1. දෙසනාහාරසම්පාතො

52. ‘‘සොළස හාරා පඨමං, දිසලොචනතො දිසා විලොකෙත්වා;

සඞ්ඛිපිය අඞ්කුසෙන හි, නයෙහි තීහි නිද්දිසෙ සුත්ත’’න්ති.

වුත්තා, තස්සා නිද්දෙසො කුහිං දට්ඨබ්බො? හාරසම්පාතෙ. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරසම්පාතො?

‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙන [කායෙන (උදා. 32)], මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන ච;

ථිනමිද්ධාභිභූතෙන, වසං මාරස්ස ගච්ඡතී’’ති.

අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනාති කිං දෙසයති, පමාදං තං මච්චුනො පදං. මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන චාති මිච්ඡාදිට්ඨිහතං නාම වුච්චති යදා ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්ති පස්සති, සො විපල්ලාසො. සො පන විපල්ලාසො කිංලක්ඛණො? විපරීතග්ගාහලක්ඛණො විපල්ලාසො. සො කිං විපල්ලාසයති? තයො ධම්මෙ සඤ්ඤං චිත්තං දිට්ඨිමිති. සො කුහිං විපල්ලාසයති? චතූසු අත්තභාවවත්ථූසු, රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. එවං වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං…පෙ… සඞ්ඛාරෙ…පෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං.

තත්ථ රූපං පඨමං විපල්ලාසවත්ථු ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති. වෙදනා දුතියං විපල්ලාසවත්ථු ‘‘දුක්ඛෙ සුඛ’’න්ති. සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා ච තතියං විපල්ලාසවත්ථු ‘‘අනත්තනි අත්තා’’ති. විඤ්ඤාණං චතුත්ථං විපල්ලාසවත්ථු ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්ති. ද්වෙ ධම්මා චිත්තස්ස සංකිලෙසා – තණ්හා ච අවිජ්ජා ච. තණ්හානිවුතං චිත්තං ද්වීහි විපල්ලාසෙහි විපල්ලාසීයති ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති ‘‘දුක්ඛෙ සුඛ’’න්ති. දිට්ඨිනිවුතං චිත්තං ද්වීහි විපල්ලාසෙහි විපල්ලාසීයති ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්ති ‘‘අනත්තනි අත්තා’’ති.

තත්ථ යො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, සො අතීතං රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, අතීතං වෙදනං…පෙ… අතීතං සඤ්ඤං, අතීතෙ සඞ්ඛාරෙ…පෙ… අතීතං විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති. තත්ථ යො තණ්හාවිපල්ලාසො, සො අනාගතං රූපං අභිනන්දති, අනාගතං වෙදනං…පෙ… අනාගතං සඤ්ඤං, අනාගතෙ සඞ්ඛාරෙ, අනාගතං විඤ්ඤාණං අභිනන්දති. ද්වෙ ධම්මා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා – තණ්හා ච අවිජ්ජා ච. තාහි විසුජ්ඣන්තං චිත්තං විසුජ්ඣති. තෙසං අවිජ්ජානීවරණානං තණ්හාසංයොජනානං පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායති සන්ධාවන්තානං සංසරන්තානං සකිං නිරයං සකිං තිරච්ඡානයොනිං සකිං පෙත්තිවිසයං සකිං අසුරකායං සකිං දෙවෙ සකිං මනුස්සෙ.

ථිනමිද්ධාභිභූතෙනාති. ථිනං [ථීනං (සී.)] නාම යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මනියතා; මිද්ධං නාම යං කායස්ස ලීනත්තං. වසං මාරස්ස ගච්ඡතීති කිලෙසමාරස්ස ච සත්තමාරස්ස ච වසං ගච්ඡති, සො හි නිවුතො සංසාරාභිමුඛො හොති. ඉමානි භගවතා ද්වෙ සච්චානි දෙසිතානි දුක්ඛං සමුදයො ච. තෙසං භගවා පරිඤ්ඤාය ච පහානාය ච ධම්මං දෙසෙති දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය සමුදයස්ස පහානාය. යෙන ච පරිජානාති යෙන ච පජහති, අයං මග්ගො. යං තණ්හාය අවිජ්ජාය ච පහානං, අයං නිරොධො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි. තෙනාහ භගවා ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති. තෙනාහායස්මා මහාකච්චායනො ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’ති.

නියුත්තො දෙසනා හාරසම්පාතො.