2. සමුද්දවග්ගො
1. ලාබුලතඞ්ගපඤ්හො
1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘ලාබුලතාය එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’න්ති යං වදෙසි, කතමං තං එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, ලාබුලතා තිණෙ වා කට්ඨෙ වා ලතාය වා සොණ්ඩිකාහි ආලම්බිත්වා තස්සූපරි වඩ්ඪති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන අරහත්තෙ අභිවඩ්ඪිතුකාමෙන මනසා ආරම්මණං ආලම්බිත්වා අරහත්තෙ අභිවඩ්ඪිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, ලාබුලතාය එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා –
‘‘‘යථා ලාබුලතා නාම, තිණෙ කට්ඨෙ ලතාය වා;
ආලම්බිත්වා සොණ්ඩිකාහි, තතො වඩ්ඪති උප්පරි.
‘‘‘තථෙව බුද්ධපුත්තෙන, අරහත්තඵලකාමිනා;
ආරම්මණං ආලම්බිත්වා, වඩ්ඪිතබ්බං අසෙක්ඛඵලෙ’’’ති.
ලාබුලතඞ්ගපඤ්හො පඨමො.
2. පදුමඞ්ගපඤ්හො
2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘පදුමස්ස තීණි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි තීණි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, පදුමං උදකෙ ජාතං උදකෙ සංවද්ධං අනුපලිත්තං උදකෙන, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන කුලෙ ගණෙ ලාභෙ යසෙ සක්කාරෙ සම්මානනාය පරිභොගපච්චයෙසු ච සබ්බත්ථ අනුපලිත්තෙන භවිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, පදුමස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, පදුමං උදකා අච්චුග්ගම්ම ඨාති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන සබ්බලොකං අභිභවිත්වා අච්චුග්ගම්ම ලොකුත්තරධම්මෙ ඨාතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, පදුමස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, පදුමං අප්පමත්තකෙනපි අනිලෙන එරිතං චලති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන අප්පමත්තකෙසුපි කිලෙසෙසු සංයමො කරණීයො, භයදස්සාවිනා විහරිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, පදුමස්ස තතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන ‘අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූ’ති.
පදුමඞ්ගපඤ්හො දුතියො.
3. බීජඞ්ගපඤ්හො
3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘බීජස්ස ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, බීජං අප්පකම්පි සමානං භද්දකෙ ඛෙත්තෙ වුත්තං දෙවෙ සම්මා ධාරං පවෙච්ඡන්තෙ සුබහූනි ඵලානි අනුදස්සති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන යථා පටිපාදිතං සීලං කෙවලං සාමඤ්ඤඵලමනුදස්සති. එවං සම්මා පටිපජ්ජිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, බීජස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, බීජං සුපරිසොධිතෙ ඛෙත්තෙ රොපිතං ඛිප්පමෙව සංවිරූහති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන මානසං සුපරිග්ගහිතං සුඤ්ඤාගාරෙ පරිසොධිතං සතිපට්ඨානඛෙත්තවරෙ ඛිත්තං ඛිප්පමෙව විරූහති. ඉදං, මහාරාජ, බීජස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන අනුරුද්ධෙන –
‘‘‘යථාපි ඛෙත්තෙ [යථා ඛෙත්තෙ (සී.)] පරිසුද්ධෙ, බීජඤ්චස්ස පතිට්ඨිතං;
විපුලං තස්ස ඵලං හොති, අපි තොසෙති කස්සකං.
‘‘‘තථෙව යොගිනො චිත්තං, සුඤ්ඤාගාරෙ විසොධිතං;
සතිපට්ඨානඛෙත්තම්හි, ඛිප්පමෙව විරූහතී’’’ති.
බීජඞ්ගපඤ්හො තතියො.
4. සාලකල්යාණිකඞ්ගපඤ්හො
4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘සාලකල්යාණිකාය එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’න්ති යං වදෙසි, කතමං තං එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, සාලකල්යාණිකා නාම අන්තොපථවියං යෙව අභිවඩ්ඪති හත්ථසතම්පි භිය්යොපි, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි චතස්සො පටිසම්භිදා ඡළභිඤ්ඤායො කෙවලඤ්ච සමණධම්මං සුඤ්ඤාගාරෙ යෙව පරිපූරයිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, සාලකල්යාණිකාය එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන රාහුලෙන –
‘‘‘සාලකල්යාණිකා නාම, පාදපො ධරණීරුහො;
අන්තොපථවියං යෙව, සතහත්ථොපි වඩ්ඪති.
‘‘‘යථා කාලම්හි සම්පත්තෙ, පරිපාකෙන සො දුමො;
උග්ගඤ්ඡිත්වාන එකාහං, සතහත්ථොපි වඩ්ඪති.
‘‘‘එවමෙවාහං මහාවීර, සාලකල්යාණිකා විය;
අබ්භන්තරෙ සුඤ්ඤාගාරෙ, ධම්මතො අභිවඩ්ඪයි’’’න්ති.
සාලකල්යාණිකඞ්ගපඤ්හො චතුත්ථො.
5. නාවඞ්ගපඤ්හො
5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘නාවාය තීණි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි තීණි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, නාවා බහුවිධදාරුසඞ්ඝාටසමවායෙන බහුම්පි ජනං තාරයති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ආචාරසීලගුණවත්තප්පටිවත්තබහුවිධධම්මසඞ්ඝාටසමවායෙන සදෙවකො ලොකො තාරයිතබ්බො. ඉදං, මහාරාජ, නාවාය පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, නාවා බහුවිධඌමිත්ථනිතවෙගවිසටමාවට්ටවෙගං සහති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන බහුවිධකිලෙසඌමිවෙගං ලාභසක්කාරයසසිලොකපූජනවන්දනා පරකුලෙසු නින්දාපසංසාසුඛදුක්ඛසම්මානනවිමානනබහුවිධදොසඌමිවෙගඤ්ච සහිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, නාවාය දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, නාවා අපරිමිතමනන්තමපාරමක්ඛොභිතගම්භීරෙ මහතිමහාඝොසෙ තිමිතිමිඞ්ගලමකරමච්ඡගණාකුලෙ මහතිමහාසමුද්දෙ චරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන තිපරිවට්ට ද්වාදසාකාර චතුසච්චාභිසමයප්පටිවෙධෙ මානසං සඤ්චාරයිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, නාවාය තතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන සංයුත්තනිකායවරෙ සච්චසංයුත්තෙ –
‘‘‘විතක්කෙන්තා ච ඛො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති විතක්කෙය්යාථ, ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති විතක්කෙය්යාථ, ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති විතක්කෙය්යාථ, ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති විතක්කෙය්යාථා’’’ති.
නාවඞ්ගපඤ්හො පඤ්චමො.
6. නාවාලග්ගනකඞ්ගපඤ්හො
6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘නාවාලග්ගනකස්ස ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි ද්වෙ අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, නාවාලග්ගනකං බහුඌමිජාලාකුලවික්ඛොභිතසලිලතලෙ මහතිමහාසමුද්දෙ නාවං ලග්ගෙති ඨපෙති, න දෙති දිසාවිදිසං හරිතුං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන රාගදොසමොහූමිජාලෙ මහතිමහාවිතක්කසම්පහාරෙ චිත්තං ලග්ගෙතබ්බං, න දාතබ්බං දිසාවිදිසං හරිතුං. ඉදං, මහාරාජ, නාවාලග්ගනකස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, නාවාලග්ගනකං න ප්ලවති [න පිලවති (සී. පී.)] විසීදති, හත්ථසතෙපි උදකෙ නාවං ලග්ගෙති ඨානමුපනෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ලාභයසසක්කාරමානනවන්දනපූජනඅපචිතීසු ලාභග්ගයසග්ගෙපි න ප්ලවිතබ්බං, සරීරයාපනමත්තකෙ යෙව චිත්තං ඨපෙතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, නාවාලග්ගනකස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා –
‘‘‘යථා සමුද්දෙ ලග්ගනකං, න ප්ලවති විසීදති;
තථෙව ලාභසක්කාරෙ, මා ප්ලවථ විසීදථා’’’ති.
නාවාලග්ගනකඞ්ගපඤ්හො ඡට්ඨො.
7. කූපඞ්ගපඤ්හො
7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘කූපස්ස එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’න්ති යං වදෙසි, කතමං තං එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, කූපො රජ්ජුඤ්ච වරත්තඤ්ච ලඞ්කාරඤ්ච ධාරෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන සතිසම්පජඤ්ඤසමන්නාගතෙන භවිතබ්බං, අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ උච්චාරපස්සාවකම්මෙ ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරිනා භවිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, කූපස්ස එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන ‘සතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විහරෙය්ය සම්පජානො, අයං වො අම්හාකං අනුසාසනී’’’ති.
කූපඞ්ගපඤ්හො සත්තමො.
8. නියාමකඞ්ගපඤ්හො
8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘නියාමකස්ස තීණි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි තීණි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, නියාමකො රත්තින්දිවං සතතං සමිතං අප්පමත්තො යත්තප්පයත්තො නාවං සාරෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන චිත්තං නියාමයමානෙන රත්තින්දිවං සතතං සමිතං අප්පමත්තෙන යත්තප්පයත්තෙන යොනිසො මනසිකාරෙන චිත්තං නියාමෙතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, නියාමකස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන ධම්මපදෙ –
‘‘‘අප්පමාදරතා හොථ, සචිත්තමනුරක්ඛථ;
දුග්ගා උද්ධරථත්තානං, පඞ්කෙ සන්නොව [සත්තොව (සී. පී.)] කුඤ්ජරො’ති.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, නියාමකස්ස යං කිඤ්චි මහාසමුද්දෙ කල්යාණං වා පාපකං වා, සබ්බං තං විදිතං හොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන කුසලාකුසලං සාවජ්ජානවජ්ජං හීනප්පණීතං කණ්හසුක්කසප්පටිභාගං විජානිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, නියාමකස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, නියාමකො යන්තෙ මුද්දිකං දෙති ‘මා කොචි යන්තං ආමසිත්ථා’ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන චිත්තෙ සංවරමුද්දිකා දාතබ්බා ‘මා කිඤ්චි පාපකං අකුසලවිතක්කං විතක්කෙසී’ති, ඉදං, මහාරාජ, නියාමකස්ස තතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන සංයුත්තනිකායවරෙ ‘මා, භික්ඛවෙ, පාපකෙ අකුසලෙ විතක්කෙ විතක්කෙය්යාථ, සෙය්යථීදං, කාමවිතක්කං බ්යාපාදවිතක්කං විහිංසාවිතක්ක’’’න්ති.
නියාමකඞ්ගපඤ්හො අට්ඨමො.
9. කම්මකාරඞ්ගපඤ්හො
9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘කම්මකාරස්ස එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’න්ති යං වදෙසි, කතමං තං එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, කම්මකාරො එවං චින්තයති ‘භතකො අහං ඉමාය නාවාය කම්මං කරොමි, ඉමායාහං නාවාය වාහසා භත්තවෙතනං ලභාමි, න මෙ පමාදො කරණීයො, අප්පමාදෙන මෙ අයං නාවා වාහෙතබ්බා’ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන එවං චින්තයිතබ්බං ‘ඉමං ඛො අහං චාතුමහාභූතිකං කායං සම්මසන්තො සතතං සමිතං අප්පමත්තො උපට්ඨිතස්සති සතො සම්පජානො සමාහිතො එකග්ගචිත්තො ජාතිජරාබ්යාධිමරණසොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසෙහි පරිමුච්චිස්සාමීති අප්පමාදො මෙ කරණීයො’ති, ඉදං, මහාරාජ, කම්මකාරස්ස එකං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා –
‘‘‘කායං ඉමං සම්මසථ, පරිජානාථ පුනප්පුනං;
කායෙ සභාවං දිස්වාන, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සථා’ති.
කම්මකාරඞ්ගපඤ්හො නවමො.
10. සමුද්දඞ්ගපඤ්හො
10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘සමුද්දස්ස පඤ්ච අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’ති යං වදෙසි, කතමානි තානි පඤ්ච අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, මහාසමුද්දො මතෙන කුණපෙන සද්ධිං න සංවසති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන රාගදොසමොහමානදිට්ඨිමක්ඛපළාසඉස්සාමච්ඡරියමායාසාඨෙය්යකුටිලවිසමදුච්චරිතකිලෙසමලෙහි සද්ධිං න සංවසිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, සමුද්දස්ස පඨමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, මහාසමුද්දො මුත්තාමණිවෙළුරියසඞ්ඛසිලාපවාළඵලිකමණිවිවිධරතනනිචයං ධාරෙන්තො පිදහති, න බහි විකිරති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන මග්ගඵලඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තිවිපස්සනාභිඤ්ඤාවිවිධගුණරතනානි අධිගන්ත්වා පිදහිතබ්බානි, න බහි නීහරිතබ්බානි. ඉදං, මහාරාජ, සමුද්දස්ස දුතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, මහාසමුද්දො මහන්තෙහි මහාභූතෙහි සද්ධිං සංවසති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන අප්පිච්ඡං සන්තුට්ඨං ධුතවාදං සල්ලෙඛවුත්තිං ආචාරසම්පන්නං ලජ්ජිං පෙසලං ගරුං භාවනීයං වත්තාරං වචනක්ඛමං චොදකං පාපගරහිං ඔවාදකං අනුසාසකං විඤ්ඤාපකං සන්දස්සකං සමාදපකං සමුත්තෙජකං සම්පහංසකං කල්යාණමිත්තං සබ්රහ්මචාරිං නිස්සාය වසිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, මහාසමුද්දස්ස තතියං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, මහාසමුද්දො නවසලිලසම්පුණ්ණාහි ගඞ්ගායමුනාඅචිරවතීසරභූමහීආදීහි නදීසතසහස්සෙහි අන්තලික්ඛෙ සලිලධාරාහි ච පූරිතොපි සකං වෙලං නාතිවත්තති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන ලාභසක්කාරසිලොකවන්දනමානනපූජනකාරණා ජීවිතහෙතුපි සඤ්චිච්ච සික්ඛාපදවීතික්කමො න කරණීයො. ඉදං, මහාරාජ, මහාසමුද්දස්ස චතුත්ථං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන –
‘සෙය්යථාපි, මහාරාජ [පහාරාධ (සී. පී.)], මහාසමුද්දො ඨිතධම්මො වෙලං නාතික්කමති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යං මහා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’ති.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, මහාසමුද්දො සබ්බසවන්තීහි ගඞ්ගායමුනාඅචිරවතීසරභූමහීහි අන්තලික්ඛෙ උදකධාරාහිපි න පරිපූරති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගිනා යොගාවචරෙන උද්දෙසපරිපුච්ඡාසවනධාරණවිනිච්ඡයඅභිධම්මවිනයගාළ්හසුත්තන්තවිග්ගහපදනික්ඛෙපපදසන්ධි පදවිභත්තිනවඞ්ගජිනසාසනවරං සුණන්තෙනාපි න තප්පිතබ්බං. ඉදං, මහාරාජ, මහාසමුද්දස්ස පඤ්චමං අඞ්ගං ගහෙතබ්බං. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන සුතසොමජාතකෙ –
‘‘‘අග්ගි යථා තිණකට්ඨං දහන්තො, න තප්පති සාගරො වා නදීහි;
එවම්පි චෙ [එවම්පි වෙ (ස්යා.), එවං හි මෙ (ක.) ජා. 1 අසීතිනිපාතෙ] පණ්ඩිතා රාජසෙට්ඨ, සුත්වා න තප්පන්ති සුභාසිතෙනා’’’ති.
සමුද්දඞ්ගපඤ්හො දසමො.සමුද්දවග්ගො දුතියො.
තස්සුද්දානං –
ලාබුලතා ච පදුමං, බීජං සාලකල්යාණිකා;
නාවා ච නාවාලග්ගනං, කූපො නියාමකො තථා;
කම්මකාරො සමුද්දො ච, වග්ගො තෙන පවුච්චතීති.