12. ඔතරණහාරවිභඞ්ගො
42. තත්ථ කතමො ඔතරණො හාරො? ‘‘යො ච පටිච්චුප්පාදො’’ති.
‘‘උද්ධං අධො සබ්බධි විප්පමුත්තො, අයං අහස්මීති [අයමහමස්මීති (සී.) පස්ස උදා. 61] අනානුපස්සී;
එවං විමුත්තො උදතාරි ඔඝං, අතිණ්ණපුබ්බං අපුනබ්භවායා’’ති.
‘‘උද්ධ’’න්ති රූපධාතු ච අරූපධාතු ච. ‘‘අධො’’ති කාමධාතු. ‘‘සබ්බධි විප්පමුත්තො’’ති තෙධාතුකෙ අයං අසෙක්ඛාවිමුත්ති. තානියෙව අසෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි, අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණා.
තානියෙව අසෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විජ්ජා, විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජානිරොධො, අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො, විඤ්ඤාණනිරොධා නාමරූපනිරොධො, නාමරූපනිරොධා සළායතනනිරොධො, සළායතනනිරොධා ඵස්සනිරොධො, ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධො, වෙදනානිරොධා තණ්හානිරොධො, තණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධො, උපාදානනිරොධා භවනිරොධො, භවනිරොධා ජාතිනිරොධො, ජාතිනිරොධා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා නිරුජ්ඣන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොති. අයං පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා.
තානියෙව අසෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතානි – සීලක්ඛන්ධෙන සමාධික්ඛන්ධෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන, අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණා.
තානියෙව අසෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි සඞ්ඛාරපරියාපන්නානි යෙ සඞ්ඛාරා අනාසවා, නො ච භවඞ්ගා, තෙ සඞ්ඛාරා ධම්මධාතුසඞ්ගහිතා. අයං ධාතූහි ඔතරණා.
සා ධම්මධාතු ධම්මායතනපරියාපන්නා, යං ආයතනං අනාසවං, නො ච භවඞ්ගං. අයං ආයතනෙහි ඔතරණා.
‘‘අයං අහස්මීති අනානුපස්සී’’ති අයං සක්කායදිට්ඨියා සමුග්ඝාතො, සා සෙක්ඛාවිමුත්ති, තානියෙව සෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි. අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණා.
තානියෙව සෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විජ්ජා, විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජානිරොධො, අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, එවං සබ්බො පටිච්චසමුප්පාදො. අයං පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා.
සායෙව විජ්ජා පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණා.
සායෙව විජ්ජා සඞ්ඛාරපරියාපන්නා, යෙ සඞ්ඛාරා අනාසවා, නො ච භවඞ්ගා, තෙ සඞ්ඛාරා ධම්මධාතුසඞ්ගහිතා, අයං ධාතූහි ඔතරණා.
සා ධම්මධාතු ධම්මායතනපරියාපන්නා, යං ආයතනං අනාසවං, නො ච භවඞ්ගං, අයං ආයතනෙහි ඔතරණා.
සෙක්ඛාය ච විමුත්තියා අසෙක්ඛාය ච විමුත්තියා විමුත්තො උදතාරි ඔඝං අතිණ්ණපුබ්බං අපුනබ්භවාය. තෙනාහ භගවා ‘‘උද්ධං අධො’’ති.
43. ‘‘නිස්සිතස්ස [පස්ස උදා. 74] චලිතං, අනිස්සිතස්ස චලිතං නත්ථි, චලිතෙ අසති පස්සද්ධි, පස්සද්ධියා සති නති න හොති, නතියා අසති ආගතිගති න හොති, ආගතිගතියා අසති චුතූපපාතො න හොති, චුතූපපාතෙ අසති නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙන එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති.
‘‘නිස්සිතස්ස චලිත’’න්ති නිස්සයො නාම දුවිධො තණ්හානිස්සයො ච දිට්ඨිනිස්සයො ච. තත්ථ යා රත්තස්ස චෙතනා, අයං තණ්හානිස්සයො; යා මූළ්හස්ස චෙතනා, අයං දිට්ඨිනිස්සයො. චෙතනා පන සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, එවං සබ්බො පටිච්චසමුප්පාදො. අයං පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා.
තත්ථ යා රත්තස්ස වෙදනා, අයං සුඛා වෙදනා. යා සම්මූළ්හස්ස වෙදනා, අයං අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, ඉමා ද්වෙ වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො. අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණා.
තත්ථ සුඛා වෙදනා ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා උපෙක්ඛින්ද්‍රියං. අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණා.
තානියෙව ඉන්ද්‍රියානි සඞ්ඛාරපරියාපන්නානි, යෙ සඞ්ඛාරා සාසවා භවඞ්ගා, තෙ සඞ්ඛාරා ධම්මධාතුසඞ්ගහිතා. අයං ධාතූහි ඔතරණා.
සා ධම්මධාතු ධම්මායතනපරියාපන්නා, යං ආයතනං සාසවං භවඞ්ගං, අයං ආයතනෙහි ඔතරණා.
‘‘අනිස්සිතස්ස චලිතං නත්ථී’’ති සමථවසෙන වා තණ්හාය අනිස්සිතො විපස්සනාවසෙ වා දිට්ඨියා අනිස්සිතො. යා විපස්සනා අයං විජ්ජා, විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජානිරොධො, අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො, එවං සබ්බො පටිච්චසමුප්පාදො. අයං පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා.
සායෙව විපස්සනා පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණා.
සායෙව විපස්සනා ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි – වීරියින්ද්‍රියඤ්ච පඤ්ඤින්ද්‍රියඤ්ච. අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණා.
සායෙව විපස්සනා සඞ්ඛාරපරියාපන්නා, යෙ සඞ්ඛාරා අනාසවා, නො ච භවඞ්ගා, තෙ සඞ්ඛාරා ධම්මධාතුසඞ්ගහිතා. අයං ධාතූහි ඔතරණා.
සා ධම්මධාතු ධම්මායතනපරියාපන්නා, යං ආයතනං අනාසවං, නො ච භවඞ්ගං. අයං ආයතනෙහි ඔතරණා.
‘‘පස්සද්ධියා සතී’’ති දුවිධා පස්සද්ධි කායිකා ච චෙතසිකා ච. යං කායිකං සුඛං, අයං කායපස්සද්ධි. යං චෙතසිකං සුඛං, අයං චෙතසිකා පස්සද්ධි. පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදියති [වෙදයති (ක.)], සුඛිනො චිත්තං සමාධියති, සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, යථාභූතං පජානන්තො නිබ්බින්දති, නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජති, විරාගා විමුච්චති, විමුත්තස්මිං ‘‘විමුත්ත’’මිති [විමුත්තම්හීති (සී. ක.)] ඤාණං හොති, ‘‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’’ති පජානාති. සො න නමති රූපෙසු, න සද්දෙසු, න ගන්ධෙසු, න රසෙසු, න ඵොට්ඨබ්බෙසු, න ධම්මෙසු ඛයා රාගස්ස ඛයා දොසස්ස ඛයා මොහස්ස යෙන රූපෙන තථාගතං තිට්ඨන්තං චරන්තං පඤ්ඤාපයමානො පඤ්ඤාපෙය්‍ය, තස්ස රූපස්ස ඛයා විරාගා නිරොධා චාගා පටිනිස්සග්ගා රූපසඞ්ඛයෙ විමුත්තො, තථාගතො අත්ථීතිපි න උපෙති, නත්ථීතිපි න උපෙති, අත්ථි නත්ථීතිපි න උපෙති, නෙවත්ථි නො නත්ථීතිපි න උපෙති. අථ ඛො ගම්භීරො අප්පමෙය්‍යො අසඞ්ඛෙය්‍යො නිබ්බුතොතියෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති ඛයා රාගස්ස, ඛයා දොසස්ස, ඛයා මොහස්ස.
යාය වෙදනාය…පෙ… යාය සඤ්ඤාය. යෙහි සඞ්ඛාරෙහි. යෙන විඤ්ඤාණෙන තථාගතං තිට්ඨන්තං චරන්තං පඤ්ඤාපයමානො පඤ්ඤාපෙය්‍ය, තස්ස විඤ්ඤාණස්ස ඛයා විරාගා නිරොධා චාගා පටිනිස්සග්ගා විඤ්ඤාණසඞ්ඛයෙ විමුත්තො, තථාගතො අත්ථීතිපි න උපෙති, නත්ථීතිපි න උපෙති, අත්ථි නත්ථීතිපි න උපෙති, නෙවත්ථි නො නත්ථීතිපි න උපෙති. අථ ඛො ගම්භීරො අප්පමෙය්‍යො අසඞ්ඛෙය්‍යො නිබ්බුතොතියෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති ඛයා රාගස්ස, ඛයා දොසස්ස, ඛයා මොහස්ස. ‘‘ආගතී’’ති ඉධාගති. ‘‘ගතී’’ති පෙච්චභවො. ආගතිගතීපි න භවන්ති, ‘‘නෙවිධා’’ති ඡසු අජ්ඣත්තිකෙසු ආයතනෙසු. ‘‘න හුර’’න්ති ඡසු බාහිරෙසු ආයතනෙසු. ‘‘න උභයමන්තරෙනා’’ති ඵස්සසමුදිතෙසු ධම්මෙසු අත්තානං න පස්සති. ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති පටිච්චසමුප්පාදො. සො දුවිධො ලොකියො ච ලොකුත්තරො ච. තත්ථ ලොකියො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, යාව ජරාමරණා. ලොකුත්තරො සීලවතො අවිප්පටිසාරො ජායති, යාව නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති. තෙනාහ භගවා ‘‘නිස්සිතස්ස චලිතං අනිස්සිතස්ස චලිතං නත්ථි…පෙ… එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති.
44. ‘‘යෙ කෙචි සොකා පරිදෙවිතා වා, දුක්ඛා [දුක්ඛං (සී. ක.) පස්ස උදා. 78] ච ලොකස්මිමනෙකරූපා;
පියං පටිච්චප්පභවන්ති එතෙ, පියෙ අසන්තෙ න භවන්ති එතෙ.
තස්මා හි තෙ සුඛිනො වීතසොකා, යෙසං පියං නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ;
තස්මා අසොකං විරජං පත්ථයානො, පියං න කයිරාථ කුහිඤ්චි ලොකෙ’’ති.
‘‘යෙ කෙචි සොකා පරිදෙවිතා වා, දුක්ඛා ච ලොකස්මිමනෙකරූපා පියං පටිච්චප්පභවන්ති එතෙ’’ති – අයං දුක්ඛා වෙදනා. ‘‘පියෙ අසන්තෙ න භවන්ති එතෙ’’ති – අයං සුඛා වෙදනා. වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො. අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණා.
වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, එවං සබ්බං. අයං පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා.
තත්ථ සුඛා වෙදනා ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි – සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච. දුක්ඛා වෙදනා ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි – දුක්ඛින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච. අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණා.
තානියෙව ඉන්ද්‍රියානි සඞ්ඛාරපරියාපන්නානි, යෙ සඞ්ඛාරා සාසවා භවඞ්ගා, තෙ සඞ්ඛාරා ධම්මධාතුසඞ්ගහිතා. අයං ධාතූහි ඔතරණා.
සා ධම්මධාතු ධම්මායතනපරියාපන්නා, යං ආයතනං සාසවං භවඞ්ගං. අයං ආයතනෙහි ඔතරණා.
තස්මා හි තෙ සුඛිනො වීතසොකා, යෙසං පියං නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ;
තස්මා අසොකං විරජං පත්ථයානො, පියං න කයිරාථ කුහිඤ්චි ලොකෙති.
ඉදං තණ්හාපහානං. තණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධො, උපාදානනිරොධා භවනිරොධො, එවං සබ්බං. අයං පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා.
තංයෙව තණ්හාපහානං සමථො. සො සමථො ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියඤ්ච. අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණා.
සොයෙව සමථො සමාධික්ඛන්ධො. අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණා.
සොයෙව සමථො සඞ්ඛාරපරියාපන්නො, යෙ සඞ්ඛාරා අනාසවා, නො ච භවඞ්ගා, තෙ සඞ්ඛාරා ධම්මධාතුසඞ්ගහිතා. අයං ධාතූහි ඔතරණා.
සා ධම්මධාතු ධම්මායතනපරියාපන්නා, යං ආයතනං අනාසවං, නො ච භවඞ්ගං. අයං ආයතනෙහි ඔතරණා. තෙනාහ භගවා ‘‘යෙ කෙචි සොකා’’ති.
කාමං කාමයමානස්ස, තස්ස චෙ තං සමිජ්ඣති;
අද්ධා පීතිමනො හොති, ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡති.
තස්ස චෙ කාමයානස්ස, ඡන්දජාතස්ස ජන්තුනො;
තෙ කාමා පරිහායන්ති, සල්ලවිද්ධොව රුප්පති.
යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව [සබ්බස්සෙව (ක.) පස්ස සු. නි. 774] පදා සිරො;
සොමං විසත්තිකං ලොකෙ, සතො සමතිවත්තතීති.
තත්ථ යා පීතිමනතා, අයං අනුනයො. යදාහ සල්ලවිද්ධොව රුප්පතීති, ඉදං පටිඝං. අනුනයං පටිඝඤ්ච පන තණ්හාපක්ඛො, තණ්හාය ච පන දසරූපීනි ආයතනානි පදට්ඨානං. අයං ආයතනෙහි ඔතරණා.
තානියෙව දස රූපීනි රූපකායො නාමසම්පයුත්තො, තදුභයං නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, එවං සබ්බං. අයං පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා.
තදෙව නාමරූපං පඤ්චක්ඛන්ධො; අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණා;
තදෙව නාමරූපං අට්ඨාරස ධාතුයො; අයං ධාතූහි ඔතරණා;
තත්ථ යො රූපකායො ඉමානි පඤ්ච රූපීනි ඉන්ද්‍රියානි, යො නාමකායො ඉමානි පඤ්ච අරූපීනි ඉන්ද්‍රියානි, ඉමානි දස ඉන්ද්‍රියානි. අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණා.
තත්ථ යදාහ –
‘‘යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදා සිරො;
සොමං විසත්තිකං ලොකෙ, සතො සමතිවත්තතී’’ති.
අයං සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු, අයං ධාතූහි ඔතරණා.
සායෙව සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු විජ්ජා, විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජානිරොධො, අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, එවං සබ්බං. අයං පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා.
සායෙව විජ්ජා පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණා.
සායෙව විජ්ජා ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි – වීරියින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියඤ්ච. අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණා.
සායෙව විජ්ජා සඞ්ඛාරපරියාපන්නා, යෙ සඞ්ඛාරා අනාසවා, නො ච භවඞ්ගා, තෙ සඞ්ඛාරා ධම්මධාතුසඞ්ගහිතා. අයං ධාතූහි ඔතරණා.
සා ධම්මධාතු ධම්මායතනපරියාපන්නා, යං ආයතනං අනාසවං, නො ච භවඞ්ගං. අයං ආයතනෙහි ඔතරණා. තෙනාහ භගවා ‘‘කාමං කාමයමානස්සා’’ති.
එත්තාවතා පටිච්ච ඉන්ද්‍රියඛන්ධධාතුආයතනානි සමොසරණොතරණානි භවන්ති. එවං පටිච්ච ඉන්ද්‍රියඛන්ධධාතුආයතනානි ඔතාරෙතබ්බානි. තෙනාහ ආයස්මා මහාකච්චායනො ‘‘යො ච පටිච්චුප්පාදො’’ති.
නියුත්තො ඔතරණො හාරො.