11. පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගො

39. තත්ථ කතමො පඤ්ඤත්තිහාරො? ‘‘එකං භගවා ධම්මං පඤ්ඤත්තීහි විවිධාහි දෙසෙතී’’ති.

යා පකතිකථාය දෙසනා. අයං නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති. කා ච පකතිකථාය දෙසනා, චත්තාරි සච්චානි. යථා භගවා ආහ ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති අයං පඤ්ඤත්ති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඡන්නං ධාතූනං අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං ද්වාදසන්නං ආයතනානං දසන්නං ඉන්ද්‍රියානං නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති.

කබළීකාරෙ චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ අත්ථි රාගො අත්ථි නන්දී [නන්දි (සී.) පස්ස සං. නි. 2.64)] අත්ථි තණ්හා, පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හං. යත්ථ පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං විරූළ්හං, අත්ථි තත්ථ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති. යත්ථ අත්ථි නාමරූපස්ස අවක්කන්ති, අත්ථි තත්ථ සඞ්ඛාරානං වුද්ධි [බුද්ධි (ක.)]. යත්ථ අත්ථි සඞ්ඛාරානං වුද්ධි, අත්ථි තත්ථ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති. යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති, අත්ථි තත්ථ ආයතිං ජාතිජරාමරණං. යත්ථ අත්ථි ආයතිං ජාතිජරාමරණං, සසොකං තං, භික්ඛවෙ, සදරං සඋපායාසන්ති වදාමි.

ඵස්සෙ චෙ…පෙ… මනොසඤ්චෙතනාය චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ. විඤ්ඤාණෙ චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ අත්ථි රාගො අත්ථි නන්දී අත්ථි තණ්හා, පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හං. යත්ථ පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං විරූළ්හං, අත්ථි තත්ථ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති. යත්ථ අත්ථි නාමරූපස්ස අවක්කන්ති, අත්ථි තත්ථ සඞ්ඛාරානං වුද්ධි. යත්ථ අත්ථි සඞ්ඛාරානං වුද්ධි, අත්ථි තත්ථ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති. යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති, අත්ථි තත්ථ ආයතිං ජාතිජරාමරණං. යත්ථ අත්ථි ආයතිං ජාතිජරාමරණං, සසොකං තං, භික්ඛවෙ, සදරං සඋපායාසන්ති වදාමි. අයං පභවපඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස ච සමුදයස්ස ච.

කබළීකාරෙ චෙ, භික්ඛවෙ [පස්ස සං. නි. 2.64], ආහාරෙ නත්ථි රාගො නත්ථි නන්දී නත්ථි තණ්හා, අප්පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං අවිරූළ්හං. යත්ථ අප්පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං අවිරූළ්හං, නත්ථි තත්ථ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති. යත්ථ නත්ථි නාමරූපස්ස අවක්කන්ති, නත්ථි තත්ථ සඞ්ඛාරානං වුද්ධි. යත්ථ නත්ථි සඞ්ඛාරානං වුද්ධි, නත්ථි තත්ථ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති. යත්ථ නත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති, නත්ථි තත්ථ ආයතිං ජාතිජරාමරණං. යත්ථ නත්ථි ආයතිං ජාතිජරාමරණං, අසොකං තං, භික්ඛවෙ, අදරං අනුපායාසන්ති වදාමි.

ඵස්සෙ චෙ…පෙ… මනොසඤ්චෙතනාය චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ. විඤ්ඤාණෙ චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ නත්ථි රාගො නත්ථි නන්දී නත්ථි තණ්හා, අප්පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං අවිරූළ්හං. යත්ථ අප්පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං අවිරූළ්හං, නත්ථි තත්ථ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති. යත්ථ නත්ථි නාමරූපස්ස අවක්කන්ති, නත්ථි තත්ථ සඞ්ඛාරානං වුද්ධි. යත්ථ නත්ථි සඞ්ඛාරානං වුද්ධි, නත්ථි තත්ථ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති. යත්ථ නත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති, නත්ථි තත්ථ ආයතිං ජාතිජරාමරණං. යත්ථ නත්ථි ආයතිං ජාතිජරාමරණං, අසොකං තං, භික්ඛවෙ, අදරං අනුපායාසන්ති වදාමි.

අයං පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස, පහානපඤ්ඤත්ති සමුදයස්ස, භාවනාපඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස, සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නිරොධස්ස.

40. සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ. අප්පමත්තො නිපකො සතො, සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාති. කිඤ්ච යථාභූතං පජානාති? ‘‘චක්ඛු [චක්ඛුං (ක.) පස්ස සං. නි. 4.99] අනිච්ච’’න්ති යථාභූතං පජානාති. ‘‘රූපා අනිච්චා’’ති යථාභූතං පජානාති ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං අනිච්ච’’න්ති යථාභූතං පජානාති. ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සො අනිච්චො’’ති යථාභූතං පජානාති. යම්පිදං [යමිදං (සී. ක.)] චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති වෙදයිතං සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, තම්පි අනිච්චන්ති යථාභූතං පජානාති.

සොතං …පෙ… ඝානං…පෙ… ජිව්හා…පෙ… කායො…පෙ… ‘‘මනො අනිච්චො’’ති [අනිච්ච’’න්ති (සං. නි. 4.100)] යථාභූතං පජානාති. ‘‘ධම්මා අනිච්චා’’ති යථාභූතං පජානාති. ‘‘මනොවිඤ්ඤාණං අනිච්ච’’න්ති යථාභූතං පජානාති. ‘‘මනොසම්ඵස්සො අනිච්චො’’ති යථාභූතං පජානාති. යම්පිදං මනොසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති වෙදයිතං සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, තම්පි අනිච්චන්ති යථාභූතං පජානාති.

අයං භාවනාපඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස, පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස, පහානපඤ්ඤත්ති සමුදයස්ස, සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නිරොධස්ස.

රූපං, රාධ, විකිරථ විධමථ විද්ධංසෙථ විකීළනියං [විකීළනිකං (සී. ක.) පස්ස සං. නි. 3.169] කරොථ, පඤ්ඤාය තණ්හක්ඛයාය පටිපජ්ජථ. තණ්හක්ඛයා දුක්ඛක්ඛයො, දුක්ඛක්ඛයා නිබ්බානං. වෙදනං…පෙ…. සඤ්ඤං…පෙ… සඞ්ඛාරෙ විඤ්ඤාණං විකිරථ විධමථ විද්ධංසෙථ විකීළනියං කරොථ, පඤ්ඤාය තණ්හක්ඛයාය පටිපජ්ජථ. තණ්හක්ඛයා දුක්ඛක්ඛයො, දුක්ඛක්ඛයා නිබ්බානං.

අයං නිරොධපඤ්ඤත්ති නිරොධස්ස, නිබ්බිදාපඤ්ඤත්ති අස්සාදස්ස, පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස, පහානපඤ්ඤත්ති සමුදයස්ස, භාවනාපඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස, සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නිරොධස්ස.

‘‘සො ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති.

අයං පටිවෙධපඤ්ඤත්ති සච්චානං, නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති දස්සනභූමියා, භාවනාපඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස, සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති සොතාපත්තිඵලස්ස. ‘‘සො ඉමෙ ආසවා’’ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං ආසවසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං ආසවනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති. ‘‘අයං ආසවනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. ‘‘ඉමෙ ආසවා අසෙසං නිරුජ්ඣන්තී’’ති යථාභූතං පජානාති.

අයං උප්පාදපඤ්ඤත්ති ඛයෙ ඤාණස්ස, ඔකාසපඤ්ඤත්ති අනුප්පාදෙ ඤාණස්ස, භාවනාපඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස, පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස, පහානපඤ්ඤත්ති සමුදයස්ස, ආරම්භපඤ්ඤත්ති වීරියින්ද්‍රියස්ස, ආසාටනපඤ්ඤත්ති ආසාටිකානං, නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති භාවනාභූමියා, අභිනිඝාතපඤ්ඤත්ති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං.

41. ඉදං ‘‘දුක්ඛ’’න්ති මෙ, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි. අයං ‘‘දුක්ඛසමුදයො’’ති මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… අයං ‘‘දුක්ඛනිරොධො’’ති මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ…. අයං ‘‘දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති මෙ, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි.

අයං දෙසනාපඤ්ඤත්ති සච්චානං, නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති සුතමයියා පඤ්ඤාය සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියස්ස, පවත්තනාපඤ්ඤත්ති ධම්මචක්කස්ස.

‘‘තං ඛො පනිදං දුක්ඛං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති මෙ, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි. ‘‘සො ඛො පනායං දුක්ඛසමුදයො පහාතබ්බො’’ති මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… ‘‘සො ඛො පනායං දුක්ඛනිරොධො සච්ඡිකාතබ්බො’’ති මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… ‘‘සා ඛො පනායං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා භාවෙතබ්බා’’ති මෙ, භික්ඛවෙ පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි.

අයං භාවනාපඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස, නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති චින්තාමයියා පඤ්ඤාය, සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති අඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස.

‘‘තං ඛො පනිදං දුක්ඛං පරිඤ්ඤාත’’න්ති මෙ, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි. ‘‘සො ඛො පනායං දුක්ඛසමුදයො පහීනො’’ති මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… ‘‘සො ඛො පනායං දුක්ඛනිරොධො සච්ඡිකතො’’ති මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… ‘‘සා ඛො පනායං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා භාවිතා’’ති මෙ, භික්ඛවෙ පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි. අයං භාවනාපඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස, නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති භාවනාමයියා පඤ්ඤාය, සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති අඤ්ඤාතාවිනො ඉන්ද්‍රියස්ස, පවත්තනාපඤ්ඤත්ති ධම්මචක්කස්ස.

‘‘තුලමතුලඤ්ච සම්භවං, භවසඞ්ඛාරමවස්සජි මුනි;

අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො, අභින්දි [අභිදා (සී. ක.) පස්ස දී. නි. 2.169] කවචමිවත්තසම්භව’’න්ති.

‘‘තුල’’න්ති සඞ්ඛාරධාතු. ‘‘අතුල’’න්ති නිබ්බානධාතු, ‘‘තුලමතුලඤ්ච සම්භව’’න්ති අභිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති සබ්බධම්මානං. නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති ධම්මපටිසම්භිදාය. ‘‘භවසඞ්ඛාරමවස්සජි මුනී’’ති පරිච්චාගපඤ්ඤත්ති සමුදයස්ස. පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස. ‘‘අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො’’ති භාවනාපඤ්ඤත්ති කායගතාය සතියා. ඨිතිපඤ්ඤත්ති චිත්තෙකග්ගතාය. ‘‘අභින්දි කවචමිවත්තසම්භව’’න්ති අභිනිබ්බිදාපඤ්ඤත්ති චිත්තස්ස, උපාදානපඤ්ඤත්ති සබ්බඤ්ඤුතාය, පදාලනාපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජණ්ඩකොසානං. තෙනාහ භගවා ‘‘තුලමතුලඤ්ච සම්භව’’න්ති.

යො දුක්ඛමද්දක්ඛි යතොනිදානං, කාමෙසු සො ජන්තු කථං නමෙය්‍ය;

කාමා හි ලොකෙ සඞ්ගොති ඤත්වා, තෙසං සතීමා විනයාය සික්ඛෙති.

‘‘යො දුක්ඛ’’න්ති වෙවචනපඤ්ඤත්ති ච දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති ච. ‘‘යතොනිදාන’’න්ති පභවපඤ්ඤත්ති ච සමුදයස්ස පහානපඤ්ඤත්ති ච. ‘‘අද්දක්ඛී’’ති වෙවචනපඤ්ඤත්ති ච ඤාණචක්ඛුස්ස පටිවෙධපඤ්ඤත්ති ච. ‘‘කාමෙසු සො ජන්තුකථං නමෙය්‍යා’’ති වෙවචනපඤ්ඤත්ති ච කාමතණ්හාය අභිනිවෙසපඤ්ඤත්ති ච. ‘‘කාමා හි ලොකෙ සඞ්ගොති ඤත්වා’’ති පච්චත්ථිකතො දස්සනපඤ්ඤත්ති කාමානං. කාමා හි අඞ්ගාරකාසූපමා මංසපෙසූපමා පාවකකප්පා පපාතඋරගොපමා ච. ‘‘තෙසං සතීමා’’ති අපචයපඤ්ඤත්ති පහානාය, නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති කායගතාය සතියා, භාවනාපඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස. ‘‘විනයාය සික්ඛෙ’’ති පටිවෙධපඤ්ඤත්ති රාගවිනයස්ස දොසවිනයස්ස මොහවිනයස්ස. ‘‘ජන්තූ’’ති වෙවචනපඤ්ඤත්ති යොගිස්ස. යදා හි යොගී කාමා සඞ්ගොති පජානාති. සො කාමානං අනුප්පාදාය කුසලෙ ධම්මෙ උප්පාදයති, සො අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය වායමති. අයං වායාමපඤ්ඤත්ති අප්පත්තස්ස පත්තියා. නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති ඔරමත්තිකාය අසන්තුට්ඨියා. තත්ථ සො උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා වායමතීති අයං අප්පමාදපඤ්ඤත්ති භාවනාය, නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති වීරියින්ද්‍රියස්ස, ආරක්ඛපඤ්ඤත්ති කුසලානං ධම්මානං, ඨිතිපඤ්ඤත්ති අධිචිත්තසික්ඛාය. තෙනාහ භගවා ‘‘යො දුක්ඛමද්දක්ඛි යතොනිදාන’’න්ති.

‘‘මොහසම්බන්ධනො ලොකො, භබ්බරූපොව දිස්සති;

උපධිබන්ධනො [උපධිසම්බන්ධනො (සී.) පස්ස උදා. 70] බාලො, තමසා පරිවාරිතො;

අස්සිරී විය [සස්සතොරිව (උදා. 70)] ඛායති, පස්සතො නත්ථි කිඤ්චන’’න්ති.

‘‘මොහසම්බන්ධනො ලොකො’’ති දෙසනාපඤ්ඤත්ති විපල්ලාසානං. ‘‘භබ්බරූපොව දිස්සතී’’ති විපරීතපඤ්ඤත්ති ලොකස්ස. ‘‘උපධිබන්ධනො බාලො’’ති පභවපඤ්ඤත්ති පාපකානං ඉච්ඡාවචරානං, කිච්චපඤ්ඤත්ති පරියුට්ඨානානං. බලවපඤ්ඤත්ති කිලෙසානං. විරූහනාපඤ්ඤත්ති සඞ්ඛාරානං. ‘‘තමසා පරිවාරිතො’’ති දෙසනාපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජන්ධකාරස්ස වෙවචනපඤ්ඤත්ති ච. ‘‘අස්සිරී විය ඛායතී’’ති දස්සනපඤ්ඤත්ති දිබ්බචක්ඛුස්ස, නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස. ‘‘පස්සතො නත්ථි කිඤ්චන’’න්ති පටිවෙධපඤ්ඤත්ති සත්තානං, රාගො කිඤ්චනං දොසො කිඤ්චනං මොහො කිඤ්චනං. තෙනාහ භගවා ‘‘මොහසම්බන්ධනො ලොකො’’ති.

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං, නො චෙතං, භික්ඛවෙ, අභවිස්ස අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං. නයිධ [න ඉධ (සී. ක.) පස්ස උදා. 73] ජාතස්ස භූතස්ස කතස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායෙථ. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං, තස්මා ජාතස්ස භූතස්ස කතස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායතී’’ති.

‘‘නො චෙතං, භික්ඛවෙ, අභවිස්ස අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති දෙසනාපඤ්ඤත්ති නිබ්බානස්ස වෙවචනපඤ්ඤත්ති ච. ‘‘නයිධ ජාතස්ස භූතස්ස කතස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායෙථා’’ති වෙවචනපඤ්ඤත්ති සඞ්ඛතස්ස උපනයනපඤ්ඤත්ති ච. ‘‘යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති වෙවචනපඤ්ඤත්ති නිබ්බානස්ස ජොතනාපඤ්ඤත්ති ච. ‘‘තස්මා ජාතස්ස භූතස්ස කතස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායතී’’ති අයං වෙවචනපඤ්ඤත්ති නිබ්බානස්ස, නිය්‍යානිකපඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස, නිස්සරණපඤ්ඤත්ති සංසාරතො. තෙනාහ භගවා ‘‘නො චෙතං, භික්ඛවෙ, අභවිස්සා’’ති. තෙනාහ ආයස්මා මහාකච්චායනො ‘‘එකං භගවා ධම්මං, පඤ්ඤත්තීහි විවිධාහි දෙසෙතී’’ති.

නියුත්තො පඤ්ඤත්ති හාරො.