3. පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො
12. අනෙජං මූලදස්සාවිං, [ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො]
අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං;
කිංනිස්සිතා ඉසයො මනුජා, ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා දෙවතානං;
යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙ, පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං.
අනෙජං මූලදස්සාවින්ති එජා වුච්චති තණ්හා. යො රාගො සාරාගො…පෙ… අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං සා එජා තණ්හා බුද්ධස්ස භගවතො පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා බුද්ධො අනෙජො. එජාය පහීනත්තා අනෙජො. භගවා ලාභෙපි න ඉඤ්ජති, අලාභෙපි න ඉඤ්ජති, යසෙපි න ඉඤ්ජති, අයසෙපි න ඉඤ්ජති, පසංසායපි න ඉඤ්ජති, නින්දායපි න ඉඤ්ජති, සුඛෙපි න ඉඤ්ජති, දුක්ඛෙපි න ඉඤ්ජති න චලති න වෙධති නප්පවෙධතීති – අනෙජං. මූලදස්සාවින්ති භගවා මූලදස්සාවී හෙතුදස්සාවී නිදානදස්සාවී සම්භවදස්සාවී පභවදස්සාවී සමුට්ඨානදස්සාවී ආහාරදස්සාවී ආරම්මණදස්සාවී පච්චයදස්සාවී සමුදයදස්සාවී.
තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො අකුසලමූලං, දොසො අකුසලමූලං, මොහො අකුසලමූලං.
වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – [පස්ස අ. නි. 3.112] ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, නිදානානි කම්මානං සමුදයාය. කතමානි තීණි? ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයාය, දොසො නිදානං කම්මානං සමුදයාය, මොහො නිදානං කම්මානං සමුදයාය. න, භික්ඛවෙ, ලොභජෙන කම්මෙන දොසජෙන කම්මෙන මොහජෙන කම්මෙන දෙවා පඤ්ඤායන්ති, මනුස්සා පඤ්ඤායන්ති, යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි සුගතියො. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ලොභජෙන කම්මෙන දොසජෙන කම්මෙන මොහජෙන කම්මෙන නිරයො පඤ්ඤායති, තිරච්ඡානයොනි පඤ්ඤායති, පෙත්තිවිසයො පඤ්ඤායති, යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියො නිරයෙ තිරච්ඡානයොනියා පෙත්තිවිසයෙ අත්තභාවාභිනිබ්බත්තියා’’. ඉමානි තීණි අකුසලමූලානීති භගවා ජානාති පස්සති. එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී…පෙ… සමුදයදස්සාවී. තීණි කුසලමූලානි – අලොභො කුසලමූලං, අදොසො කුසලමූලං, අමොහො කුසලමූලං.
වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘තීණිමානි…පෙ… න, භික්ඛවෙ, අලොභජෙන කම්මෙන අදොසජෙන කම්මෙන අමොහජෙන කම්මෙන නිරයො පඤ්ඤායති, තිරච්ඡානයොනි පඤ්ඤායති, පෙත්තිවිසයො පඤ්ඤායති, යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියො. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, අලොභජෙන කම්මෙන අදොසජෙන කම්මෙන අමොහජෙන කම්මෙන දෙවා පඤ්ඤායන්ති, මනුස්සා පඤ්ඤායන්ති, යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි සුගතියො දෙවෙ ච මනුස්සෙ ච අත්තභාවාභිනිබ්බත්තියා’’. ඉමානි තීණි කුසලමූලානීති භගවා ජානාති පස්සති. එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී…පෙ… සමුදයදස්සාවී.
වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘යෙ කෙචි, භික්ඛවෙ, ධම්මා අකුසලා අකුසලභාගියා අකුසලපක්ඛිකා සබ්බෙ තෙ අවිජ්ජාමූලකා අවිජ්ජාසමොසරණා අවිජ්ජාසමුග්ඝාතා’’. සබ්බෙ තෙ සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්තීති භගවා ජානාති පස්සති. එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී…පෙ… සමුදයදස්සාවී.
වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘යෙ කෙචි, භික්ඛවෙ, ධම්මා කුසලා කුසලභාගියා කුසලපක්ඛිකා, සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා. අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති භගවා ජානාති පස්සති. එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී…පෙ… සමුදයදස්සාවී.
අථ වා, භගවා ජානාති පස්සති. ‘‘අවිජ්ජා මූලං සඞ්ඛාරානං, සඞ්ඛාරා මූලං විඤ්ඤාණස්ස, විඤ්ඤාණං මූලං නාමරූපස්ස, නාමරූපං මූලං සළායතනස්ස, සළායතනං මූලං ඵස්සස්ස, ඵස්සො මූලං වෙදනාය, වෙදනා මූලං තණ්හාය, තණ්හා මූලං උපාදානස්ස, උපාදානං මූලං භවස්ස, භවො මූලං ජාතියා, ජාති මූලං ජරාමරණස්සා’’ති – භගවා ජානාති පස්සති. එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී…පෙ… සමුදයදස්සාවී.
අථ වා, භගවා ජානාති පස්සති. ‘‘චක්ඛු මූලං චක්ඛුරොගානං, සොතං මූලං සොතරොගානං, ඝානං මූලං ඝානරොගානං, ජිව්හා මූලං ජිව්හාරොගානං, කායො මූලං කායරොගානං, මනො මූලං චෙතසිකානං දුක්ඛාන’’න්ති – භගවා ජානාති පස්සති. එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී හෙතුදස්සාවී නිදානදස්සාවී සම්භවදස්සාවී පභවදස්සාවී සමුට්ඨානදස්සාවී ආහාරදස්සාවී ආරම්මණදස්සාවී පච්චයදස්සාවී සමුදයදස්සාවීති – අනෙජං මූලදස්සාවී.
ඉච්චායස්මා පුණ්ණකොති ඉච්චාති පදසන්ධි…පෙ… ආයස්මා පුණ්ණකො.
අත්ථි පඤ්හෙන ආගමන්ති පඤ්හෙන අත්ථිකො ආගතොම්හි, [පඤ්හත්ථිකාම්හ ආගතා (බහූසු) පස්ස මහානි. 192] පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො ආගතොම්හි, පඤ්හං සොතුකාමො ආගතොම්හීති – එවම්පි අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං. අථ වා, පඤ්හත්ථිකානං පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමානං පඤ්හං සොතුකාමානං ආගමනං අභික්කමනං උපසඞ්කමනං පයිරුපාසනං අත්ථීති – එවම්පි අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං. අථ වා, පඤ්හාගමො තුය්හං අත්ථි, ත්වම්පි පහු ත්වමසි අලමත්තො. මයා පුච්ඡිතං කථෙතුං විසජ්ජෙතුං වහස්සෙතං භාරන්ති [විසජ්ජෙතුං සන්දස්සෙතුං භණිතුන්ති (ස්‍යා.) වහස්සු + එතං] – එවම්පි අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං.
කිං නිස්සිතා ඉසයො මනුජාති කිං නිස්සිතා ආසිතා අල්ලීනා උපගතා අජ්ඣොසිතා අධිමුත්තා. ඉසයොති ඉසිනාමකා යෙ කෙචි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා ආජීවකා නිගණ්ඨා ජටිලා තාපසා. මනුජාති මනුස්සා වුච්චන්තීති – කිං නිස්සිතා ඉසයො මනුජා.
ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා දෙවතානන්ති. ඛත්තියාති යෙ කෙචි ඛත්තියජාතිකා. බ්‍රාහ්මණාති යෙ කෙචි භොවාදිකා. දෙවතානන්ති ආජීවකසාවකානං ආජීවකා දෙවතා, නිගණ්ඨසාවකානං නිගණ්ඨා දෙවතා, ජටිලසාවකානං ජටිලා දෙවතා, පරිබ්බාජකසාවකානං පරිබ්බාජකා දෙවතා, අවිරුද්ධකසාවකානං අවිරුද්ධකා [අවරුද්ධකසාවකානං අවරුද්ධකා (ස්‍යා.)] දෙවතා, හත්ථිවතිකානං හත්ථී දෙවතා, අස්සවතිකානං අස්සා දෙවතා, ගොවතිකානං ගාවො දෙවතා, කුක්කුරවතිකානං කුක්කුරා දෙවතා, කාකවතිකානං කාකා දෙවතා, වාසුදෙවවතිකානං වාසුදෙවො දෙවතා, බලදෙවවතිකානං බලදෙවො දෙවතා, පුණ්ණභද්දවතිකානං පුණ්ණභද්දො දෙවතා, මණිභද්දවතිකානං මණිභද්දො දෙවතා, අග්ගිවතිකානං අග්ගි දෙවතා, නාගවතිකානං නාගා දෙවතා, සුපණ්ණවතිකානං සුපණ්ණා දෙවතා, යක්ඛවතිකානං යක්ඛා දෙවතා, අසුරවතිකානං අසුරා දෙවතා, ගන්ධබ්බවතිකානං ගන්ධබ්බා දෙවතා, මහාරාජවතිකානං මහාරාජානො දෙවතා, චන්දවතිකානං චන්දො දෙවතා, සූරියවතිකානං සූරියො දෙවතා, ඉන්දවතිකානං ඉන්දො දෙවතා, බ්‍රහ්මවතිකානං බ්‍රහ්මා දෙවතා, දෙවවතිකානං දෙවො දෙවතා, දිසාවතිකානං දිසා දෙවතා, යෙ යෙසං දක්ඛිණෙය්‍යා තෙ තෙසං දෙවතාති – ඛත්තියබ්‍රාහ්මණා දෙවතානං.
යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙති යඤ්ඤං වුච්චති දෙය්‍යධම්මො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං [මාලාගන්ධං විලෙපනං (ස්‍යා.) ඉතිවු. 75] සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං. යඤ්ඤමකප්පයිංසූති යෙපි යඤ්ඤං එසන්ති ගවෙසන්ති පරියෙසන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං, තෙපි යඤ්ඤං කප්පෙන්ති. යෙපි යඤ්ඤං අභිසඞ්ඛරොන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං…පෙ… සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං, තෙපි යඤ්ඤං කප්පෙන්ති. යෙපි යඤ්ඤං දෙන්ති යජන්ති පරිච්චජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං…පෙ… සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං, තෙපි යඤ්ඤං කප්පෙන්ති. පුථූති යඤ්ඤා වා එතෙ පුථූ, යඤ්ඤයාජකා [යඤ්ඤයජකා (ස්‍යා.)] වා එතෙ පුථූ, දක්ඛිණෙය්‍යා වා එතෙ පුථූ. කථං යඤ්ඤා වා එතෙ පුථූ? බහුකානං එතෙ යඤ්ඤා චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලං ගන්ධං විලෙපනං සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං – එවං යඤ්ඤා වා එතෙ පුථූ.
කථං යඤ්ඤයාජකා වා එතෙ පුථූ? බහුකා එතෙ යඤ්ඤයාජකා ඛත්තියා ච බ්‍රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච – එවං යඤ්ඤයාජකා වා එතෙ පුථූ.
කථං දක්ඛිණෙය්‍යා වා එතෙ පුථූ? බහුකා එතෙ දක්ඛිණෙය්‍යා පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණා කපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකා [… වණිබ්බකසාවකා (ස්‍යා.) ඉතිවු. 75] – එවං දක්ඛිණෙය්‍යා වා එතෙ පුථූ. ඉධ ලොකෙති මනුස්සලොකෙති යඤ්ඤමකප්පයිංසු – පුථූධ ලොකෙ.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතන්ති. පුච්ඡාති තිස්සො පුච්ඡා – අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා, දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා, විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා. කතමා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං, තස්ස ඤාණාය දස්සනාය තුලනාය තීරණාය විභූතත්ථාය විභාවනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති – අයං අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා.
කතමා දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති – අයං දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා.
කතමා විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා? පකතියා සංසයපක්ඛන්දො [සංසයපක්ඛන්නො (ස්‍යා.)] හොති විමතිපක්ඛන්දො ද්වෙළ්හකජාතො – ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති! සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති – අයං විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා. ඉමා තිස්සො පුච්ඡා.
අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – මනුස්සපුච්ඡා, අමනුස්සපුච්ඡා, නිම්මිතපුච්ඡා. කතමා මනුස්සපුච්ඡා? මනුස්සා බුද්ධං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡන්ති, භික්ඛූ පුච්ඡන්ති, භික්ඛුනියො පුච්ඡන්ති, උපාසකා පුච්ඡන්ති, උපාසිකායො පුච්ඡන්ති, රාජානො පුච්ඡන්ති, ඛත්තියා පුච්ඡන්ති, බ්‍රාහ්මණා පුච්ඡන්ති, වෙස්සා පුච්ඡන්ති, සුද්දා පුච්ඡන්ති, ගහට්ඨා පුච්ඡන්ති, පබ්බජිතා පුච්ඡන්ති – අයං මනුස්සපුච්ඡා.
කතමා අමනුස්සපුච්ඡා? අමනුස්සා බුද්ධං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති, නාගා පුච්ඡන්ති, සුපණ්ණා පුච්ඡන්ති, යක්ඛා පුච්ඡන්ති, අසුරා පුච්ඡන්ති, ගන්ධබ්බා පුච්ඡන්ති, මහාරාජානො පුච්ඡන්ති, ඉන්දා පුච්ඡන්ති, බ්‍රහ්මානො පුච්ඡන්ති, දෙවතායො පුච්ඡන්ති – අයං අමනුස්සපුච්ඡා.
කතමා නිම්මිතපුච්ඡා? යං භගවා රූපං අභිනිම්මිනාති මනොමයං සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගං අහීනින්ද්‍රියං, සො නිම්මිතො බුද්ධං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡති; භගවා විසජ්ජෙති [විස්සජ්ජෙති (ක.)] – අයං නිම්මිතපුච්ඡා. ඉමා තිස්සො පුච්ඡා.
අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – අත්තත්ථපුච්ඡා, පරත්ථපුච්ඡා, උභයත්ථපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – දිට්ඨධම්මිකත්ථපුච්ඡා, සම්පරායිකත්ථපුච්ඡා, පරමත්ථපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – අනවජ්ජත්ථපුච්ඡා, නික්කිලෙසත්ථපුච්ඡා, වොදානත්ථපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – අතීතපුච්ඡා, අනාගතපුච්ඡා, පච්චුප්පන්නපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – අජ්ඣත්තපුච්ඡා, බහිද්ධාපුච්ඡා, අජ්ඣත්තබහිද්ධාපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – කුසලපුච්ඡා, අකුසලපුච්ඡා, අබ්‍යාකතපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – ඛන්ධපුච්ඡා, ධාතුපුච්ඡා, ආයතනපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – සතිපට්ඨානපුච්ඡා, සම්මප්පධානපුච්ඡා, ඉද්ධිපාදපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – ඉන්ද්‍රියපුච්ඡා, බලපුච්ඡා, බොජ්ඣඞ්ගපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – මග්ගපුච්ඡා, ඵලපුච්ඡා, නිබ්බානපුච්ඡා.
පුච්ඡාමි තන්ති පුච්ඡාමි තං යාචාමි තං අජ්ඣෙසාමි තං පසාදෙමි තං ‘‘කථයස්සු මෙ’’ති පුච්ඡාමි තං. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති – යදිදං භගවාති. බ්‍රූහි මෙතන්ති බ්‍රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති – පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘අනෙජං මූලදස්සාවිං, [ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො]
අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං;
කිං නිස්සිතා ඉසයො මනුජා, ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා දෙවතානං;
යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙ, පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙත’’න්ති.
13. යෙ කෙචිමෙ ඉසයො මනුජා, [පුණ්ණකාති භගවා]
ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා දෙවතානං;
යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙ, ආසීසමානා පුණ්ණක ඉත්ථත්තං [ඉත්ථතං (ස්‍යා.), ඉත්ථභාවං (ක.)] ;
ජරං සිතා යඤ්ඤමකප්පයිංසු.
යෙ කෙචිමෙ ඉසයො මනුජාති. යෙ කෙචීති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං – යෙ කෙචීති. ඉසයොති ඉසිනාමකා යෙ කෙචි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා ආජීවකා නිගණ්ඨා ජටිලා තාපසා. මනුජාති මනුස්සා වුච්චන්තීති – යෙ කෙචිමෙ ඉසයො මනුජා පුණ්ණකාති භගවා.
ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා දෙවතානන්ති. ඛත්තියාති යෙ කෙචි ඛත්තියජාතිකා. බ්‍රාහ්මණාති යෙ කෙචි භොවාදිකා. දෙවතානන්ති ආජීවකසාවකානං ආජීවකා දෙවතා…පෙ… දිසාවතිකානං දිසා දෙවතා. යෙ යෙසං දක්ඛිණෙය්‍යා, තෙ තෙසං දෙවතාති – ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා දෙවතානං.
යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙති. යඤ්ඤං වුච්චති දෙය්‍යධම්මො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං…පෙ… සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං. යඤ්ඤමකප්පයිංසූති යෙපි යඤ්ඤං එසන්ති ගවෙසන්ති පරියෙසන්ති…පෙ… සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං, තෙපි යඤ්ඤං කප්පෙන්ති. පුථූති යඤ්ඤා වා එතෙ පුථූ, යඤ්ඤයාජකා වා එතෙ පුථූ, දක්ඛිණෙය්‍යා වා එතෙ පුථූ…පෙ… එවං දක්ඛිණෙය්‍යා වා එතෙ පුථූ. ඉධ ලොකෙති මනුස්සලොකෙති යඤ්ඤමකප්පයිංසු – පුථූධ ලොකෙ.
ආසීසමානා පුණ්ණක ඉත්ථත්තන්ති. ආසීසමානාති රූපපටිලාභං ආසීසමානා, සද්දපටිලාභං ආසීසමානා, ගන්ධපටිලාභං ආසීසමානා, රසපටිලාභං ආසීසමානා, ඵොට්ඨබ්බපටිලාභං ආසීසමානා, පුත්තපටිලාභං ආසීසමානා, දාරපටිලාභං ආසීසමානා, ධනපටිලාභං ආසීසමානා, යසපටිලාභං ආසීසමානා, ඉස්සරියපටිලාභං ආසීසමානා, ඛත්තියමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසීසමානා, බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසීසමානා, ගහපතිමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසීසමානා, චාතුමහාරාජිකෙසු [චාතුම්මහාරාජිකෙසු (ස්‍යා.)] දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං ආසීසමානා, තාවතිංසෙසු දෙවෙසු යාමෙසු දෙවෙසු තුසිතෙසු දෙවෙසු නිම්මානරතීසු දෙවෙසු පරනිම්මිතවසවත්තීසු දෙවෙසු බ්‍රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං ආසීසමානා ඉච්ඡමානා සාදියමානා පත්ථයමානා පිහයමානා අභිජප්පමානාති ආසීසමානා.
පුණ්ණක ඉත්ථත්තන්ති එත්ථ අත්තභාවාභිනිබ්බත්තිං ආසීසමානා එත්ථ ඛත්තියමහාසාලකුලෙ අත්තභාවාභිනිබ්බත්තිං ආසීසමානා…පෙ… එත්ථ බ්‍රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවාභිනිබ්බත්තිං ආසීසමානා ඉච්ඡමානා සාදියමානා පත්ථයමානා පිහයමානා අභිජප්පමානාති ආසීසමානා – පුණ්ණක ඉත්ථත්තං.
ජරං සිතා යඤ්ඤමකප්පයිංසූති ජරානිස්සිතා බ්‍යාධිනිස්සිතා මරණනිස්සිතා සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසනිස්සිතා. යදෙව තෙ ජාතිනිස්සිතා තදෙව තෙ ජරානිස්සිතා. යදෙව තෙ ජරානිස්සිතා තදෙව තෙ බ්‍යාධිනිස්සිතා. යදෙව තෙ බ්‍යාධිනිස්සිතා තදෙව තෙ මරණනිස්සිතා. යදෙව තෙ මරණනිස්සිතා තදෙව තෙ සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසනිස්සිතා. යදෙව තෙ සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසනිස්සිතා තදෙව තෙ ගතිනිස්සිතා. යදෙව තෙ ගතිනිස්සිතා තදෙව තෙ උපපත්තිනිස්සිතා. යදෙව තෙ උපපත්තිනිස්සිතා තදෙව තෙ පටිසන්ධිනිස්සිතා. යදෙව තෙ පටිසන්ධිනිස්සිතා තදෙව තෙ භවනිස්සිතා. යදෙව තෙ භවනිස්සිතා තදෙව තෙ සංසාරනිස්සිතා. යදෙව තෙ සංසාරනිස්සිතා තදෙව තෙ වට්ටනිස්සිතා අල්ලීනා උපගතා අජ්ඣොසිතා අධිමුත්තාති – ජරං සිතා යඤ්ඤමකප්පයිංසු. තෙනාහ භගවා –
‘‘යෙ කෙචිමෙ ඉසයො මනුජා, [පුණ්ණකාති භගවා]
ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා දෙවතානං;
යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙ, ආසීසමානා පුණ්ණක ඉත්ථත්තං;
ජරං සිතා යඤ්ඤමකප්පයිංසූ’’ති.
14. යෙ කෙචිමෙ ඉසයො මනුජා, [ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො]
ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා දෙවතානං;
යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙ, කච්චිසු තෙ භගවා යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා;
අතාරුං [අතාරුං (ස්‍යා. ක.)] ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස, පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං.
යෙ කෙචිමෙ ඉසයො මනුජාති. යෙ කෙචීති…පෙ….
කච්චිසු තෙ භගවා යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තාති. කච්චිසූති සංසයපුච්ඡා විමතිපුච්ඡා ද්වෙළ්හකපුච්ඡා අනෙකංසපුච්ඡා – ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති – කච්චිසු. තෙති යඤ්ඤයාජකා වුච්චන්ති. භගවාති ගාරවාධිවචනං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති – කච්චිසු තෙ භගවා. යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තාති යඤ්ඤොයෙව වුච්චති යඤ්ඤපථො. යථා අරියමග්ගො අරියපථො දෙවමග්ගො දෙවපථො බ්‍රහ්මමග්ගො බ්‍රහ්මපථො, එවමෙව යඤ්ඤොයෙව වුච්චති යඤ්ඤපථො. අප්පමත්තාති යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා සක්කච්චකාරිනො සාතච්චකාරිනො අට්ඨිතකාරිනො අනොලීනවුත්තිනො අනික්ඛිත්තච්ඡන්දා අනික්ඛිත්තධුරා තච්චරිතා තබ්බහුලා තග්ගරුකා තන්නින්නා තප්පොණා තප්පබ්භාරා තදධිමුත්තා තදධිපතෙය්‍යාති – තෙපි යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා. යෙපි යඤ්ඤං එසන්ති ගවෙසන්ති පරියෙසන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං…පෙ… සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං සක්කච්චකාරිනො…පෙ… තදධිපතෙය්‍යා, තෙපි යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා. යෙපි යඤ්ඤං අභිසඞ්ඛරොන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං…පෙ… සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං සක්කච්චකාරිනො…පෙ… තදධිපතෙය්‍යා, තෙපි යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා. යෙපි යඤ්ඤං දෙන්ති යජන්ති පරිච්චජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං…පෙ… සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං සක්කච්චකාරිනො …පෙ… තදධිපතෙය්‍යා, තෙපි යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තාති – කච්චිසු තෙ භගවා යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා.
අතාරුං ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිසාති ජරාමරණං අතරිංසු උත්තරිංසු පතරිංසු සමතික්කමිංසු වීතිවත්තිංසු. මාරිසාති පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචනමෙතං මාරිසාති – අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතන්ති. පුච්ඡාමි තන්ති පුච්ඡාමි තං යාචාමි තං අජ්ඣෙසාමි තං පසාදෙමි තං කථයස්සු මෙති – පුච්ඡාමි තං. භගවාති ගාරවාධිවචනං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති – යදිදං භගවාති. බ්‍රූහි මෙතන්ති බ්‍රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති – පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘යෙ කෙචිමෙ ඉසයො මනුජා, [ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො]
ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා දෙවතානං;
යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙ, කච්චිසු තෙ භගවා යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා;
අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස, පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙත’’න්ති.
15. ආසීසන්ති [ආසිංසන්ති (ස්‍යා.)] ථොමයන්ති, අභිජප්පන්ති ජුහන්ති; [පුණ්ණකාති භගවා]
කාමාභිජප්පන්ති පටිච්ච ලාභං, තෙ යාජයොගා භවරාගරත්තා;
නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්‍රූමි.
ආසීසන්ති ථොමයන්ති අභිජප්පන්ති ජුහන්තීති. ආසීසන්තීති රූපපටිලාභං ආසීසන්ති, සද්දපටිලාභං ආසීසන්ති, ගන්ධපටිලාභං ආසීසන්ති, රසපටිලාභං ආසීසන්ති, ඵොට්ඨබ්බපටිලාභං ආසීසන්ති, පුත්තපටිලාභං ආසීසන්ති, දාරපටිලාභං ආසීසන්ති, ධනපටිලාභං ආසීසන්ති, යසපටිලාභං ආසීසන්ති, ඉස්සරියපටිලාභං ආසීසන්ති, ඛත්තියමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසීසන්ති, බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ…පෙ… ගහපතිමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසීසන්ති, චාතුමහාරාජිකෙසු දෙවෙසු…පෙ… බ්‍රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං ආසීසන්ති ඉච්ඡන්ති සාදියන්ති පත්ථයන්ති පිහයන්තීති – ආසීසන්ති.
ථොමයන්තීති යඤ්ඤං වා ථොමෙන්ති ඵලං වා ථොමෙන්ති දක්ඛිණෙය්‍යෙ වා ථොමෙන්ති. කථං යඤ්ඤං ථොමෙන්ති? සුචිං දින්නං [වියං දින්නං (ස්‍යා.)], මනාපං දින්නං, පණීතං දින්නං, කාලෙන දින්නං, කප්පියං දින්නං, විචෙය්‍ය දින්නං, අනවජ්ජං දින්නං, අභිණ්හං දින්නං දදං චිත්තං පසාදිතන්ති – ථොමෙන්ති කිත්තෙන්ති වණ්ණෙන්ති පසංසන්ති. එවං යඤ්ඤං ථොමෙන්ති.
කථං ඵලං ථොමෙන්ති? ඉතො නිදානං රූපපටිලාභො භවිස්සති…පෙ… බ්‍රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභො භවිස්සතීති – ථොමෙන්ති කිත්තෙන්ති වණ්ණෙන්ති පසංසන්ති. එවං ඵලං ථොමෙන්ති.
කථං දක්ඛිණෙය්‍යෙ ථොමෙන්ති? දක්ඛිණෙය්‍යා ජාතිසම්පන්නා ගොත්තසම්පන්නා අජ්ඣායකා මන්තධරා තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකා වෙය්‍යාකරණා ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයාති, වීතරාගා වා රාගවිනයාය වා පටිපන්නා, වීතදොසා වා දොසවිනයාය වා පටිපන්නා, වීතමොහා වා මොහවිනයාය වා පටිපන්නා, සද්ධාසම්පන්නා සීලසම්පන්නා සමාධිසම්පන්නා පඤ්ඤාසම්පන්නා විමුත්තිසම්පන්නා විමුත්තිඤාණදස්සනසම්පන්නාති – ථොමෙන්ති කිත්තෙන්ති වණ්ණෙන්ති පසංසන්ති. එවං දක්ඛිණෙය්‍යෙ ථොමෙන්තීති – ආසීසන්ති ථොමයන්ති.
අභිජප්පන්තීති රූපපටිලාභං අභිජප්පන්ති, සද්දපටිලාභං අභිජප්පන්ති, ගන්ධපටිලාභං අභිජප්පන්ති, රසපටිලාභං අභිජප්පන්ති…පෙ… බ්‍රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං අභිජප්පන්තීති – ආසීසන්ති ථොමයන්ති අභිජප්පන්ති. ජුහන්තීති ජුහන්ති දෙන්ති යජන්ති පරිච්චජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යන්ති – ආසීසන්ති ථොමයන්ති අභිජප්පන්ති ජුහන්ති පුණ්ණකාති භගවා.
කාමාභිජප්පන්ති පටිච්ච ලාභන්ති රූපපටිලාභං පටිච්ච කාමෙ අභිජප්පන්ති, සද්දපටිලාභං පටිච්ච කාමෙ අභිජප්පන්ති…පෙ… බ්‍රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං පටිච්ච කාමෙ අභිජප්පන්ති පජප්පන්තීති – කාමාභිජප්පන්ති පටිච්ච ලාභං.
තෙ යාජයොගා භවරාගරත්තා නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්‍රූමීති තෙති යඤ්ඤයාජකා වුච්චන්ති, යාජයොගාති යාජයොගෙසු යුත්තා පයුත්තා ආයුත්තා සමායුත්තා තච්චරිතා තබ්බහුලා තග්ගරුකා තන්නින්නා තප්පොණා තප්පබ්භාරා තදධිමුත්තා තදධිපතෙය්‍යාති – තෙ යාජයොගා, භවරාගරත්තාති භවරාගො වුච්චති යො භවෙසු භවච්ඡන්දො භවරාගො භවනන්දී භවතණ්හා භවසිනෙහො භවපරිළාහො භවමුච්ඡා භවජ්ඣොසානං. භවරාගෙන භවෙසු රත්තා ගිද්ධා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොසන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පලිබුද්ධාති – තෙ යාජයොගා භවරාගරත්තා.
නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්‍රූමීති තෙ යාජයොගා භවරාගරත්තා ජාතිජරාමරණං නාතරිංසු න උත්තරිංසු න පතරිංසු න සමතික්කමිංසු න වීතිවත්තිංසු, ජාතිජරාමරණා අනික්ඛන්තා අනිස්සටා අනතික්කන්තා අසමතික්කන්තා අවීතිවත්තා අන්තොජාතිජරාමරණෙ පරිවත්තන්ති අන්තොසංසාරපථෙ පරිවත්තන්ති. ජාතියා අනුගතා ජරාය අනුසටා බ්‍යාධිනා අභිභූතා මරණෙන අබ්භාහතා අතාණා අලෙණා අසරණා අසරණීභූතාති; බ්‍රූමි ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති – තෙ යාජයොගා භවරාගරත්තා නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්‍රූමි. තෙනාහ භගවා –
‘‘ආසීසන්ති ථොමයන්ති, අභිජප්පන්ති ජුහන්ති; [පුණ්ණකාති භගවා]
කාමාභිජප්පන්ති පටිච්ච ලාභං, තෙ යාජයොගා භවරාගරත්තා;
නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්‍රූමී’’ති.
16. තෙ චෙ නාතරිංසු යාජයොගා, [ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො]
යඤ්ඤෙහි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස;
අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ, අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස;
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං.
තෙ චෙ නාතරිංසු යාජයොගාති තෙ යඤ්ඤයාජකා යාජයොගා භවරාගරත්තා ජාතිජරාමරණං නාතරිංසු න උත්තරිංසු න පතරිංසු න සමතික්කමිංසු න වීතිවත්තිංසු, ජාතිජරාමරණා අනික්ඛන්තා අනිස්සටා අනතික්කන්තා අසමතික්කන්තා අවීතිවත්තා අන්තොජාතිජරාමරණෙ පරිවත්තන්ති අන්තොසංසාරපථෙ පරිවත්තන්ති. ජාතියා අනුගතා ජරාය අනුසටා බ්‍යාධිනා අභිභූතා මරණෙන අබ්භාහතා අතාණා අලෙණා අසරණා අසරණීභූතාති – තෙ චෙ නාතරිංසු යාජයොගා.
ඉච්චායස්මා පුණ්ණකොති. ඉච්චාති පදසන්ධි…පෙ… ආයස්මා පුණ්ණකො.
යඤ්ඤෙහි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිසාති. යඤ්ඤෙහීති යඤ්ඤෙහි පහූතෙහි යඤ්ඤෙහි විවිධෙහි යඤ්ඤෙහි පුථූහි. මාරිසාති පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචනමෙතං මාරිසාති – යඤ්ඤෙහි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස.
අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ, අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිසාති අථ කො එසො සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය ජාතිජරාමරණං අතරි උත්තරි පතරි සමතික්කමි වීතිවත්තයි [වීතිවත්ති (ක.)]. මාරිසාති පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පත්තිස්සාධිවචනමෙතං මාරිසාති – අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ, අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතන්ති. පුච්ඡාමි තන්ති පුච්ඡාමි තං යාචාමි තං අජ්ඣෙසාමි තං පසාදෙමි තං කථයස්සු මෙතන්ති – පුච්ඡාමි තං. භගවාති ගාරවාධිවචනං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති – යදිදං භගවාති. බ්‍රූහි මෙතන්ති බ්‍රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති – පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘තෙ චෙ නාතරිංසු යාජයොගා, [ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො]
යඤ්ඤෙහි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස;
අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ, අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස;
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙත’’න්ති.
17. සඞ්ඛාය ලොකස්මි [ලොකස්මිං (ස්‍යා. ක.)] පරොපරානි, [පුණ්ණකාති භගවා]
යස්සිඤ්ජිතං නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ;
සන්තො විධූමො අනීඝො නිරාසො, අතාරි සො ජාතිජරන්ති බ්‍රූමි.
සඞ්ඛාය ලොකස්මි පරොපරානීති සඞ්ඛා වුච්චති ඤාණං යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි. පරොපරානීති ඔරං වුච්චති සකත්තභාවො, පරං වුච්චති පරත්තභාවො ඔරං වුච්චති සකරූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං, පරං වුච්චති පරරූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං; ඔරං වුච්චති ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, පරං වුච්චති ඡ බාහිරානි ආයතනානි. ඔරං වුච්චති මනුස්සලොකො, පරං වුච්චති දෙවලොකො; ඔරං වුච්චති කාමධාතු, පරං වුච්චති රූපධාතු අරූපධාතු; ඔරං වුච්චති කාමධාතු රූපධාතු, පරං වුච්චති අරූපධාතු. සඞ්ඛාය ලොකස්මි පරොපරානීති පරොපරානි අනිච්චතො සඞ්ඛාය දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො…පෙ… නිස්සරණතො සඞ්ඛාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වාති – සඞ්ඛාය ලොකස්මි පරොපරානි. පුණ්ණකාති භගවාති. පුණ්ණකාති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… යදිදං භගවාති – පුණ්ණකාති භගවා.
යස්සිඤ්ජිතං නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙති. යස්සාති අරහතො ඛීණාසවස්ස. ඉඤ්ජිතන්ති තණ්හිඤ්ජිතං දිට්ඨිඤ්ජිතං මානිඤ්ජිතං කිලෙසිඤ්ජිතං කාමිඤ්ජිතං. යස්සිමෙ ඉඤ්ජිතා නත්ථි න සන්ති න සංවිජ්ජන්ති නුපලබ්භන්ති, පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිපස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා. කුහිඤ්චීති කුහිඤ්චි කිස්මිඤ්චි කත්ථචි අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා. ලොකෙති අපායලොකෙ…පෙ… ආයතනලොකෙති – යස්සිඤ්ජිතං නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ.
සන්තො විධූමො අනීඝො නිරාසො, අතාරි සො ජාතිජරන්ති බ්‍රූමීති. සන්තොති රාගස්ස සන්තත්තා සන්තො, දොසස්ස…පෙ… මොහස්ස… කොධස්ස… උපනාහස්ස… මක්ඛස්ස… සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරානං සන්තත්තා සමිතත්තා වූපසමිතත්තා විජ්ඣාතත්තා [නිජ්ඣාතත්තා (ක.) මහානි. 18] නිබ්බුතත්තා විගතත්තා පටිපස්සද්ධත්තා සන්තො උපසන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො පටිපස්සද්ධොති සන්තො; විධූමොති කායදුච්චරිතං විධූමිතං විධමිතං සොසිතං විසොසිතං බ්‍යන්තීකතං [බ්‍යන්තිකතං (ක.)], වචීදුච්චරිතං…පෙ… මනොදුච්චරිතං විධූමිතං විධමිතං සොසිතං විසොසිතං බ්‍යන්තීකතං, රාගො… දොසො… මොහො විධූමිතො විධමිතො සොසිතො විසොසිතො බ්‍යන්තීකතො, කොධො… උපනාහො… මක්ඛො… පළාසො… ඉස්සා… මච්ඡරියං… මායා… සාඨෙය්‍යං… ථම්භො… සාරම්භො… මානො… අතිමානො… මදො… පමාදො… සබ්බෙ කිලෙසා සබ්බෙ දුච්චරිතා සබ්බෙ දරථා සබ්බෙ පරිළාහා සබ්බෙ සන්තාපා සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරා විධූමිතා විධමිතා සොසිතා විසොසිතා බ්‍යන්තීකතා. අථ වා, කොධො වුච්චති ධූමො –
මානො හි තෙ බ්‍රාහ්මණ ඛාරිභාරො, කොධො ධූමො භස්මනි [ගම්මනි (ස්‍යා.)] මොසවජ්ජං;
ජිව්හා සුජා හදයං [තප්පරස්ස (ස්‍යා.)] ජොතිට්ඨානං, අත්තා සුදන්තො පුරිසස්ස ජොති.
අපි ච, දසහාකාරෙහි කොධො ජායති – අනත්ථං මෙ අචරීති කොධො ජායති, අනත්ථං මෙ චරතීති කොධො ජායති, අනත්ථං මෙ චරිස්සතීති කොධො ජායති, පියස්ස මෙ මනාපස්ස අනත්ථං අචරි, අනත්ථං චරති, අනත්ථං චරිස්සතීති කොධො ජායති, අප්පියස්ස මෙ අමනාපස්ස අත්ථං අචරි, අත්ථං චරති, අත්ථං චරිස්සතීති කොධො ජායති, අට්ඨානෙ වා පන කොධො ජායති. යො එවරූපො චිත්තස්ස ආඝාතො පටිඝාතො පටිඝං පටිවිරොධො කොපො පකොපො සම්පකොපො දොසො පදොසො සම්පදොසො චිත්තස්ස බ්‍යාපත්ති මනොපදොසො කොධො කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්තං දොසො දුස්සනා දුස්සිතත්තං බ්‍යාපත්ති බ්‍යාපජ්ජනා බ්‍යාපජ්ජිතත්තං විරොධො පටිවිරොධො චණ්ඩික්කං අසුරොපො [අස්සුරොපො (ස්‍යා.)] අනත්තමනතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති කොධො.
අපි ච, කොධස්ස අධිමත්තපරිත්තතා වෙදිතබ්බා. අත්ථි කඤ්චි [කිඤ්චි (ක.) මහානි. 85] කාලං කොධො චිත්තාවිලකරණමත්තො හොති, න ච තාව මුඛකුලානවිකුලානො හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො මුඛකුලානවිකුලානමත්තො හොති, න ච තාව හනුසඤ්චොපනො හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො හනුසඤ්චොපනමත්තො හොති, න ච තාව ඵරුසවාචං නිච්ඡාරණො [ඵරුසවාචනිච්ඡාරණො (ස්‍යා.)] හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො ඵරුසවාචං නිච්ඡාරණමත්තො හොති, න ච තාව දිසාවිදිසානුවිලොකනො හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො දිසාවිදිසානුවිලොකනමත්තො හොති, න ච තාව දණ්ඩසත්ථපරාමසනො හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො දණ්ඩසත්ථපරාමසනමත්තො හොති, න ච තාව දණ්ඩසත්ථඅබ්භුක්කිරණො හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො දණ්ඩසත්ථඅබ්භුක්කිරණමත්තො හොති, න ච තාව දණ්ඩසත්ථඅභිනිපාතනො හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො දණ්ඩසත්ථඅභිනිපාතනමත්තො හොති, න ච තාව ඡින්නවිච්ඡින්නකරණො හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො ඡින්නවිච්ඡින්නකරණමත්තො හොති, න ච තාව සම්භඤ්ජනපලිභඤ්ජනො හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො සම්භඤ්ජනපලිභඤ්ජනමත්තො හොති, න ච තාව අඞ්ගමඞ්ගඅපකඩ්ඪනො හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො අඞ්ගමඞ්ගඅපකඩ්ඪනමත්තො හොති, න ච තාව ජීවිතාවොරොපනො [ජීවිතපනාසනො (ස්‍යා.) මහානි. 85] හොති. අත්ථි කඤ්චි කාලං කොධො ජීවිතාවොරොපනමත්තො හොති, න ච තාව සබ්බචාගපරිච්චාගාය සණ්ඨිතො හොති. යතො කොධො පරං පුග්ගලං ඝාතෙත්වා අත්තානං ඝාතෙති, එත්තාවතා කොධො පරමුස්සදගතො පරමවෙපුල්ලපත්තො හොති. යස්ස සො හොති කොධො පහීනො සමුච්ඡින්නො වූපසන්තො පටිපස්සද්ධො අභබ්බුප්පත්තිකො ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪො, සො වුච්චති – විධූමො.
කොධස්ස පහීනත්තා විධූමො, කොධවත්ථුස්ස පරිඤ්ඤාතත්තා විධූමො, කොධහෙතුස්ස පරිඤ්ඤාතත්තා විධූමො, කොධහෙතුස්ස උපච්ඡින්නත්තා විධූමො. අනීඝොති රාගො නීඝො, දොසො නීඝො, මොහො නීඝො, කොධො නීඝො, උපනාහො නීඝො…පෙ… සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරා නීඝා. යස්සෙතෙ නීඝා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිපස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති අනීඝො.
නිරාසොති ආසා වුච්චති තණ්හා. යො රාගො සාරාගො…පෙ… අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. යස්සෙසා ආසා තණ්හා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිපස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති නිරාසො. ජාතීති යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ජාති සඤ්ජාති ඔක්කන්ති අභිනිබ්බත්ති ඛන්ධානං පාතුභාවො ආයතනානං පටිලාභො. ජරාති යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ජරා ජීරණතා ඛණ්ඩිච්චං පාලිච්චං වලිත්තචතා ආයුනො සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො. සන්තො විධූමො අනීඝො නිරාසො, අතාරි සො ජාතිජරන්ති බ්‍රූමීති යො සන්තො ච විධූමො ච අනීඝො ච නිරාසො ච, සො ජාතිජරාමරණං අතරි උත්තරි පතරි සමතික්කමි වීතිවත්තයීති බ්‍රූමි ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති – සන්තො විධූමො අනීඝො නිරාසො, අතාරි සො ජාතිජරන්ති බ්‍රූමි. තෙනාහ භගවා –
‘‘සඞ්ඛාය ලොකස්මි පරොපරානි, [පුණ්ණකාති භගවා]
යස්සිඤ්ජිතං නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ;
සන්තො විධූමො අනීඝො නිරාසො, අතාරි සො ජාතිජරන්ති බ්‍රූමී’’ති.
සහගාථාපරියොසානා…පෙ… පඤ්ජලිකො භගවන්තං නමස්සමානො නිසින්නො හොති – ‘‘සත්ථා මෙ භන්තෙ භගවා, සාවකොහමස්මී’’ති.
පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො තතියො.