4. උපචිකාවග්ගො

1. උපචිකඞ්ගපඤ්හො

1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘උපචිකාය එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’න්ති යං වදෙසි, කතමං තං එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, උපචිකා උපරි ඡදනං කත්වා අත්තානං පිදහිත්වා ගොචරාය චරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන සීලසංවරඡදනං කත්වා මානසං පිදහිත්වා පිණ්ඩාය චරිතබ්බං, සීලසංවරඡදනෙන ඛො, මහාරාජ, යොගී යොගාවචරො සබ්බභයසමතික්කන්තො හොති. ඉදං, මහාරාජ, උපචිකාය එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං, භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන උපසෙනෙන වඞ්ගන්තපුත්තෙන –

‘‘‘සීලසංවරඡදනං, යොගී කත්වාන මානසං;

අනුපලිත්තො ලොකෙන, භයා ච පරිමුච්චතී’’’ති.

උපචිකඞ්ගපඤ්හො පඨමො.

2. බිළාරඞ්ගපඤ්හො

2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘බිළාරස්ස ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, බිළාරො ගුහාගතොපි සුසිරගතොපි හම්මියන්තරගතොපි උන්දූරං යෙව පරියෙසති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ගාමගතෙනාපි අරඤ්ඤගතෙනාපි රුක්ඛමූලගතෙනාපි සුඤ්ඤාගාරගතෙනාපි සතතං සමිතං අප්පමත්තෙන කායගතාසතිභොජනං යෙව පරියෙසිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, බිළාරස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, බිළාරො ආසන්නෙ යෙව ගොචරං පරියෙසති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ඉමෙසු යෙව පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සිනා විහරිතබ්බං ‘ඉති රූපං ඉති රූපස්ස සමුදයො ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො, ඉති වෙදනා ඉති වෙදනාය සමුදයො ඉති වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො, ඉති සඤ්ඤා ඉති සඤ්ඤාය සමුදයො ඉති සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො, ඉති සඞ්ඛාරා ඉති සඞ්ඛාරානං සමුදයො ඉති සඞ්ඛාරානං අත්ථඞ්ගමො, ඉති විඤ්ඤාණං ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති. ඉදං, මහාරාජ, බිළාරස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන –

‘‘‘න ඉතො දූරෙ භවිතබ්බං, භවග්ගං කිං කරිස්සති;

පච්චුප්පන්නම්හි වොහාරෙ, සකෙ කායම්හි වින්දථා’’’ති.

බිළාරඞ්ගපඤ්හො දුතියො.

3. උන්දූරඞ්ගපඤ්හො

3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘උන්දූරස්ස [උන්දුරස්ස (ස්‍යා. ක.)] එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’න්ති යං වදෙසි, කතමං තං එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, උන්දූරො ඉතොචිතො ච විචරන්තො ආහාරූපාසීසකො යෙව චරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ඉතොචිතො ච විචරන්තෙන යොනිසො මනසිකාරූපාසීසකෙනෙව භවිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, උන්දූරස්ස එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන උපසෙනෙන වඞ්ගන්තපුත්තෙන –

‘‘‘ධම්මාසීසං [ධම්මසීසං (සී. පී.)] කරිත්වාන, විහරන්තො විපස්සකො;

අනොලීනො විහරති, උපසන්තො සදා සතො’’’ති.

උන්දූරඞ්ගපඤ්හො තතියො.

4. විච්ඡිකඞ්ගපඤ්හො

4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘විච්ඡිකස්ස එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’න්ති යං වදෙසි, කතමං තං එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, විච්ඡිකො නඞ්ගුලාවුධො නඞ්ගුලං උස්සාපෙත්වා චරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ඤාණාවුධෙන භවිතබ්බං, ඤාණං උස්සාපෙත්වා විහරිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, විච්ඡිකස්ස එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන උපසෙනෙන වඞ්ගන්තපුත්තෙන –

‘‘‘ඤාණඛග්ගං ගහෙත්වාන, විහරන්තො විපස්සකො;

පරිමුච්චති සබ්බභයා, දුප්පසහො ච සො භවෙ’’’ති.

විච්ඡිකඞ්ගපඤ්හො චතුත්ථො.

5. නකුලඞ්ගපඤ්හො

5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘නකුලස්ස එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’න්ති යං වදෙසි, කතමං තං එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, නකුලො උරගමුපගච්ඡන්තො භෙසජ්ජෙන කායං පරිභාවෙත්වා උරගමුපගච්ඡති ගහෙතුං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන කොධාඝාතබහුලං කලහවිග්ගහවිවාදවිරොධාභිභූතං ලොකමුපගච්ඡන්තෙන මෙත්තාභෙසජ්ජෙන මානසං අනුලිම්පිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, නකුලස්ස එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා –

‘‘‘තස්මා සකං පරෙසම්පි, කාතබ්බා මෙත්තභාවනා;

මෙත්තචිත්තෙන ඵරිතබ්බං, එතං බුද්ධාන සාසන’’’න්ති.

නකුලඞ්ගපඤ්හො පඤ්චමො.

6. ජරසිඞ්ගාලඞ්ගපඤ්හො

6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘ජරසිඞ්ගාලස්ස ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, ජරසිඞ්ගාලො භොජනං පටිලභිත්වා අජිගුච්ඡමානො යාවදත්ථං ආහරයති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන භොජනං පටිලභිත්වා අජිගුච්ඡමානෙන සරීරයාපනමත්තමෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, ජරසිඞ්ගාලස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන මහාකස්සපෙන –

‘‘‘සෙනාසනම්හා ඔරුය්හ, ගාමං පිණ්ඩාය පාවිසිං;

භුඤ්ජන්තං පුරිසං කුට්ඨිං, සක්කච්ච නං උපට්ඨහිං.

‘‘‘සො මෙ පක්කෙන හත්ථෙන, ආලොපං උපනාමයි;

ආලොපං පක්ඛිපන්තස්ස, අඞ්ගුලිපෙත්ථ ඡිජ්ජථ.

‘‘‘කුට්ටමූලඤ්ච නිස්සාය, ආලොපං තං අභුඤ්ජිසං;

භුඤ්ජමානෙ වා භුත්තෙ වා, ජෙගුච්ඡං මෙ න විජ්ජතී’ති.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ජරසිඞ්ගාලො භොජනං පටිලභිත්වා න විචිනාති ලූඛං වා පණීතං වාති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන භොජනං පටිලභිත්වා න විචිනිතබ්බං ‘ලූඛං වා පණීතං වා සම්පන්නං වා අසම්පන්නං වා’ති, යථාලද්ධෙන සන්තුස්සිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, ජරසිඞ්ගාලස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන උපසෙනෙන වඞ්ගන්තපුත්තෙන –

‘‘‘ලූඛෙනපි ච සන්තුස්සෙ, නාඤ්ඤං පත්ථෙ රසං බහුං;

රසෙසු අනුගිද්ධස්ස, ඣානෙ න රමතෙ [රමතී (සී. පී.)] මනො;

ඉතරීතරෙන සන්තුට්ඨො [සන්තුට්ඨෙ (සී. පී.)], සාමඤ්ඤං පරිපූරතී’’’ති.

ජරසිඞ්ගාලඞ්ගපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. මිගඞ්ගපඤ්හො

7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘මිගස්ස තීණි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි තීණි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, මිගො දිවා අරඤ්ඤෙ චරති, රත්තිං අබ්භොකාසෙ, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන දිවා අරඤ්ඤෙ විහරිතබ්බං, රත්තිං අබ්භොකාසෙ. ඉදං, මහාරාජ, මිගස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන ලොමහංසනපරියායෙ –

‘සො ඛො අහං, සාරිපුත්ත, යා තා රත්තියො සීතා හෙමන්තිකා අන්තරට්ඨකා හිමපාතසමයා [අන්තරට්ඨකෙ හිමපාතසමයෙ (සී. පී. ක.)], තථාරූපාසු රත්තීසු රත්තිං අබ්භොකාසෙ විහරාමි, දිවා වනසණ්ඩෙ. ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ දිවා අබ්භොකාසෙ විහරාමි, රත්තිං වනසණ්ඩෙ’ති.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, මිගො සත්තිම්හි වා සරෙ වා ඔපතන්තෙ වඤ්චෙති [වජ්ජෙති (ක.)] පලායති, න කායමුපනෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන කිලෙසෙසු ඔපතන්තෙසු වඤ්චයිතබ්බං [වජ්ජයිතබ්බං (ක.)] පලායිතබ්බං, න චිත්තමුපනෙතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, මිගස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, මිගො මනුස්සෙ දිස්වා යෙන වා තෙන වා පලායති ‘මා මං තෙ අද්දසංසූ’ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන භණ්ඩනකලහවිග්ගහවිවාදසීලෙ දුස්සීලෙ කුසීතෙ සඞ්ගණිකාරාමෙ දිස්වා යෙන වා තෙන වා පලායිතබ්බං ‘මා මං තෙ අද්දසංසු, අහඤ්ච තෙ මා අද්දස’න්ති. ඉදං, මහාරාජ, මිගස්ස තතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා –

‘‘‘මා මෙ කදාචි පාපිච්ඡො, කුසීතො හීනවීරියො;

අප්පස්සුතො අනාචාරො, සම්මතො [සමෙතො (සී. පී.)] අහු කත්ථචී’’’ති.

මිගඞ්ගපඤ්හො සත්තමො.

8. ගොරූපඞ්ගපඤ්හො

8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘ගොරූපස්ස චත්තාරි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි චත්තාරි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, ගොරූපො සකං ගෙහං න විජහති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන සකො කායො න විජහිතබ්බො ‘අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභෙදනවිකිරණවිද්ධංසනධම්මො අයං කායො’ති. ඉදං, මහාරාජ, ගොරූපස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ගොරූපො ආදින්නධුරො සුඛදුක්ඛෙන ධුරං වහති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ආදින්නබ්‍රහ්මචරියෙන සුඛදුක්ඛෙන යාව ජීවිතපරියාදානා ආපාණකොටිකං බ්‍රහ්මචරියං චරිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, ගොරූපස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ගොරූපො ඡන්දෙන ඝායමානො පානීයං පිවති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ආචරියුපජ්ඣායානං අනුසිට්ඨි ඡන්දෙන පෙමෙන පසාදෙන ඝායමානෙන පටිග්ගහෙතබ්බා. ඉදං, මහාරාජ, ගොරූපස්ස තතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ගොරූපො යෙන කෙනචි වාහියමානො වහති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ථෙරනවමජ්ඣිමභික්ඛූනම්පි ගිහිඋපාසකස්සාපි ඔවාදානුසාසනී සිරසා සම්පටිච්ඡිතබ්බා. ඉදං, මහාරාජ, ගොරූපස්ස චතුත්ථං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා –

‘‘‘තදහු පබ්බජිතො සන්තො, ජාතියා සත්තවස්සිකො;

සොපි මං අනුසාසෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාමි මත්ථකෙ [මුද්ධනා (සී.)].

‘‘‘තිබ්බං ඡන්දඤ්ච පෙමඤ්ච, තස්මිං දිස්වා උපට්ඨපෙ;

ඨපෙය්‍යාචරියට්ඨානෙ, සක්කච්ච නං පුනප්පුන’’’න්ති.

ගොරූපඞ්ගපඤ්හො අට්ඨමො.

9. වරාහඞ්ගපඤ්හො

9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘වරාහස්ස ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, වරාහො සන්තත්තකඨිතෙ [සන්තත්තකඨිනෙ (සී. පී.)] ගිම්හසමයෙ සම්පත්තෙ උදකං උපගච්ඡති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන දොසෙන චිත්තෙ ආලුළිතඛලිතවිබ්භන්තසන්තත්තෙ සීතලාමතපණීතමෙත්තාභාවනං උපගන්තබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, වරාහස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, වරාහො චික්ඛල්ලමුදකමුපගන්ත්වා නාසිකාය පථවිං ඛණිත්වා දොණිං කත්වා දොණිකාය සයති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන මානසෙ කායං නික්ඛිපිත්වා ආරම්මණන්තරගතෙන සයිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, වරාහස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන පිණ්ඩොලභාරද්වාජෙන –

‘‘‘කායෙ [කායෙන (ක.)] සභාවං දිස්වාන, විචිනිත්වා විපස්සකො;

එකාකියො අදුතියො, සෙති ආරම්මණන්තරෙ’’’ති.

වරාහඞ්ගපඤ්හො නවමො.

10. හත්ථිඞ්ගපඤ්හො

10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘හත්ථිස්ස පඤ්ච අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි පඤ්ච අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, හත්ථී නාම චරන්තො යෙව පථවිං දාලෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන කායං සම්මසමානෙනෙව සබ්බෙ කිලෙසා දාලෙතබ්බා. ඉදං, මහාරාජ, හත්ථිස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, හත්ථී සබ්බකායෙනෙව අපලොකෙති, උජුකං යෙව පෙක්ඛති, න දිසාවිදිසා විලොකෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන සබ්බකායෙන අපලොකිනා භවිතබ්බං, න දිසාවිදිසා විලොකෙතබ්බා, න උද්ධං උල්ලොකෙතබ්බං, න අධො ඔලොකෙතබ්බං, යුගමත්තපෙක්ඛිනා භවිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, හත්ථිස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, හත්ථී අනිබද්ධසයනො ගොචරායමනුගන්ත්වා න තමෙව දෙසං වාසත්ථමුපගච්ඡති, න ධුවප්පතිට්ඨාලයො, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන අනිබද්ධසයනෙන භවිතබ්බං, නිරාලයෙන පිණ්ඩාය ගන්තබ්බං, යදි පස්සති විපස්සකො මනුඤ්ඤං පතිරූපං රුචිරදෙසෙ භවං මණ්ඩපං වා රුක්ඛමූලං වා ගුහං වා පබ්භාරං වා, තත්ථෙව වාසමුපගන්තබ්බං, ධුවප්පතිට්ඨාලයො න කාතබ්බො. ඉදං, මහාරාජ, හත්ථිස්ස තතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, හත්ථී උදකං ඔගාහිත්වා සුචිවිමලසීතලසලිලපරිපුණ්ණං කුමුදුප්පලපදුමපුණ්ඩරීකසඤ්ඡන්නං මහතිමහන්තං පදුමසරං ඔගාහිත්වා කීළති ගජවරකීළං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන සුචිවිමලවිප්පසන්නමනාවිලධම්මවරවාරිපුණ්ණං විමුත්තිකුසුමසඤ්ඡන්නං මහාසතිපට්ඨානපොක්ඛරණිං ඔගාහිත්වා ඤාණෙන සඞ්ඛාරා ඔධුනිතබ්බා විධුනිතබ්බා, යොගාවචරකීළා කීළිතබ්බා. ඉදං, මහාරාජ, හත්ථිස්ස චතුත්ථං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, හත්ථී සතො පාදං උද්ධරති, සතො පාදං නික්ඛිපති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන සතෙන සම්පජානෙන පාදං උද්ධරිතබ්බං, සතෙන සම්පජානෙන පාදං නික්ඛිපිතබ්බං, අභික්කමපටික්කමෙ සමිඤ්ජනපසාරණෙ සබ්බත්ථ සතෙන සම්පජානෙන භවිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, හත්ථිස්ස පඤ්චමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන සංයුත්තනිකායවරෙ –

‘‘‘කායෙන සංවරො සාධු, සාධු වාචාය සංවරො;

මනසා සංවරො සාධු, සාධු සබ්බත්ථ සංවරො;

සබ්බත්ථ සංවුතො ලජ්ජී, රක්ඛිතොති පවුච්චතී’’’ති.

හත්ථිඞ්ගපඤ්හො දසමො.උපචිකාවග්ගො චතුත්ථො.

තස්සුද්දානං –

උපචිකා බිළාරො ච, උන්දූරො විච්ඡිකෙන ච;

නකුලො සිඞ්ගාලො මිගො,

ගොරූපො වරාහො හත්ථිනා දසාති.