයං, කො අත්ථො බ්‍යඤ්ජනං කතමං.

සොළසහාරා නෙත්ති [නෙත්තී (ක.)], පඤ්චනයා සාසනස්ස පරියෙට්ඨි;

අට්ඨාරසමූලපදා, මහකච්චානෙන [මහාකච්චානෙන (සී.)] නිද්දිට්ඨා.

හාරා බ්‍යඤ්ජනවිචයො, සුත්තස්ස නයා තයො ච සුත්තත්ථො;

උභයං පරිග්ගහීතං, වුච්චති සුත්තං යථාසුත්තං.

යා චෙව දෙසනා යඤ්ච, දෙසිතං උභයමෙව විඤ්ඤෙය්‍යං;

තත්‍රායමානුපුබ්බී, නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨීති.

සඞ්ගහවාරො.

2. උද්දෙසවාරො

1. තත්ථ කතමෙ සොළස හාරා? දෙසනා විචයො යුත්ති පදට්ඨානො ලක්ඛණො චතුබ්‍යූහො ආවට්ටො විභත්ති පරිවත්තනො වෙවචනො පඤ්ඤත්ති ඔතරණො සොධනො අධිට්ඨානො පරික්ඛාරො සමාරොපනො ඉති.

තස්සානුගීති

දෙසනා විචයො යුත්ති, පදට්ඨානො ච ලක්ඛණො;

චතුබ්‍යූහො ච ආවට්ටො, විභත්ති පරිවත්තනො.

වෙවචනො ච පඤ්ඤත්ති, ඔතරණො ච සොධනො;

අධිට්ඨානො පරික්ඛාරො, සමාරොපනො සොළසො [සොළස (සී.)].

එතෙ සොළස හාරා, පකිත්තිතා අත්ථතො අසංකිණ්ණා;

එතෙසඤ්චෙව භවති, විත්ථාරතයා නයවිභත්තීති.

2. තත්ථ කතමෙ පඤ්ච නයා? නන්දියාවට්ටො තිපුක්ඛලො සීහවික්කීළිතො දිසාලොචනො අඞ්කුසො ඉති.

තස්සානුගීති

පඨමො නන්දියාවට්ටො, දුතියො ච තිපුක්ඛලො;

සීහවික්කීළිතො නාම, තතියො නයලඤ්ජකො [නයලඤ්ඡකො (සී.)].

දිසාලොචනමාහංසු, චතුත්ථං නයමුත්තමං;

පඤ්චමො අඞ්කුසො නාම, සබ්බෙ පඤ්ච නයා ගතාති.

3. තත්ථ කතමානි අට්ඨාරස මූලපදානි? නව පදානි කුසලානි නව පදානි අකුසලානි. තත්ථ කතමානි නව පදානි අකුසලානි, තණ්හා අවිජ්ජා ලොභො දොසො මොහො සුභසඤ්ඤා සුඛසඤ්ඤා නිච්චසඤ්ඤා අත්තසඤ්ඤාති, ඉමානි නව පදානි අකුසලානි, යත්ථ සබ්බො අකුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති.

තත්ථ කතමානි නව පදානි කුසලානි? සමථො විපස්සනා අලොභො අදොසො අමොහො අසුභසඤ්ඤා දුක්ඛසඤ්ඤා අනිච්චසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤාති, ඉමානි නව පදානි කුසලානි, යත්ථ සබ්බො කුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති.

තත්‍රිදං උද්දානං

තණ්හා ච අවිජ්ජාපි ච, ලොභො දොසො තථෙව මොහො ච;

චතුරො ච විපල්ලාසා, කිලෙසභූමී නව පදානි.

සමථො ච විපස්සනා ච, කුසලානි ච යානි තීණි මූලානි;

චතුරො සතිපට්ඨානා, ඉන්ද්‍රියභූමී නව පදානි.

නවහි ච පදෙහි කුසලා, නවහි ච යුජ්ජන්ති අකුසලපක්ඛා;

එතෙ ඛො මූලපදා, භවන්ති අට්ඨාරස පදානීති.

උද්දෙසවාරො.

3. නිද්දෙසවාරො

4. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො නෙත්ති කිත්තිතා.

හාරසඞ්ඛෙපො

1. අස්සාදාදීනවතා, නිස්සරණම්පි ච ඵලං උපායො ච;

ආණත්තී ච භගවතො, යොගීනං දෙසනාහාරො.

2. යං පුච්ඡිතඤ්ච විස්සජ්ජිතඤ්ච, සුත්තස්ස යා ච අනුගීති;

සුත්තස්ස යො පවිචයො, හාරො විචයොති නිද්දිට්ඨො.

3. සබ්බෙසං හාරානං, යා භූමී යො ච ගොචරො තෙසං;

යුත්තායුත්තපරික්ඛා, හාරො යුත්තීති නිද්දිට්ඨො.

4. ධම්මං දෙසෙති ජිනො, තස්ස ච ධම්මස්ස යං පදට්ඨානං;

ඉති යාව සබ්බධම්මා, එසො හාරො පදට්ඨානො.

5. වුත්තම්හි එකධම්මෙ, යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා කෙචි;

වුත්තා භවන්ති සබ්බෙ, සො හාරො ලක්ඛණො නාම.

6. නෙරුත්තමධිප්පායො, බ්‍යඤ්ජනමථ දෙසනානිදානඤ්ච;

පුබ්බාපරානුසන්ධී, එසො හාරො චතුබ්‍යූහො.

7. එකම්හි පදට්ඨානෙ, පරියෙසති සෙසකං පදට්ඨානං;

ආවට්ටති පටිපක්ඛෙ, ආවට්ටො නාම සො හාරො.

8. ධම්මඤ්ච පදට්ඨානං, භූමිඤ්ච විභජ්ජතෙ අයං හාරො;

සාධාරණෙ අසාධාරණෙ ච නෙය්‍යො විභත්තීති.

9. කුසලාකුසලෙ ධම්මෙ, නිද්දිට්ඨෙ භාවිතෙ පහීනෙ ච;

පරිවත්තති පටිපක්ඛෙ, හාරො පරිවත්තනො නාම.

10. වෙවචනානි බහූනි තු, සුත්තෙ වුත්තානි එකධම්මස්ස;

යො ජානාති සුත්තවිදූ, වෙවචනො නාම සො හාරො.

11. එකං භගවා ධම්මං, පඤ්ඤත්තීහි විවිධාහි දෙසෙති;

සො ආකාරො ඤෙය්‍යො, පඤ්ඤත්තී නාම හාරොති.

12. යො ච පටිච්චුප්පාදො, ඉන්ද්‍රියඛන්ධා ච ධාතු ආයතනා;

එතෙහි ඔතරති යො, ඔතරණො නාම සො හාරො.

13. විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ, ගාථායං පුච්ඡිතායමාරබ්භ;

සුද්ධාසුද්ධපරික්ඛා, හාරො සො සොධනො නාම.

14. එකත්තතාය ධම්මා, යෙපි ච වෙමත්තතාය නිද්දිට්ඨා;

තෙන විකප්පයිතබ්බා, එසො හාරො අධිට්ඨානො.

15. යෙ ධම්මා යං ධම්මං, ජනයන්තිප්පච්චයා පරම්පරතො;

හෙතුමවකඩ්ඪයිත්වා, එසො හාරො පරික්ඛාරො.

16. යෙ ධම්මා යං මූලා, යෙ චෙකත්ථා පකාසිතා මුනිනා;

තෙ සමරොපයිතබ්බා, එස සමාරොපනො හාරො.

නයසඞ්ඛෙපො

17. තණ්හඤ්ච අවිජ්ජම්පි ච, සමථෙන විපස්සනා යො නෙති;

සච්චෙහි යොජයිත්වා, අයං නයො නන්දියාවට්ටො.

18. යො අකුසලෙ සමූලෙහි, නෙති කුසලෙ ච කුසලමූලෙහි;

භූතං තථං අවිතථං, තිපුක්ඛලං තං නයං ආහු.

19. යො නෙති විපල්ලාසෙහි, කිලෙසෙ ඉන්ද්‍රියෙහි සද්ධම්මෙ;

එතං නයං නයවිදූ, සීහවික්කීළිතං ආහු.

20. වෙය්‍යාකරණෙසු හි යෙ, කුසලාකුසලා තහිං තහිං වුත්තා;

මනසා වොලොකයතෙ, තං ඛු දිසාලොචනං ආහු.

21. ඔලොකෙත්වා දිසලොචනෙන, උක්ඛිපිය යං සමානෙති;

සබ්බෙ කුසලාකුසලෙ, අයං නයො අඞ්කුසො නාම.

22. සොළස හාරා පඨමං, දිසලොචනතො [දිසලොචනෙන (ක.)] දිසා විලොකෙත්වා;

සඞ්ඛිපිය අඞ්කුසෙන හි, නයෙහි තීහි නිද්දිසෙ සුත්තං.

ද්වාදසපද

23. අක්ඛරං පදං බ්‍යඤ්ජනං, නිරුත්ති තථෙව නිද්දෙසො;

ආකාරඡට්ඨවචනං, එත්තාව බ්‍යඤ්ජනං සබ්බං.

24. සඞ්කාසනා පකාසනා, විවරණා විභජනුත්තානීකම්මපඤ්ඤත්ති;

එතෙහි ඡහි පදෙහි, අත්ථො කම්මඤ්ච නිද්දිට්ඨං.

25. තීණි ච නයා අනූනා, අත්ථස්ස ච ඡප්පදානි ගණිතානි;

නවහි පදෙහි භගවතො, වචනස්සත්ථො සමායුත්තො.

26. අත්ථස්ස නවප්පදානි, බ්‍යඤ්ජනපරියෙට්ඨියා චතුබ්බීස;

උභයං සඞ්කලයිත්වා [සඞ්ඛෙපයතො (ක.)], තෙත්තිංසා එත්තිකා නෙත්තීති.

නිද්දෙසවාරො.

4. පටිනිද්දෙසවාරො

1. දෙසනාහාරවිභඞ්ගො

5. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො? ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’ති ගාථා අයං දෙසනාහාරො. කිං දෙසයති? අස්සාදං ආදීනවං නිස්සරණං ඵලං උපායං ආණත්තිං. ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙස්සාමීති.

තත්ථ කතමො අස්සාදො?

‘‘කාමං [කාමමාදිකා ඉමා ඡ ගාථා සු. නි. 772 පස්සිතබ්බා] කාමයමානස්ස, තස්ස චෙතං සමිජ්ඣති;

අද්ධා පීතිමනො හොති, ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡතී’’ති.

අයං අස්සාදො.

තත්ථ කතමො ආදීනවො?

‘‘තස්ස චෙ කාමයානස්ස, ඡන්දජාතස්ස ජන්තුනො;

තෙ කාමා පරිහායන්ති, සල්ලවිද්ධොව රුප්පතී’’ති.

අයං ආදීනවො.

තත්ථ කතමං නිස්සරණං?

‘‘යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදා සිරො;

සොමං විසත්තිකං ලොකෙ, සතො සමතිවත්තතී’’ති.

ඉදං නිස්සරණං.

තත්ථ කතමො අස්සාදො?

‘‘ඛෙත්තං වත්ථුං හිරඤ්ඤං වා, ගවාස්සං දාසපොරිසං;

ථියො බන්ධූ පුථූ කාමෙ, යො නරො අනුගිජ්ඣතී’’ති.

අයං අස්සාදො.

තත්ථ කතමො ආදීනවො?

‘‘අබලා නං බලීයන්ති, මද්දන්තෙ නං පරිස්සයා;

තතො නං දුක්ඛමන්වෙති, නාවං භින්නමිවොදක’’න්ති.

අයං ආදීනවො.

තත්ථ කතමං නිස්සරණං?

‘‘තස්මා ජන්තු සදා සතො, කාමානි පරිවජ්ජයෙ;

තෙ පහාය තරෙ ඔඝං, නාවං සිත්වාව පාරගූ’’ති.

ඉදං නිස්සරණං.

තත්ථ කතමං ඵලං?

‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරිං, ඡත්තං මහන්තං යථ වස්සකාලෙ;

එසානිසංසො ධම්මෙ සුචිණ්ණෙ, න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී’’ති.

ඉදං ඵලං.

තත්ථ කතමො උපායො?

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති…පෙ…

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා [පස්ස ධ. ප. 277] දුක්ඛා’’ති…පෙ…

‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති.

අයං උපායො.

තත්ථ කතමා ආණත්ති?

‘‘චක්ඛුමා [පස්ස උදා. 43] විසමානීව, විජ්ජමානෙ පරක්කමෙ;

පණ්ඩිතො ජීවලොකස්මිං, පාපානි පරිවජ්ජයෙ’’ති.

අයං ආණත්ති.

‘‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු,

මොඝරාජා’ති ආණත්ති, ‘සදා සතො’ති උපායො;

‘අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච [උහච්ච (ක.) පස්ස සු. නි. 1125], එවං මච්චුතරො සියා’’’.

ඉදං ඵලං.

6. තත්ථ භගවා උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස නිස්සරණං දෙසයති, විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච දෙසයති, නෙය්‍යස්ස පුග්ගලස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච දෙසයති.

තත්ථ චතස්සො පටිපදා, චත්තාරො පුග්ගලා. තණ්හාචරිතො මන්දො සතින්ද්‍රියෙන දුක්ඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති සතිපට්ඨානෙහි නිස්සයෙහි. තණ්හාචරිතො උදත්තො [උදත්ථො (සී.) උ + ආ + දා + ත] සමාධින්ද්‍රියෙන දුක්ඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති ඣානෙහි නිස්සයෙහි. දිට්ඨිචරිතො මන්දො වීරියින්ද්‍රියෙන සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති සම්මප්පධානෙහි නිස්සයෙහි. දිට්ඨිචරිතො උදත්තො පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති සච්චෙහි නිස්සයෙහි.

උභො තණ්හාචරිතා සමථපුබ්බඞ්ගමාය විපස්සනා නිය්‍යන්ති රාගවිරාගාය චෙතොවිමුත්තියා. උභො දිට්ඨිචරිතා විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමෙ සමථෙන නිය්‍යන්ති අවිජ්ජාවිරාගාය පඤ්ඤාවිමුත්තියා.

තත්ථ යෙ සමථපුබ්බඞ්ගමාහි පටිපදාහි නිය්‍යන්ති, තෙ නන්දියාවට්ටෙන නයෙන හාතබ්බා, යෙ විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමාහි පටිපදාහි නිය්‍යන්ති, තෙ සීහවික්කීළිතෙන නයෙන හාතබ්බා.

7. ස්වායං හාරො කත්ථ සම්භවති, යස්ස සත්ථා වා ධම්මං දෙසයති අඤ්ඤතරො වා ගරුට්ඨානීයො සබ්‍රහ්මචාරී, සො තං ධම්මං සුත්වා සද්ධං පටිලභති. තත්ථ යා වීමංසා උස්සාහනා තුලනා උපපරික්ඛා, අයං සුතමයී පඤ්ඤා. තථා සුතෙන නිස්සයෙන යා වීමංසා තුලනා උපපරික්ඛා මනසානුපෙක්ඛණා, අයං චින්තාමයී පඤ්ඤා. ඉමාහි ද්වීහි පඤ්ඤාහි මනසිකාරසම්පයුත්තස්ස යං ඤාණං උප්පජ්ජති දස්සනභූමියං වා භාවනාභූමියං වා, අයං භාවනාමයී පඤ්ඤා.

8. පරතොඝොසා සුතමයී පඤ්ඤා. පච්චත්තසමුට්ඨිතා යොනිසො මනසිකාරා චින්තාමයී පඤ්ඤා. යං පරතො ච ඝොසෙන පච්චත්තසමුට්ඨිතෙන ච යොනිසොමනසිකාරෙන ඤාණං උප්පජ්ජති, අයං භාවනාමයී පඤ්ඤා. යස්ස ඉමා ද්වෙ පඤ්ඤා අත්ථි සුතමයී චින්තාමයී ච, අයං උග්ඝටිතඤ්ඤූ. යස්ස සුතමයී පඤ්ඤා අත්ථි, චින්තාමයී නත්ථි, අයං විපඤ්චිතඤ්ඤූ [විපච්චිතඤ්ඤූ (සී.)]. යස්ස නෙව සුතමයී පඤ්ඤා අත්ථි න චින්තාමයී, අයං නෙය්‍යො.

9. සායං ධම්මදෙසනා කිං දෙසයති? චත්තාරි සච්චානි දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. ආදීනවො ච ඵලඤ්ච දුක්ඛං, අස්සාදො සමුදයො, නිස්සරණං නිරොධො, උපායො ආණත්ති ච මග්ගො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි. ඉදං ධම්මචක්කං.