4. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො
18. පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං, [ඉච්චායස්මා මෙත්තගූ]
මඤ්ඤාමි තං වෙදගූ භාවිතත්තං;
කුතො නු දුක්ඛා සමුදාගතා ඉමෙ, යෙ කෙචි ලොකස්මිමනෙකරූපා.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතන්ති. පුච්ඡාමීති තිස්සො පුච්ඡා – අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා, දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා, විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා. කතමා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං. තස්ස ඤාණාය දස්සනාය තුලනාය තීරණාය විභූතත්ථාය විභාවනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති – අයං අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා.
කතමා දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති – අයං දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා.
කතමා විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා? පකතියා සංසයපක්ඛන්දො හොති විමතිපක්ඛන්දො ද්වෙළ්හකජාතො – ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති? සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති – අයං විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා. ඉමා තිස්සො පුච්ඡා.
අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – මනුස්සපුච්ඡා, අමනුස්සපුච්ඡා, නිම්මිතපුච්ඡා. කතමා මනුස්සපුච්ඡා? මනුස්සා බුද්ධං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති, භික්ඛූ පුච්ඡන්ති, භික්ඛුනියො පුච්ඡන්ති, උපාසකා පුච්ඡන්ති, උපාසිකායො පුච්ඡන්ති, රාජානො පුච්ඡන්ති ඛත්තියා පුච්ඡන්ති, බ්‍රාහ්මණා පුච්ඡන්ති, වෙස්සා පුච්ඡන්ති, සුද්දා පුච්ඡන්ති, ගහට්ඨා පුච්ඡන්ති, පබ්බජිතා පුච්ඡන්ති – අයං මනුස්සපුච්ඡා.
කතමා අමනුස්සපුච්ඡා? අමනුස්සා බුද්ධං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති, නාගා පුච්ඡන්ති, සුපණ්ණා පුච්ඡන්ති, යක්ඛා පුච්ඡන්ති, අසුරා පුච්ඡන්ති, ගන්ධබ්බා පුච්ඡන්ති, මහාරාජානො පුච්ඡන්ති, ඉන්දා පුච්ඡන්ති, බ්‍රහ්මා පුච්ඡන්ති, දෙවා පුච්ඡන්ති – අයං අමනුස්සපුච්ඡා.
කතමා නිම්මිතපුච්ඡා? භගවා රූපං අභිනිම්මිනාති මනොමයං සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගං අහීනින්ද්‍රියං. සො නිම්මිතො බුද්ධං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡති. භගවා විසජ්ජෙති. අයං නිම්මිතපුච්ඡා. ඉමා තිස්සො පුච්ඡා.
අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – අත්තත්ථපුච්ඡා, පරත්ථපුච්ඡා, උභයත්ථපුච්ඡා…පෙ… අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – දිට්ඨධම්මිකත්ථපුච්ඡා, සම්පරායිකත්ථපුච්ඡා, පරමත්ථපුච්ඡා… අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – අනවජ්ජත්ථපුච්ඡා, නික්කිලෙසත්ථපුච්ඡා, වොදානත්ථපුච්ඡා… අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – අතීතපුච්ඡා, අනාගතපුච්ඡා, පච්චුප්පන්නපුච්ඡා… අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – අජ්ඣත්තපුච්ඡා, බහිද්ධාපුච්ඡා, අජ්ඣත්තබහිද්ධාපුච්ඡා… අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – කුසලපුච්ඡා, අකුසලපුච්ඡා, අබ්‍යාකතපුච්ඡා… අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – ඛන්ධපුච්ඡා, ධාතුපුච්ඡා ආයතනපුච්ඡා… අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – සතිපට්ඨානපුච්ඡා, සම්මප්පධානපුච්ඡා, ඉද්ධිපාදපුච්ඡා… අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – ඉන්ද්‍රියපුච්ඡා, බලපුච්ඡා, බොජ්ඣඞ්ගපුච්ඡා… අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා – මග්ගපුච්ඡා, ඵලපුච්ඡා, නිබ්බානපුච්ඡා….
පුච්ඡාමි තන්ති පුච්ඡාමි තං යාචාමි තං අජ්ඣෙසාමි තං පසාදෙමි තං ‘‘කථයස්සු මෙ’’ති පුච්ඡාමි තං. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති – යදිදං භගවාති. බ්‍රූහි මෙතන්ති බ්‍රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති – පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං.
ඉච්චායස්මා මෙත්තගූති ඉච්චාති පදසන්ධි…පෙ… ඉච්චායස්මා මෙත්තගූ.
මඤ්ඤාමි තං වෙදගූ භාවිතත්තන්ති. වෙදගූති තං මඤ්ඤාමි, භාවිතත්තොති තං මඤ්ඤාමි, එවං ජානාමි, එවං ආජානාමි එවං පටිජානාමි එවං පටිවිජ්ඣාමි. වෙදගූ භාවිතත්තොති කථඤ්ච භගවා වෙදගූ? වෙදා වුච්චන්ති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියං පඤ්ඤාබලං…පෙ… ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීමංසා විපස්සනා සම්මාදිට්ඨි. භගවා තෙහි වෙදෙහි ජාතිජරාමරණස්ස අන්තගතො අන්තප්පත්තො කොටිගතො කොටිප්පත්තො පරියන්තගතො පරියන්තප්පත්තො වොසානගතො වොසානප්පත්තො තාණගතො තාණප්පත්තො ලෙණගතො ලෙණප්පත්තො සරණගතො සරණප්පත්තො අභයගතො අභයප්පත්තො අච්චුතගතො අච්චුතප්පත්තො අමතගතො අමතප්පත්තො නිබ්බානගතො නිබ්බානප්පත්තො. වෙදානං වා අන්තගතොති වෙදගූ; වෙදෙහි වා අන්තගතොති වෙදගූ; සත්තන්නං වා ධම්මානං විදිතත්තා වෙදගූ; සක්කායදිට්ඨි විදිතා හොති, විචිකිච්ඡා විදිතා හොති, සීලබ්බතපරාමාසො විදිතො හොති, රාගො දොසො මොහො මානො විදිතො හොති, විදිතාස්ස හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා සංකිලෙසිකා පොනොභවිකා සදරා දුක්ඛවිපාකා ආයතිං ජාතිජරාමරණියා.
වෙදානි විචෙය්‍ය කෙවලානි, [සභියාති භගවා]
සමණානං යානීධත්ථි [යානි පත්ථි (ස්‍යා.), යානි අත්ථි (ක.) සු. නි. 534] බ්‍රාහ්මණානං;
සබ්බවෙදනාසු වීතරාගො;
සබ්බං වෙදමතිච්ච වෙදගූ සොති.
එවං භගවා වෙදගූ.
කථං භගවා භාවිතත්තො? භගවා භාවිතකායො භාවිතසීලො භාවිතචිත්තො භාවිතපඤ්ඤො භාවිතසතිපට්ඨානො භාවිතසම්මප්පධානො භාවිතඉද්ධිපාදො භාවිතඉන්ද්‍රියො භාවිතබලො භාවිතබොජ්ඣඞ්ගො භාවිතමග්ගො, පහීනකිලෙසො පටිවිද්ධාකුප්පො සච්ඡිකතනිරොධො. දුක්ඛං තස්ස පරිඤ්ඤාතං, සමුදයො පහීනො, මග්ගො භාවිතො, නිරොධො සච්ඡිකතො, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාතං, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිඤ්ඤාතං, පහාතබ්බං පහීනං, භාවෙතබ්බං භාවිතං, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකතං, අපරිත්තො මහන්තො ගම්භීරො අප්පමෙය්‍යො දුප්පරියොගාළ්හො බහුරතනො සාගරූපමො [සාගරසමො (ක.)] ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය සමන්නාගතො හොති.
චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති න දුම්මනො; උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො. සොතෙන සද්දං සුත්වා, ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා, ජිව්හාය රසං සායිත්වා, කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා, මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය නෙව සුමනො හොති න දුම්මනො; උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො.
චක්ඛුනා රූපං දිස්වා මනාපං රූපං නාභිගිජ්ඣති නාභිහංසති [නාභිපිහයති (ස්‍යා.) මහානි. 90] න රාගං ජනෙති. තස්ස ඨිතොව කායො හොති, ඨිතං චිත්තං අජ්ඣත්තං සුසණ්ඨිතං සුවිමුත්තං. චක්ඛුනා ඛො පනෙව රූපං දිස්වා අමනාපං න මඞ්කු හොති අප්පතිට්ඨිතචිත්තො [අප්පතිට්ඨීනචිත්තො (ස්‍යා.)] අලීනමනසො [ආදිනමනසො (ස්‍යා.) මහානි. 90] අබ්‍යාපන්නචෙතසො. තස්ස ඨිතොව කායො හොති ඨිතං චිත්තං අජ්ඣත්තං සුසණ්ඨිතං සුවිමුත්තං. සොතෙන සද්දං සුත්වා…පෙ… ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා… ජිව්හාය රසං සායිත්වා… කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය මනාපං නාභිගිජ්ඣති නාභිහංසති න රාගං ජනෙති. තස්ස ඨිතොව කායො හොති ඨිතං චිත්තං අජ්ඣත්තං සුසණ්ඨිතං සුවිමුත්තං. මනසායෙව ඛො පන ධම්මං විඤ්ඤාය අමනාපං න මඞ්කු හොති. අප්පතිට්ඨිතචිත්තො අලීනමනසො අබ්‍යාපන්නචෙතසො තස්ස ඨිතොව කායො හොති ඨිතං චිත්තං අජ්ඣත්තං සුසණ්ඨිතං සුවිමුත්තං.
චක්ඛුනා රූපං දිස්වා මනාපාමනාපෙසු රූපෙසු ඨිතොව කායො හොති ඨිතං චිත්තං අජ්ඣත්තං සුසණ්ඨිතං සුවිමුත්තං. සොතෙන සද්දං සුත්වා…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය මනාපාමනාපෙසු ධම්මෙසු ඨිතොව කායො හොති ඨිතං චිත්තං අජ්ඣත්තං සුසණ්ඨිතං සුවිමුත්තං.
චක්ඛුනා රූපං දිස්වා රජනීයෙ න රජ්ජති, දුස්සනීයෙ [දොසනීයෙ (ස්‍යා. ක.) මහානි. 90] න දුස්සති, මොහනීයෙ න මුය්හති, කොපනීයෙ න කුප්පති, මදනීයෙ න මජ්ජති, කිලෙසනීයෙ න කිලිස්සති. සොතෙන සද්දං සුත්වා…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය රජනීයෙ න රජ්ජති, දුස්සනීයෙ න දුස්සති, මොහනීයෙ න මුය්හති, කොපනීයෙ න කුප්පති, මදනීයෙ න මජ්ජති, කිලෙසනීයෙ න කිලිස්සති.
දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තො, සුතෙ සුතමත්තො, මුතෙ මුතමත්තො, විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තො. දිට්ඨෙ න ලිම්පති, සුතෙ න ලිම්පති, මුතෙ න ලිම්පති, විඤ්ඤාතෙ න ලිම්පති. දිට්ඨෙ අනූපයො [අනුපයො (ස්‍යා.), අනුසයො (ක.) මහානි. 90] අනපායො අනිස්සිතො අප්පටිබද්ධො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරති. සුතෙ…පෙ… මුතෙ … විඤ්ඤාතෙ අනූපයො [අනුපයො (ස්‍යා.), අනුසයො (ක.) මහානි. 90] අනපායො අනිස්සිතො අප්පටිබද්ධො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරති.
සංවිජ්ජති භගවතො චක්ඛු, පස්සති භගවා චක්ඛුනා රූපං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො භගවා. සංවිජ්ජති භගවතො සොතං, සුණාති භගවා සොතෙන සද්දං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො භගවා. සංවිජ්ජති භගවතො ඝානං, ඝායති භගවා ඝානෙන ගන්ධං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො භගවා. සංවිජ්ජති භගවතො ජිව්හා, සායති භගවා ජිව්හාය රසං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො භගවා. සංවිජ්ජති භගවතො කායො, ඵුසති භගවා කායෙන ඵොට්ඨබ්බං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො භගවා. සංවිජ්ජති භගවතො මනො, විජානාති භගවා මනසා ධම්මං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො භගවා.
චක්ඛු රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිතං, තං භගවතො [භගවතා (ස්‍යා.) මහානි. 90] දන්තං ගුත්තං රක්ඛිතං සංවුතං; තස්ස ච සංවරාය ධම්මං දෙසෙති. සොතං සද්දාරාමං සද්දරතං…පෙ… ඝානං ගන්ධාරාමං ගන්ධරතං… ජිව්හා රසාරාමා රසරතා රසසම්මුදිතා, සා භගවතො දන්තා ගුත්තා රක්ඛිතා සංවුතා; තස්ස ච සංවරාය ධම්මං දෙසෙති. කායො ඵොට්ඨබ්බාරාමො ඵොට්ඨබ්බරතො ඵොට්ඨබ්බසම්මුදිතො… මනො ධම්මාරාමො ධම්මරතො ධම්මසම්මුදිතො, සො භගවතො දන්තො ගුත්තො රක්ඛිතො සංවුතො; තස්ස ච සංවරාය ධම්මං දෙසෙති –
‘‘දන්තං නයන්ති සමිතිං, දන්තං රාජාභිරූහති;
දන්තො සෙට්ඨො මනුස්සෙසු, යොතිවාක්‍යං තිතික්ඛති.
‘‘වරමස්සතරා දන්තා, ආජානීයා ච [ආජානියාව (ස්‍යා.) ධ. ප. 322] සින්ධවා;
කුඤ්ජරා ච [කුඤ්ජරාව (ස්‍යා.)] මහානාගා, අත්තදන්තො තතො වරං.
‘‘න හි එතෙහි යානෙහි, ගච්ඡෙය්‍ය අගතං දිසං;
යථාත්තනා සුදන්තෙන, දන්තො දන්තෙන ගච්ඡති.
‘‘විධාසු න විකම්පන්ති, විප්පමුත්තා පුනබ්භවා;
දන්තභූමිං අනුප්පත්තා, තෙ ලොකෙ විජිතාවිනො.
‘‘යස්සින්ද්‍රියානි භාවිතානි, අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච සබ්බලොකෙ;
නිබ්බිජ්ඣ ඉමං පරඤ්ච ලොකං, කාලං කඞ්ඛති භාවිතො ස දන්තො’’ති [සුදන්තොති (ස්‍යා.) සු. නි. 521; මහානි. 90].
එවං භගවා භාවිතත්තොති.
මඤ්ඤාමි තං වෙදගූ භාවිතත්තං, කුතො නු දුක්ඛා සමුදාගතා ඉමෙති. කුතො නූති සංසයපුච්ඡා විමතිපුච්ඡා ද්වෙළ්හකපුච්ඡා අනෙකංසපුච්ඡා – ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති – කුතො නු. දුක්ඛාති ජාතිදුක්ඛං, ජරාදුක්ඛං, බ්‍යාධිදුක්ඛං, මරණදුක්ඛං, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛං, බ්‍යසනං දුක්ඛං, නෙරයිකං දුක්ඛං, තිරච්ඡානයොනිකං දුක්ඛං, පෙත්තිවිසයිකං දුක්ඛං, මානුසිකං දුක්ඛං, ගබ්භොක්කන්තිමූලකං දුක්ඛං, ගබ්භට්ඨිතිමූලකං දුක්ඛං, ගබ්භවුට්ඨානමූලකං දුක්ඛං, ජාතස්සූපනිබන්ධකං දුක්ඛං, ජාතස්ස පරාධෙය්‍යකං දුක්ඛං, අත්තූපක්කමං දුක්ඛං, පරූපක්කමං දුක්ඛං, දුක්ඛදුක්ඛං, සඞ්ඛාරදුක්ඛං, විපරිණාමදුක්ඛං, චක්ඛුරොගො සොතරොගො ඝානරොගො ජිව්හාරොගො කායරොගො සීසරොගො කණ්ණරොගො මුඛරොගො දන්තරොගො කාසො සාසො පිනාසො ඩාහො ජරො කුච්ඡිරොගො මුච්ඡා පක්ඛන්දිකා සූලා විසූචිකා කුට්ඨං ගණ්ඩො කිලාසො සොසො අපමාරො දද්දු කණ්ඩු කච්ඡු රඛසා විතච්ඡිකා ලොහිතපිත්තං මධුමෙහො අංසා පිළකා භගන්දලා පිත්තසමුට්ඨානා ආබාධා සෙම්හසමුට්ඨානා ආබාධා වාතසමුට්ඨානා ආබාධා සන්නිපාතිකා ආබාධා උතුපරිණාමජා ආබාධා විසමපරිහාරජා ආබාධා ඔපක්කමිකා ආබාධා කම්මවිපාකජා ආබාධා සීතං උණ්හං ජිඝච්ඡා පිපාසා උච්චාරො පස්සාවො ඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සං දුක්ඛං, මාතුමරණං දුක්ඛං, පිතුමරණං දුක්ඛං, භාතුමරණං දුක්ඛං, භගිනිමරණං දුක්ඛං, පුත්තමරණං දුක්ඛං, ධීතුමරණං දුක්ඛං, ඤාතිබ්‍යසනං දුක්ඛං, රොගබ්‍යසනං දුක්ඛං, භොගබ්‍යසනං දුක්ඛං, සීලබ්‍යසනං දුක්ඛං, දිට්ඨිබ්‍යසනං දුක්ඛං; යෙසං ධම්මානං ආදිතො සමුදාගමනං පඤ්ඤායති, අත්ථඞ්ගමතො නිරොධො පඤ්ඤායති, කම්මසන්නිස්සිතො විපාකො, විපාකසන්නිස්සිතං කම්මං, නාමසන්නිස්සිතං රූපං, රූපසන්නිස්සිතං නාමං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, බ්‍යාධිනා අභිභූතං, මරණෙන අබ්භාහතං, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතං – ඉමෙ වුච්චන්ති දුක්ඛා. ඉමෙ දුක්ඛා කුතො සමුදාගතා කුතො ජාතා කුතො සඤ්ජාතා කුතො නිබ්බත්තා කුතො අභිනිබ්බත්තා කුතො පාතුභූතා කිංනිදානා කිංසමුදයා කිංජාතිකා කිංපභවාති, ඉමෙසං දුක්ඛානං මූලං පුච්ඡති හෙතුං පුච්ඡති නිදානං පුච්ඡති සම්භවං පුච්ඡති පභවං පුච්ඡති සමුට්ඨානං පුච්ඡති ආහාරං පුච්ඡති ආරම්මණං පුච්ඡති පච්චයං පුච්ඡති සමුදයං පුච්ඡති පපුච්ඡති යාචති අජ්ඣෙසති පසාදෙතීති – කුතො නු දුක්ඛා සමුදාගතා ඉමෙ.
යෙ කෙචි ලොකස්මිමනෙකරූපාති. යෙ කෙචීති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං – යෙ කෙචීති. ලොකස්මින්ති අපායලොකෙ මනුස්සලොකෙ දෙවලොකෙ ඛන්ධලොකෙ ධාතුලොකෙ ආයතනලොකෙ. අනෙකරූපාති අනෙකවිධා නානාප්පකාරා දුක්ඛාති – යෙ කෙචි ලොකස්මිමනෙකරූපා. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං, [ඉච්චායස්මා මෙත්තගූ]
මඤ්ඤාමි තං වෙදගූ භාවිතත්තං;
කුතො නු දුක්ඛා සමුදාගතා ඉමෙ, යෙ කෙචි ලොකස්මිමනෙකරූපා’’ති.
19. දුක්ඛස්ස වෙ මං පභවං අපුච්ඡසි, [මෙත්තගූති භගවා]
තං තෙ පවක්ඛාමි යථා පජානං;
උපධිනිදානා පභවන්ති දුක්ඛා, යෙ කෙචි ලොකස්මිමනෙකරූපා.
දුක්ඛස්ස වෙ මං පභවං අපුච්ඡසීති. දුක්ඛස්සාති ජාතිදුක්ඛස්ස ජරාදුක්ඛස්ස බ්‍යාධිදුක්ඛස්ස මරණදුක්ඛස්ස සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛස්ස. පභවං අපුච්ඡසීති දුක්ඛස්ස මූලං පුච්ඡසි හෙතුං පුච්ඡසි නිදානං පුච්ඡසි සම්භවං පුච්ඡසි පභවං පුච්ඡසි සමුට්ඨානං පුච්ඡසි ආහාරං පුච්ඡසි ආරම්මණං පුච්ඡසි පච්චයං පුච්ඡසි සමුදයං පුච්ඡසි යාචසි අජ්ඣෙසසි පසාදෙසීති – දුක්ඛස්ස වෙ මං පභවං අපුච්ඡසි. මෙත්තගූති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති – මෙත්තගූති භගවා.
තං තෙ පවක්ඛාමි යථා පජානන්ති. තන්ති දුක්ඛස්ස මූලං පවක්ඛාමි හෙතුං පවක්ඛාමි නිදානං පවක්ඛාමි සම්භවං පවක්ඛාමි පභවං පවක්ඛාමි සමුට්ඨානං පවක්ඛාමි ආහාරං පවක්ඛාමි ආරම්මණං පවක්ඛාමි පච්චයං පවක්ඛාමි සමුදයං පවක්ඛාමි ආචික්ඛිස්සාමි දෙසෙස්සාමි පඤ්ඤපෙස්සාමි පට්ඨපෙස්සාමි විවරිස්සාමි විභජිස්සාමි උත්තානීකරිස්සාමි පකාසෙස්සාමීති – තං තෙ පවක්ඛාමි. යථා පජානන්ති යථා පජානන්තො ආජානන්තො විජානන්තො පටිවිජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො. න ඉතිහීතිහං න ඉතිකිරාය න පරම්පරාය න පිටකසම්පදාය [න පිටකසම්පදානෙන (ක.) මහානි. 156] න තක්කහෙතු න නයහෙතු න ආකාරපරිවිතක්කෙන න දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා සාමං සයමභිඤ්ඤාතං අත්තපච්චක්ඛධම්මං තං කථයිස්සාමීති – තං තෙ පවක්ඛාමි යථා පජානං.
උපධිනිදානා පභවන්ති දුක්ඛාති. උපධීති දස උපධී – තණ්හූපධි, දිට්ඨූපධි, කිලෙසූපධි, කම්මූපධි, දුච්චරිතූපධි, ආහාරූපධි, පටිඝූපධි, චතස්සො උපාදින්නධාතුයො උපධී, ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි උපධී, ඡ විඤ්ඤාණකායා උපධී, සබ්බම්පි දුක්ඛං දුක්ඛමනට්ඨෙන [දුක්ඛට්ඨෙන (ස්‍යා.)] උපධි. ඉමෙ වුච්චන්ති දස උපධී. දුක්ඛාති ජාතිදුක්ඛං ජරාදුක්ඛං බ්‍යාධිදුක්ඛං මරණදුක්ඛං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛං නෙරයිකං දුක්ඛං…පෙ… දිට්ඨිබ්‍යසනං දුක්ඛං. යෙසං ධම්මානං ආදිතො සමුදාගමනං පඤ්ඤායති, අත්ථඞ්ගමතො නිරොධො පඤ්ඤායති, කම්මසන්නිස්සිතො විපාකො, විපාකසන්නිස්සිතං කම්මං, නාමසන්නිස්සිතං රූපං, රූපසන්නිස්සිතං නාමං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, බ්‍යාධිනා අභිභූතං, මරණෙන අබ්භාහතං, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතං – ඉමෙ වුච්චන්ති දුක්ඛා. ඉමෙ දුක්ඛා උපධිනිදානා උපධිහෙතුකා උපධිපච්චයා උපධිකාරණා හොන්ති පභවන්ති සම්භවන්ති ජායන්ති සඤ්ජායන්ති නිබ්බත්තන්ති පාතුභවන්තීති – උපධිනිදානා පභවන්ති දුක්ඛා.
යෙ කෙචි ලොකස්මිමනෙකරූපාති. යෙ කෙචීති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං – යෙ කෙචීති. ලොකස්මින්ති අපායලොකෙ මනුස්සලොකෙ දෙවලොකෙ ඛන්ධලොකෙ ධාතුලොකෙ ආයතනලොකෙ. අනෙකරූපාති අනෙකවිධා නානප්පකාරා දුක්ඛාති – යෙ කෙචි ලොකස්මිමනෙකරූපා. තෙනාහ භගවා –
‘‘දුක්ඛස්ස වෙ මං පභවං අපුච්ඡසි, [මෙත්තගූති භගවා]
තං තෙ පවක්ඛාමි යථා පජානං;
උපධිනිදානා පභවන්ති දුක්ඛා, යෙ කෙචි ලොකස්මිමනෙකරූපා’’ති.
20. යො වෙ අවිද්වා උපධිං කරොති, පුනප්පුනං දුක්ඛමුපෙති මන්දො;
තස්මා පජානං උපධිං න කයිරා, දුක්ඛස්ස ජාතිප්පභවානුපස්සී.
යො වෙ අවිද්වා උපධිං කරොතීති. යොති යො යාදිසො යථායුත්තො යථාවිහිතො යථාපකාරො යංඨානප්පත්තො යංධම්මසමන්නාගතො ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා වෙස්සො වා සුද්දො වා ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා දෙවො වා මනුස්සො වා. අවිද්වාති අවිජ්ජාගතො අඤ්ඤාණී අවිභාවී දුප්පඤ්ඤො. උපධිං කරොතීති තණ්හූපධිං කරොති, දිට්ඨූපධිං කරොති, කිලෙසූපධිං කරොති, කම්මූපධිං කරොති, දුච්චරිතූපධිං කරොති, ආහාරූපධිං කරොති, පටිඝූපධිං කරොති, චතස්සො උපාදින්නධාතුයො උපධී කරොති, ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි උපධී කරොති, ඡ විඤ්ඤාණකායෙ උපධී කරොති ජනෙති සඤ්ජනෙති නිබ්බත්තෙති අභිනිබ්බත්තෙතීති – අවිද්වා උපධිං කරොති.
පුනප්පුනං දුක්ඛමුපෙති මන්දොති පුනප්පුනං ජාතිදුක්ඛං ජරාදුක්ඛං බ්‍යාධිදුක්ඛං මරණදුක්ඛං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛං එති සමුපෙති උපගච්ඡති ගණ්හාති පරාමසති අභිනිවිසතීති – පුනප්පුනං දුක්ඛමුපෙති. මන්දොති මන්දො මොමුහො අවිද්වා අවිජ්ජාගතො අඤ්ඤාණී අවිභාවී දුප්පඤ්ඤොති – පුනප්පුනං දුක්ඛමුපෙති මන්දො.
තස්මා පජානං උපධිං න කයිරාති. තස්මාති තංකාරණා තංහෙතු තප්පච්චයා තංනිදානා එතං ආදීනවං සම්පස්සමානො උපධීසූති තස්මා. පජානන්ති පජානන්තො ආජානන්තො විජානන්තො පටිවිජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො, ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති පජානන්තො ආජානන්තො විජානන්තො පටිවිජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො, ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති…පෙ… ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති…පෙ… ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති පජානන්තො ආජානන්තො විජානන්තො පටිවිජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො. උපධිං න කයිරාති තණ්හූපධිං න කරෙය්‍ය, දිට්ඨූපධිං න කරෙය්‍ය, කිලෙසූපධිං න කරෙය්‍ය, දුච්චරිතූපධිං න කරෙය්‍ය, ආහාරූපධිං න කරෙය්‍ය, පටිඝූපධිං න කරෙය්‍ය, චතස්සො උපාදින්නධාතුයො උපධී න කරෙය්‍ය, ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි උපධී න කරෙය්‍ය, ඡ විඤ්ඤාණකායෙ උපධී න කරෙය්‍ය, න ජනෙය්‍ය න සඤ්ජනෙය්‍ය න නිබ්බත්තෙය්‍ය නාභිනිබ්බත්තෙය්‍යාති – තස්මා පජානං උපධිං න කයිරා.
දුක්ඛස්සාති ජාතිදුක්ඛස්ස ජරාදුක්ඛස්ස බ්‍යාධිදුක්ඛස්ස මරණදුක්ඛස්ස සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛස්ස. පභවානුපස්සීති දුක්ඛස්ස මූලානුපස්සී හෙතානුපස්සී නිදානානුපස්සී සම්භවානුපස්සී පභවානුපස්සී සමුට්ඨානානුපස්සී ආහාරානුපස්සී ආරම්මණානුපස්සී පච්චයානුපස්සී සමුදයානුපස්සී. අනුපස්සනා වුච්චති ඤාණං. යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි. ඉමාය අනුපස්සනාය පඤ්ඤාය උපෙතො හොති සමුපෙතො උපාගතො සමුපාගතො උපපන්නො සමුපපන්නො සමන්නාගතො. සො වුච්චති අනුපස්සීති – දුක්ඛස්ස ජාතිප්පභවානුපස්සී. තෙනාහ භගවා –
‘‘යො වෙ අවිද්වා උපධිං කරොති, පුනප්පුනං දුක්ඛමුපෙති මන්දො;
තස්මා පජානං උපධිං න කයිරා, දුක්ඛස්ස ජාතිප්පභවානුපස්සී’’ති.
21. යං තං අපුච්ඡිම්හ අකිත්තයී නො, අඤ්ඤං තං පුච්ඡාම තදිඞ්ඝ බ්‍රූහි;
කථං නු ධීරා විතරන්ති ඔඝං, ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච;
තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි, තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො.
යං තං අපුච්ඡිම්හ අකිත්තයී නොති යං තං අපුච්ඡිම්හ අයාචිම්හ අජ්ඣෙසිම්හ පසාදයිම්හ. අකිත්තයී නොති කිත්තිතං [අකිත්ති තං (ස්‍යා.) එවමීදිසෙසු පදෙසු අතීතවිභත්තිවසෙන මහානි. 110] පකිත්තිතං ආචික්ඛිතං දෙසිතං පඤ්ඤපිතං [පඤ්ඤාපිතං (ක.)] පට්ඨපිතං විවරිතං විභත්තං උත්තානීකතං පකාසිතන්ති – යං තං අපුච්ඡිම්හ අකිත්තයී නො.
අඤ්ඤං තං පුච්ඡාම තදිඞ්ඝ බ්‍රූහීති අඤ්ඤං තං පුච්ඡාම, අඤ්ඤං තං යාචාම, අඤ්ඤං තං අජ්ඣෙසාම, අඤ්ඤං තං පසාදෙම, උත්තරි තං පුච්ඡාම. තදිඞ්ඝ බ්‍රූහීති ඉඞ්ඝ බ්‍රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති – අඤ්ඤං තං පුච්ඡාම තදිඞ්ඝ බ්‍රූහි.
කථං නු ධීරා විතරන්ති ඔඝං, ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්චාති. කථං නූති සංසයපුච්ඡා විමතිපුච්ඡා ද්වෙළ්හකපුච්ඡා අනෙකංසපුච්ඡා – ‘‘එවං නු ඛො, නනු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති – කථං නු. ධීරාති ධීරා පණ්ඩිතා පඤ්ඤවන්තො බුද්ධිමන්තො ඤාණිනො විභාවිනො මෙධාවිනො. ඔඝන්ති කාමොඝං භවොඝං දිට්ඨොඝං අවිජ්ජොඝං. ජාතීති යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ජාති සඤ්ජාති ඔක්කන්ති නිබ්බත්ති අභිනිබ්බත්ති ඛන්ධානං පාතුභාවො ආයතනානං පටිලාභො. ජරාති යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ජරා ජීරණතා ඛණ්ඩිච්චං පාලිච්චං වලිත්තචතා ආයුනො සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො. සොකොති ඤාතිබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස භොගබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස රොගබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස සීලබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස දිට්ඨිබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන වා සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛධම්මෙන වා ඵුට්ඨස්ස සොකො සොචනා සොචිතත්තං අන්තොසොකො අන්තොපරිසොකො අන්තොඩාහො අන්තොපරිඩාහො චෙතසො පරිජ්ඣායනා දොමනස්සං සොකසල්ලං. පරිදෙවොති ඤාතිබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස භොගබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස රොගබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස සීලබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස දිට්ඨිබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන වා සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛධම්මෙන වා ඵුට්ඨස්ස ආදෙවො පරිදෙවො ආදෙවනා පරිදෙවනා ආදෙවිතත්තං පරිදෙවිතත්තං වාචා පලාපො [ලාපො පලාපො (ස්‍යා.) ධම්මසඞ්ගණියෙ] විප්පලාපො ලාලප්පො ලාලප්පනා ලාලප්පිතත්තං [ලාලප්පායනා ලාලප්පායිතත්තං (බහූසු) ජරාසුත්තනිද්දෙසට්ඨකථා ඔලොකෙතබ්බා].
කථං නු ධීරා විතරන්ති ඔඝං, ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්චාති ධීරා කථං ඔඝඤ්ච ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච සොකඤ්ච පරිදෙවඤ්ච තරන්ති උත්තරන්ති පතරන්ති සමතික්කමන්ති වීතිවත්තන්තීති – කථං නු ධීරා විතරන්ති ඔඝං, ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච.
තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහීති. තන්ති යං පුච්ඡාමි යං යාචාමි යං අජ්ඣෙසාමි යං පසාදෙමි. මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං. යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි. භගවා තෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො මුනි මොනප්පත්තො. තීණි මොනෙය්‍යානි – කායමොනෙය්‍යං වචීමොනෙය්‍යං මනොමොනෙය්‍යං.
කතමං කායමොනෙය්‍යං? තිවිධානං කායදුච්චරිතානං පහානං කායමොනෙය්‍යං. තිවිධං කායසුචරිතං කායමොනෙය්‍යං. කායාරම්මණෙ ඤාණං කායමොනෙය්‍යං. කායපරිඤ්ඤා කායමොනෙය්‍යං. පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො කායමොනෙය්‍යං. කායෙ ඡන්දරාගස්ස පහානං කායමොනෙය්‍යං. කායසඞ්ඛාරනිරොධො චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති කායමොනෙය්‍යං. ඉදං කායමොනෙය්‍යං.
කතමං වචීමොනෙය්‍යං? චතුබ්බිධානං වචීදුච්චරිතානං පහානං වචීමොනෙය්‍යං. චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං වචීමොනෙය්‍යං. වාචාරම්මණෙ ඤාණං වචීමොනෙය්‍යං. වාචාපරිඤ්ඤා වචීමොනෙය්‍යං. පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො වචීමොනෙය්‍යං. වාචාය ඡන්දරාගස්ස පහානං වචීමොනෙය්‍යං. වචීසඞ්ඛාරනිරොධො දුතියජ්ඣානසමාපත්ති වචීමොනෙය්‍යං. ඉදං වචීමොනෙය්‍යං.
කතමං මනොමොනෙය්‍යං? තිවිධානං මනොදුච්චරිතානං පහානං මනොමොනෙය්‍යං. තිවිධං මනොසුචරිතං මනොමොනෙය්‍යං. චිත්තාරම්මණෙ ඤාණං මනොමොනෙය්‍යං. චිත්තපරිඤ්ඤා මනොමොනෙය්‍යං. පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො මනොමොනෙය්‍යං. චිත්තෙ ඡන්දරාගස්ස පහානං මනොමොනෙය්‍යං. චිත්තසඞ්ඛාරනිරොධො සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්ති මනොමොනෙය්‍යං. ඉදං මනොමොනෙය්‍යං.
කායමුනිං වචීමුනිං [වාචාමුනිං (බහූසු) ඉතිවු. 67], මනොමුනිමනාසවං;
මුනිං මොනෙය්‍යසම්පන්නං, ආහු සබ්බප්පහායිනං.
කායමුනිං වචීමුනිං, මනොමුනිමනාසවං;
මුනිං මොනෙය්‍යසම්පන්නං, ආහු නින්හාතපාපකන්ති.
ඉමෙහි තීහි මොනෙය්‍යෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතා. ඡ මුනිනො [මුනයො (ස්‍යා.) මහානි. 14] – අගාරමුනිනො, අනගාරමුනිනො, සෙඛමුනිනො [සෙක්ඛමුනිනො (ස්‍යා. ක.)], අසෙඛමුනිනො, පච්චෙකමුනිනො මුනිමුනිනොති. කතමෙ අගාරමුනිනො? යෙ තෙ අගාරිකා දිට්ඨපදා විඤ්ඤාතසාසනා – ඉමෙ අගාරමුනිනො. කතමෙ අනගාරමුනිනො? යෙ තෙ පබ්බජිතා දිට්ඨපදා විඤ්ඤාතසාසනා – ඉමෙ අනගාරමුනිනො. සත්ත සෙඛා සෙඛමුනිනො. අරහන්තො අසෙඛමුනිනො. පච්චෙකසම්බුද්ධා පච්චෙකමුනිනො. තථාගතා අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා මුනිමුනිනො.
න මොනෙන මුනී [මුනි (ස්‍යා. ක.) ධ. ප. 268] හොති, මූළ්හරූපො අවිද්දසු;
යො ච තුලංව පග්ගය්හ, වරමාදාය පණ්ඩිතො.
පාපානි පරිවජ්ජෙති, ස මුනී තෙන සො මුනි;
යො මුනාති උභො ලොකෙ, මුනි තෙන පවුච්චති.
අසතඤ්ච සතඤ්ච ඤත්වා ධම්මං, අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච සබ්බලොකෙ;
දෙවමනුස්සෙහි පූජනීයො [පූජිතො (ස්‍යා. ක.) මහානි. 14], සඞ්ගජාලමතිච්ච [සඞ්ග ජාලමතිච්ච, සු. නි. 532] සො මුනීති.
සාධු වියාකරොහීති තං සාධු ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති – තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි. තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති තථා හි තෙ විදිතො තුලිතො තීරිතො විභූතො විභාවිතො එස ධම්මොති – තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘යං තං අපුච්ඡිම්හ අකිත්තයී නො, අඤ්ඤං තං පුච්ඡාම තදිඞ්ඝ බ්‍රූහි;
කථං නු ධීරා විතරන්ති ඔඝං, ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච;
තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි, තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො’’ති.
22. කිත්තයිස්සාමි තෙ ධම්මං, [මෙත්තගූති භගවා]
දිට්ඨෙ ධම්මෙ අනීතිහං;
යං විදිත්වා සතො චරං, තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං.
කිත්තයිස්සාමි තෙ ධම්මන්ති. ධම්මන්ති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං, චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ, චත්තාරො සම්මප්පධානෙ, චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ, අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, නිබ්බානඤ්ච, නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපදං කිත්තයිස්සාමි ආචික්ඛිස්සාමි දෙසෙස්සාමි පඤ්ඤපෙස්සාමි පට්ඨපෙස්සාමි විවරිස්සාමි විභජිස්සාමි උත්තානීකරිස්සාමි පකාසිස්සාමීති – කිත්තයිස්සාමි තෙ ධම්මං. මෙත්තගූති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති.
දිට්ඨෙ ධම්මෙ අනීතිහන්ති. දිට්ඨෙ ධම්මෙති දිට්ඨෙ ධම්මෙ ඤාතෙ ධම්මෙ තුලිතෙ ධම්මෙ තීරිතෙ ධම්මෙ විභූතෙ ධම්මෙ විභාවිතෙ ධම්මෙ සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති…පෙ… යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති දිට්ඨෙ ධම්මෙ ඤාතෙ ධම්මෙ තුලිතෙ ධම්මෙ තීරිතෙ ධම්මෙ විභූතෙ ධම්මෙ විභාවිතෙ ධම්මෙති – එවම්පි දිට්ඨෙ ධම්මෙ කථයිස්සාමි. අථ වා, දුක්ඛෙ දිට්ඨෙ දුක්ඛං කථයිස්සාමි, සමුදයෙ දිට්ඨෙ සමුදයං කථයිස්සාමි, මග්ගෙ දිට්ඨෙ මග්ගං කථයිස්සාමි, නිරොධෙ දිට්ඨෙ නිරොධං කථයිස්සාමීති – එවම්පි දිට්ඨෙ ධම්මෙ කථයිස්සාමි. අථ වා, දිට්ඨෙ ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං අකාලිකං එහිපස්සිකං ඔපනෙය්‍යිකං පච්චත්තං වෙදිතබ්බං විඤ්ඤූහීති – එවම්පි දිට්ඨෙ ධම්මෙ කථයිස්සාමීති දිට්ඨෙ ධම්මෙ. අනීතිහන්ති න ඉතිහීතිහං න ඉතිකිරාය න පරම්පරාය න පිටකසම්පදාය න තක්කහෙතු න නයහෙතු න ආකාරපරිවිතක්කෙන න දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා, සාමං සයමභිඤ්ඤාතං අත්තපච්චක්ඛධම්මං, තං කථයිස්සාමීති – දිට්ඨෙ ධම්මෙ අනීතිහං.
යං විදිත්වා සතො චරන්ති යං විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා, ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා, ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති… ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති…පෙ… ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා. සතොති චතූහි කාරණෙහි සතො – කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො…පෙ… සො වුච්චති සතො. චරන්ති චරන්තො විහරන්තො ඉරියන්තො වත්තෙන්තො පාලෙන්තො යපෙන්තො යාපෙන්තොති – යං විදිත්වා සතො චරං.
තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති විසත්තිකා වුච්චති තණ්හා. යො රාගො සාරාගො…පෙ… අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. විසත්තිකාති කෙනට්ඨෙන විසත්තිකා? විසතාති විසත්තිකා, විසාලාති විසත්තිකා, විසටාති විසත්තිකා, විසමාති විසත්තිකා, විසක්කතීති විසත්තිකා, විසංහරතීති විසත්තිකා, විසංවාදිකාති විසත්තිකා, විසමූලාති විසත්තිකා, විසඵලාති විසත්තිකා, විසපරිභොගාති විසත්තිකා, විසාලා වා පන සා තණ්හා රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ කුලෙ ගණෙ ආවාසෙ ලාභෙ යසෙ පසංසාය සුඛෙ චීවරෙ පිණ්ඩපාතෙ සෙනාසනෙ ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙ කාමධාතුයා රූපධාතුයා අරූපධාතුයා කාමභවෙ රූපභවෙ අරූපභවෙ සඤ්ඤාභවෙ අසඤ්ඤාභවෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවෙ එකවොකාරභවෙ චතුවොකාරභවෙ පඤ්චවොකාරභවෙ අතීතෙ අනාගතෙ පච්චුප්පන්නෙ දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසු විසටා විත්ථතාති විසත්තිකා. ලොකෙති අපායලොකෙ මනුස්සලොකෙ දෙවලොකෙ ඛන්ධලොකෙ ධාතුලොකෙ ආයතනලොකෙ. තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති ලොකෙ වෙසා විසත්තිකා [යා සා ලොකෙ විසත්තිකා (ස්‍යා.) කාමසුත්තනිද්දෙසට්ඨකථා ඔලොකෙතබ්බා], ලොකෙ වෙතං විසත්තිකං සතො තරෙය්‍ය උත්තරෙය්‍ය පතරෙය්‍ය සමතික්කමෙය්‍ය වීතිවත්තෙය්‍යාති – තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං. තෙනාහ භගවා –
‘‘කිත්තයිස්සාමි තෙ ධම්මං, [මෙත්තගූති භගවා]
දිට්ඨෙ ධම්මෙ අනීතිහං;
යං විදිත්වා සතො චරං, තරෙ ලොකෙ විසත්තික’’න්ති.
23. තඤ්චාහං අභිනන්දාමි, මහෙසි ධම්මමුත්තමං;
යං විදිත්වා සතො චරං, තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං.
තඤ්චාහං අභිනන්දාමීති. තන්ති තුය්හං වචනං බ්‍යප්පථං [බ්‍යපථං (ස්‍යා. ක.)] දෙසනං අනුසාසනං අනුසිට්ඨං [දෙසනං අනුසන්ධි (ස්‍යා.)]. නන්දාමීති අභිනන්දාමි මොදාමි අනුමොදාමි ඉච්ඡාමි සාදියාමි යාචාමි පත්ථයාමි පිහයාමි අභිජප්පාමීති – තඤ්චාහං අභිනන්දාමි.
මහෙසි ධම්මමුත්තමන්ති. මහෙසීති කිං මහෙසි භගවා, මහන්තං සීලක්ඛන්ධං එසී ගවෙසී [එසි ගවෙසි (ස්‍යා.) මහානි. 150] පරියෙසීති මහෙසි, මහන්තං සමාධික්ඛන්ධං…පෙ… මහන්තං පඤ්ඤාක්ඛන්ධං… මහන්තං විමුත්තික්ඛන්ධං… මහන්තං විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො තමොකායස්ස පදාලනං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො විපල්ලාසස්ස පභෙදනං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො තණ්හාසල්ලස්ස අබ්බහනං [අබ්බූහනං (බහූසු), අබ්බූහං (සී. අට්ඨ.)] එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො දිට්ඨිසඞ්ඝාතස්ස විනිවෙඨනං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො මානධජස්ස පපාතනං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො අභිසඞ්ඛාරස්ස වූපසමං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො ඔඝස්ස නිත්ථරණං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො භාරස්ස නික්ඛෙපනං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො සංසාරවට්ටස්ස උපච්ඡෙදං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො සන්තාපස්ස නිබ්බාපනං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො පරිළාහස්ස පටිප්පස්සද්ධිං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහතො ධම්මධජස්ස උස්සාපනං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහන්තෙ සතිපට්ඨානෙ…පෙ… මහන්තෙ සම්මප්පධානෙ… මහන්තෙ ඉද්ධිපාදෙ… මහන්තානි ඉන්ද්‍රියානි… මහන්තානි බලානි… මහන්තෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ… මහන්තං අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං… මහන්තං පරමත්ථං අමතං නිබ්බානං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි, මහෙසක්ඛෙහි සත්තෙහි එසිතො ගවෙසිතො පරියෙසිතො – ‘‘කහං බුද්ධො, කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො, කහං නරාසභො’’ති මහෙසි. ධම්මමුත්තමන්ති ධම්මමුත්තංමං වුච්චති අමතං නිබ්බානං. යො සො සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. උත්තමන්ති අග්ගං සෙට්ඨං විසෙට්ඨං පාමොක්ඛං උත්තමං පවරං ධම්මන්ති – මහෙසි ධම්මමුත්තමං.
යං විදිත්වා සතො චරන්ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා, ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා, ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති… ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති…පෙ… ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා. සතොති චතූහි කාරණෙහි සතො – කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො, වෙදනාසු…පෙ… චිත්තෙ… ධම්මෙසු… ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො… සො වුච්චති සතො. චරන්ති චරන්තො විහරන්තො ඉරියන්තො වත්තෙන්තො පාලෙන්තො යපෙන්තො යාපෙන්තොති – යං විදිත්වා සතො චරං.
තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති විසත්තිකා වුච්චති තණ්හා. යො රාගො සාරාගො…පෙ… අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. විසත්තිකාති කෙනට්ඨෙන විසත්තිකා…පෙ… විසටා විත්ථතාති විසත්තිකා. ලොකෙති අපායලොකෙ…පෙ… ආයතනලොකෙ. තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති ලොකෙ වෙසා විසත්තිකා, ලොකෙ වෙතං විසත්තිකං සතො තරෙය්‍ය උත්තරෙය්‍ය පතරෙය්‍ය සමතික්කමෙය්‍ය වීතිවත්තෙය්‍යාති – තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘තඤ්චාහං අභිනන්දාමි, මහෙසි ධම්මමුත්තමං;
යං විදිත්වා සතො චරං, තරෙ ලොකෙ විසත්තික’’න්ති.
24. යං කිඤ්චි සම්පජානාසි, [මෙත්තගූති භගවා]
උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙ;
එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච, පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං භවෙ න තිට්ඨෙ.
යං කිඤ්චි සම්පජානාසීති යං කිඤ්චි පජානාසි ආජානාසි විජානාසි පටිවිජානාසි පටිවිජ්ඣසීති – යං කිඤ්චි සම්පජානාසි. මෙත්තගූති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති – මෙත්තගූති භගවා.
උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති. උද්ධන්ති අනාගතං [උද්ධං වුච්චති අනාගතං (ස්‍යා. ක.)]; අධොති අතීතං; තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති පච්චුප්පන්නං. උද්ධන්ති දෙවලොකො; අධොති නිරයලොකො; තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති මනුස්සලොකො. අථ වා, උද්ධන්ති කුසලා ධම්මා; අධොති අකුසලා ධම්මා; තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති අබ්‍යාකතා ධම්මා. උද්ධන්ති අරූපධාතු; අධොති කාමධාතු; තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති රූපධාතු. උද්ධන්ති සුඛා වෙදනා; අධොති දුක්ඛා වෙදනා; තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. උද්ධන්ති උද්ධං පාදතලා; අධොති අධො කෙසමත්ථකා; තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති වෙමජ්ඣෙති – උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙ.
එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච, පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං භවෙ න තිට්ඨෙති එතෙසූති ආචික්ඛිතෙසු දෙසිතෙසු පඤ්ඤපිතෙසු පට්ඨපිතෙසු විවරිතෙසු විභජිතෙසු උත්තානීකතෙසු පකාසිතෙසු. නන්දී වුච්චති තණ්හා. යො රාගො සාරාගො…පෙ… අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. නිවෙසනන්ති ද්වෙ නිවෙසනා – තණ්හානිවෙසනා ච දිට්ඨිනිවෙසනා ච. කතමා තණ්හා නිවෙසනා? යාවතා තණ්හාසඞ්ඛාතෙන …පෙ… අයං තණ්හානිවෙසනා. කතමා දිට්ඨිනිවෙසනා? වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි …පෙ… අයං දිට්ඨිනිවෙසනා.
පනුජ්ජ විඤ්ඤාණන්ති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසහගතං විඤ්ඤාණං, අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසහගතං විඤ්ඤාණං, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරසහගතං විඤ්ඤාණං. එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච අභිසඞ්ඛාරසහගතඤ්ච විඤ්ඤාණං නුජ්ජ පනුජ්ජ නුද පනුද ජහ පජහ විනොදෙහි බ්‍යන්තීකරොහි අනභාවං ගමෙහීති – එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං.
භවෙ න තිට්ඨෙති. භවාති ද්වෙ භවා – කම්මභවො ච පටිසන්ධිකො ච පුනබ්භවො. කතමො කම්මභවො? පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො – අයං කම්මභවො. කතමො පටිසන්ධිකො පුනබ්භවො? පටිසන්ධිකා රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං – අයං පටිසන්ධිකො පුනබ්භවො. භවෙ න තිට්ඨෙති නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච අභිසඞ්ඛාරසහගතං විඤ්ඤාණඤ්ච කම්මභවඤ්ච පටිසන්ධිකඤ්ච පුනබ්භවං පජහන්තො විනොදෙන්තො බ්‍යන්තීකරොන්තො අනභාවං ගමෙන්තො කම්මභවෙ න තිට්ඨෙය්‍ය පටිසන්ධිකෙ පුනබ්භවෙ න තිට්ඨෙය්‍ය න සන්තිට්ඨෙය්‍යාති – පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං භවෙ න තිට්ඨෙ. තෙනාහ භගවා –
‘‘යං කිඤ්චි සම්පජානාසි, [මෙත්තගූති භගවා]
උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙ;
එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච, පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං භවෙ න තිට්ඨෙ’’ති.
25. එවංවිහාරී සතො අප්පමත්තො,
භික්ඛු චරං හිත්වා මමායිතානි;
ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච, ඉධෙව විද්වා පජහෙය්‍ය දුක්ඛං.
එවංවිහාරී සතො අප්පමත්තොති. එවංවිහාරීති නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච අභිසඞ්ඛාරසහගතවිඤ්ඤාණඤ්ච කම්මභවඤ්ච පටිසන්ධිකඤ්ච පුනබ්භවං පජහන්තො විනොදෙන්තො බ්‍යන්තීකරොන්තො අනභාවං ගමෙන්තොති – එවංවිහාරී. සතොති චතූහි කාරණෙහි සතො – කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො…පෙ… සො වුච්චති සතො. අප්පමත්තොති සක්කච්චකාරී සාතච්චකාරී අට්ඨිතකාරී අනොලීනවුත්තී [අනොලීනවුත්තිකො (ක.) මහානි. 14] අනික්ඛිත්තච්ඡන්දො අනික්ඛිත්තධුරො අප්පමත්තො කුසලෙසු ධම්මෙසු – ‘‘කථාහං [කදාහං (ස්‍යා.)] අපරිපූරං වා සීලක්ඛන්ධං පරිපූරෙය්‍යං, පරිපූරං වා සීලක්ඛන්ධං තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගණ්හෙය්‍ය’’න්ති යො තත්ථ ඡන්දො ච වායාමො ච උස්සාහො ච උස්සොළ්හී ච අප්පටිවානී [අප්පටිවානි (ක.) මහානි. 14] ච සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච ආතප්පං පධානං අධිට්ඨානං අනුයොගො අප්පමත්තො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසු. ‘‘කථාහං අපරිපූරං වා සමාධික්ඛන්ධං…පෙ… පඤ්ඤාක්ඛන්ධං… විමුත්තික්ඛන්ධං… විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං පරිපූරෙය්‍යං පරිපූරං වා විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගණ්හෙය්‍ය’’න්ති යො තත්ථ ඡන්දො ච වායාමො ච උස්සාහො ච උස්සොළ්හී ච අප්පටිවානී ච සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච ආතප්පං පධානං අධිට්ඨානං අනුයොගො අප්පමත්තො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසු. ‘‘කථාහං අපරිඤ්ඤාතං වා දුක්ඛං පරිජානෙය්‍යං, අප්පහීනෙ වා කිලෙසෙ පජහෙය්‍යං, අභාවිතං වා මග්ගං භාවෙය්‍යං, අසච්ඡිකතං වා නිරොධං සච්ඡිකරෙය්‍ය’’න්ති යො තත්ථ ඡන්දො ච වායාමො ච උස්සාහො ච උස්සොළ්හී ච අප්පටිවානී ච සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච ආතප්පං පධානං අධිට්ඨානං අනුයොගො අප්පමත්තො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසූති – එවංවිහාරී සතො අප්පමත්තො.
භික්ඛු චරං හිත්වා මමායිතානීති. භික්ඛූති පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො [කල්‍යාණපුථුජ්ජනො (ස්‍යා.), එවමීදිසෙසු ඨානෙසු] වා භික්ඛු සෙක්ඛො වා භික්ඛු. චරන්ති චරන්තො විහරන්තො ඉරියන්තො වත්තෙන්තො පාලෙන්තො යපෙන්තො යාපෙන්තො. මමත්තාති ද්වෙ මමත්තා – තණ්හාමමත්තඤ්ච දිට්ඨිමමත්තඤ්ච…පෙ… ඉදං තණ්හාමමත්තං…පෙ… ඉදං දිට්ඨිමමත්තං… තණ්හාමමත්තං පහාය දිට්ඨිමමත්තං පටිනිස්සජ්ජිත්වා මමත්තෙ ජහිත්වා චජිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්‍යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති – භික්ඛු චරං හිත්වා මමායිතානි.
ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච, ඉධෙව විද්වා පජහෙය්‍ය දුක්ඛන්ති. ජාතීති යා තෙසං තෙසං සත්තානං…පෙ… ජරන්ති යා තෙසං තෙසං සත්තානං…පෙ… සොකොති ඤාතිබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස…පෙ… පරිදෙවොති ඤාතිබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස…පෙ… ඉධාති ඉමිස්සා දිට්ඨියා…පෙ… ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ. විද්වාති විජ්ජාගතො ඤාණී විභාවී මෙධාවී. දුක්ඛන්ති ජාතිදුක්ඛං…පෙ… දොමනස්සුපායාසදුක්ඛං. ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච, ඉධෙව විද්වා පජහෙය්‍ය දුක්ඛන්ති විජ්ජාගතො ඤාණී විභාවී මෙධාවී ඉධෙව ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච සොකපරිද්දවඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පජහෙය්‍ය විනොදෙය්‍ය බ්‍යන්තීකරෙය්‍ය අනභාවං ගමෙය්‍යාති – ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච, ඉධෙව විද්වා පජහෙය්‍ය දුක්ඛං. තෙනාහ භගවා –
‘‘එවංවිහාරී සතො අප්පමත්තො, භික්ඛු චරං හිත්වා මමායිතානි;
ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච, ඉධෙව විද්වා පජහෙය්‍ය දුක්ඛ’’න්ති.
26. එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො, සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකං;
අද්ධා හි භගවා පහාසි දුක්ඛං, තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො.
එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනොති. එතන්ති තුය්හං වචනං බ්‍යප්පථං දෙසනං අනුසාසනං අනුසිට්ඨං නන්දාමි අභිනන්දාමි මොදාමි අනුමොදාමි ඉච්ඡාමි සාදියාමි පත්ථයාමි පිහයාමි අභිජප්පාමි. මහෙසිනොති කිං මහෙසි භගවා? මහන්තං සීලක්ඛන්ධං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි…පෙ… කහං නරාසභොති මහෙසීති – එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො.
සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකන්ති. සුකිත්තිතන්ති සුකිත්තිතං සුආචික්ඛිතං සුදෙසිතං සුපඤ්ඤපිතං සුපට්ඨපිතං සුවිවරිතං සුවිභජිතං සුඋත්තානීකතං සුපකාසිතන්ති – සුකිත්තිතං. ගොතමනූපධීකන්ති උපධී වුච්චන්ති කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අභිසඞ්ඛාරා ච. උපධිප්පහානං උපධිවූපසමං උපධිපටිනිස්සග්ගං උපධිපටිපස්සද්ධං අමතං නිබ්බානන්ති – සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකං.
අද්ධා හි භගවා පහාසි දුක්ඛන්ති. අද්ධාති එකංසවචනං නිස්සංසයවචනං නික්කඞ්ඛාවචනං අද්වෙජ්ඣවචනං අද්වෙළ්හකවචනං නිරොධවචනං අප්පණකවචනං අවත්ථාපනවචනමෙතං – අද්ධාති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති. පහාසි දුක්ඛන්ති ජාතිදුක්ඛං ජරාදුක්ඛං බ්‍යාධිදුක්ඛං මරණදුක්ඛං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛං පහාසි පජහි විනොදෙසි බ්‍යන්තීකරොසි අනභාවං ගමෙසීති – අද්ධා හි භගවා පහාසි දුක්ඛං.
තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති තථා හි තෙ විදිතො තුලිතො තීරිතො විභූතො විභාවිතො එස ධම්මොති – තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො, සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකං;
අද්ධා හි භගවා පහාසි දුක්ඛං, තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො’’ති.
27. තෙ චාපි නූනප්පජහෙය්‍යු දුක්ඛං, යෙ ත්වං මුනී අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍ය;
තං තං නමස්සාමි සමෙච්ච නාග, අප්පෙව මං භගවා අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍ය.
තෙ චාපි නූනප්පජහෙය්‍යු දුක්ඛන්ති. තෙ චාපීති ඛත්තියා ච බ්‍රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච. පජහෙය්‍යු දුක්ඛන්ති ජාතිදුක්ඛං ජරාදුක්ඛං බ්‍යාධිදුක්ඛං මරණදුක්ඛං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛං පජහෙය්‍යුං විනොදෙය්‍යුං බ්‍යන්තීකරෙය්‍යුං අනභාවං ගමෙය්‍යුන්ති – තෙ චාපි නූනප්පජහෙය්‍යු දුක්ඛං.
යෙ ත්වං මුනී අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍යාති. යෙති ඛත්තියෙ ච බ්‍රාහ්මණෙ ච වෙස්සෙ ච සුද්දෙ ච ගහට්ඨෙ ච පබ්බජිතෙ ච දෙවෙ ච මනුස්සෙ ච. ත්වන්ති භගවන්තං භණති. මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං…පෙ… සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනි. අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍යාති අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍ය සක්කච්චං ඔවදෙය්‍ය අභිණ්හං ඔවදෙය්‍ය පුනප්පුනං ඔවදෙය්‍ය අනුසාසෙය්‍යාති – යෙ ත්වං මුනී අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍ය.
තං තං නමස්සාමි සමෙච්ච නාගාති. තන්ති භගවන්තං භණති. නමස්සාමීති කායෙන වා නමස්සාමි, වාචාය වා නමස්සාමි, චිත්තෙන වා නමස්සාමි, අන්වත්ථපටිපත්තියා වා නමස්සාමි, ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා වා නමස්සාමි, සක්කරොමි ගරුං කරොමි [ගරුකරොමි (ස්‍යා.)] මානෙමි පූජෙමි. සමෙච්චාති සමෙච්ච අභිසමෙච්ච සමාගන්ත්වා අභිසමාගන්ත්වා සම්මුඛා තං නමස්සාමි. නාගාති නාගො ච භගවා ආගුං න කරොතීති – නාගො, න ගච්ඡතීති – නාගො, න ආගච්ඡතීති – නාගො. කථං භගවා ආගුං න කරොතීති – නාගො? ආගු වුච්චති පාපකා අකුසලා ධම්මා සංකිලෙසිකා පොනොභවිකා සදරා දුක්ඛවිපාකා ආයතිං ජාතිජරාමරණියා.
ආගුං න කරොති කිඤ්චි ලොකෙ, [සභියාති භගවා]
සබ්බසංයොගෙ [සබ්බයොගෙ (ක.), සු. නි. 527] විසජ්ජ බන්ධනානි;
සබ්බත්ථ න සජ්ජතී විමුත්තො, නාගො තාදි පවුච්චතෙ තථත්තාති.
එවං භගවා ආගුං න කරොතීති – නාගො.
කථං භගවා න ගච්ඡතීති – නාගො. භගවා න ඡන්දාගතිං ගච්ඡති, න දොසාගතිං ගච්ඡති, න මොහාගතිං ගච්ඡති, න භයාගතිං ගච්ඡති, න රාගවසෙන ගච්ඡති, න දොසවසෙන ගච්ඡති, න මොහවසෙන ගච්ඡති, න මානවසෙන ගච්ඡති, න දිට්ඨිවසෙන ගච්ඡති, න උද්ධච්චවසෙන ගච්ඡති, න විචිකිච්ඡාවසෙන ගච්ඡති, න අනුසයවසෙන ගච්ඡති, න වග්ගෙහි ධම්මෙහි යායති නීයති [නිය්‍යති (ස්‍යා. ක.)] වුය්හති සංහරීයති. එවං භගවා න ගච්ඡතීති – නාගො.
කථං භගවා න ආගච්ඡතීති – නාගො. සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡති. සකදාගාමිමග්ගෙන…පෙ… අනාගාමිමග්ගෙන… අරහත්තමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡති. එවං භගවා න ආගච්ඡතීති නාගොති – තං තං නමස්සාමි සමෙච්ච නාග.
අප්පෙව මං භගවා අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍යාති අප්පෙව මං භගවා අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍ය සක්කච්චං ඔවදෙය්‍ය අභිණ්හං ඔවදෙය්‍ය පුනප්පුනං ඔවදෙය්‍ය අනුසාසෙය්‍යාති – අප්පෙව මං භගවා අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍ය. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘තෙ චාපි නූනප්පජහෙය්‍යු දුක්ඛං, යෙ ත්වං මුනී අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍ය;
තං තං නමස්සාමි සමෙච්ච නාග, අප්පෙව මං භගවා අට්ඨිතං ඔවදෙය්‍යා’’ති.
28. යං බ්‍රාහ්මණං වෙදගුමාභිජඤ්ඤා, අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්තං;
අද්ධා හි සො ඔඝමිමං අතාරි, තිණ්ණො ච පාරං අඛිලො අකඞ්ඛො.
යං බ්‍රාහ්මණං වෙදගුමාභිජඤ්ඤාති. බ්‍රාහ්මණොති සත්තන්නං ධම්මානං බාහිතත්තා බ්‍රාහ්මණො. සක්කායදිට්ඨි බාහිතා හොති, විචිකිච්ඡා බාහිතා හොති, සීලබ්බතපරාමාසො බාහිතො හොති, රාගො බාහිතො හොති, දොසො බාහිතො හොති, මොහො බාහිතො හොති, මානො බාහිතො හොති. බාහිතාස්ස හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා සංකිලෙසිකා පොනොභවිකා සදරා දුක්ඛවිපාකා ආයතිං ජාතිජරාමරණියා.
බාහිත්වා සබ්බපාපකානි, [සභියාති භගවා]