4. පථවිචලනපඤ්හො
4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා – ‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ [අට්ඨිමෙ ආනන්ද (අ. නි. 8.70)], හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’ති. අසෙසවචනං ඉදං, නිස්සෙසවචනං ඉදං, නිප්පරියායවචනං ඉදං, නත්ථඤ්ඤො නවමො හෙතු මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, අඤ්ඤො නවමො හෙතු භවෙය්‍ය මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය, තම්පි හෙතුං භගවා කථෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, නත්ථඤ්ඤො නවමො හෙතු මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය, තස්මා අනාචික්ඛිතො භගවතා, අයඤ්ච නවමො හෙතු දිස්සති මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය, යං වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතාති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, අට්ඨෙව හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය, තෙන හි වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතාති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, තෙන හි අට්ඨෙව හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායාති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො සුඛුමො දුන්නිවෙඨියො අන්ධකරණො චෙව ගම්භීරො ච, සො තවානුප්පත්තො, නෙසො අඤ්ඤෙන ඉත්තරපඤ්ඤෙන සක්කා විසජ්ජෙතුං අඤ්ඤත්‍ර තවාදිසෙන බුද්ධිමතා’’ති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා – ‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’ති. යං වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, තඤ්ච පන අකාලිකං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, තස්මා අගණිතං අට්ඨහි හෙතූහි.
‘‘යථා, මහාරාජ, ලොකෙ තයො යෙව මෙඝා ගණීයන්ති වස්සිකො හෙමන්තිකො පාවුසකොති. යදි තෙ මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො මෙඝො පවස්සති, න සො මෙඝො ගණීයති සම්මතෙහි මෙඝෙහි, අකාලමෙඝොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, හිමවන්තා පබ්බතා පඤ්ච නදිසතානි සන්දන්ති, තෙසං, මහාරාජ, පඤ්චන්නං නදිසතානං දසෙව නදියො නදිගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථීදං, ගඞ්ගා යමුනා අචිරවතී සරභූ මහී සින්ධු සරස්සතී වෙත්‍රවතී වීතංසා චන්දභාගාති, අවසෙසා නදියො නදිගණනාය අගණිතා. කිං කාරණා? න තා නදියො ධුවසලිලා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, රඤ්ඤො සතම්පි ද්විසතම්පි තිසතම්පි අමච්චා හොන්ති, තෙසං ඡ යෙව ජනා අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථීදං, සෙනාපති පුරොහිතො අක්ඛදස්සො භණ්ඩාගාරිකො ඡත්තග්ගාහකො ඛග්ගග්ගාහකො. එතෙ යෙව අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. කිං කාරණා? යුත්තත්තා රාජගුණෙහි, අවසෙසා අගණිතා, සබ්බෙ අමච්චාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.
‘‘සුය්‍යති නු ඛො, මහාරාජ, එතරහි ජිනසාසනෙ කතාධිකාරානං දිට්ඨධම්මසුඛවෙදනීයකම්මං, කිත්ති ච යෙසං අබ්භුග්ගතා දෙවමනුස්සෙසූ’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යති එතරහි ජිනසාසනෙ කතාධිකාරානං දිට්ඨධම්මසුඛවෙදනීයකම්මං, කිත්ති ච යෙසං අබ්භුග්ගතා දෙවමනුස්සෙසු සත්ත ජනාති’’. ‘‘කෙ ච තෙ, මහාරාජා’’ති? ‘‘සුමනො ච, භන්තෙ, මාලාකාරො, එකසාටකො ච බ්‍රාහ්මණො, පුණ්ණො ච භතකො, මල්ලිකා ච දෙවී, ගොපාලමාතා ච දෙවී, සුප්පියා ච උපාසිකා, පුණ්ණා ච දාසීති ඉමෙ සත්ත දිට්ඨධම්මසුඛවෙදනීයා සත්තා, කිත්ති ච ඉමෙසං අබ්භුග්ගතා දෙවමනුස්සෙසූ’’ති.
‘‘අපරෙපි සුය්‍යන්ති නු ඛො අතීතෙ මානුසකෙනෙව සරීරදෙහෙන තිදසභවනං ගතා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යන්තී’’ති. ‘‘කෙ ච තෙ, මහාරාජා’’ති? ‘‘ගුත්තිලො ච ගන්ධබ්බො, සාධීනො ච රාජා, නිමි ච රාජා, මන්ධාතා ච රාජාති ඉමෙ චතුරො ජනා සුය්‍යන්ති, තෙනෙව මානුසකෙන සරීරදෙහෙන තිදසභවනං ගතා’’ති. ‘‘සුචිරම්පි කතං සුය්‍යති සුකතදුක්කටන්ති? සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, අතීතෙ වා අද්ධානෙ වත්තමානෙ වා අද්ධානෙ ඉත්ථන්නාමස්ස දානෙ දීයමානෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා මහාපථවී කම්පිතා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘අත්ථි මෙ, මහාරාජ, ආගමො අධිගමො පරියත්ති සවනං සික්ඛාබලං සුස්සූසා පරිපුච්ඡා ආචරියුපාසනං, මයාපි න සුතපුබ්බං ‘ඉත්ථන්නාමස්ස දානෙ දීයමානෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා මහාපථවී කම්පිතා’ති ඨපෙත්වා වෙස්සන්තරස්ස රාජවසභස්ස දානවරං. භගවතො ච, මහාරාජ, කස්සපස්ස, භගවතො ච සක්‍යමුනිනොති ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ ගණනපථං වීතිවත්තා වස්සකොටියො අතික්කන්තා, තත්ථපි මෙ සවනං නත්ථි ‘ඉත්ථන්නාමස්ස දානෙ දීයමානෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා මහාපථවී කම්පිතා’ති. න, මහාරාජ, තාවතකෙන වීරියෙන තාවතකෙන පරක්කමෙන මහාපථවී කම්පති, ගුණභාරභරිතා, මහාරාජ, සබ්බසොචෙය්‍යකිරියගුණභාරභරිතා ධාරෙතුං න විසහන්තී මහාපථවී චලති කම්පති පවෙධති.
‘‘යථා, මහාරාජ, සකටස්ස අතිභාරභරිතස්ස නාභියො ච නෙමියො ච ඵලන්ති අක්ඛො භිජ්ජති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සබ්බසොචෙය්‍යකිරියගුණභාරභරිතා මහාපථවී ධාරෙතුං න විසහන්තී චලති කම්පති පවෙධති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ගගනං අනිලජලවෙගසඤ්ඡාදිතං උස්සන්නජලභාරභරිතං අතිවාතෙන ඵුටිතත්තා නදති රවති ගළගළායති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, මහාපථවී රඤ්ඤො වෙස්සන්තරස්ස දානබලවිපුලඋස්සන්නභාරභරිතා ධාරෙතුං න විසහන්තී චලති කම්පති පවෙධති. න හි, මහාරාජ, රඤ්ඤො වෙස්සන්තරස්ස චිත්තං රාගවසෙන පවත්තති, න දොසවසෙන පවත්තති, න මොහවසෙන පවත්තති, න මානවසෙන පවත්තති, න දිට්ඨිවසෙන පවත්තති, න කිලෙසවසෙන පවත්තති, න විතක්කවසෙන පවත්තති, න අරතිවසෙන පවත්තති, අථ ඛො දානවසෙන බහුලං පවත්තති ‘කින්ති අනාගතා යාචකා මම සන්තිකෙ ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච යාචකා යථාකාමං ලභිත්වා අත්තමනා භවෙය්‍යු’න්ති සතතං සමිතං දානං පති මානසං ඨපිතං හොති. රඤ්ඤො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරස්ස සතතං සමිතං දසසු ඨානෙසු මානසං ඨපිතං හොති දමෙ සමෙ ඛන්තියං සංවරෙ යමෙ නියමෙ අක්කොධෙ අවිහිංසායං සච්චෙ සොචෙය්‍යෙ. රඤ්ඤො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරස්ස කාමෙසනා පහීනා, භවෙසනා පටිප්පස්සද්ධා, බ්‍රහ්මචරියෙසනාය යෙව උස්සුක්කං ආපන්නො, රඤ්ඤො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරස්ස අත්තරක්ඛා [පරරක්ඛාය (සී. පී.)] පහීනා, සබ්බසත්තරක්ඛාය උස්සුක්කං ආපන්නො ‘කින්ති ඉමෙ සත්තා සමග්ගා අස්සු අරොගා සධනා දීඝායුකා’ති බහුලං යෙව මානසං පවත්තති. දදමානො ච, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො රාජා තං දානං න භවසම්පත්තිහෙතු දෙති, න ධනහෙතු දෙති, න පටිදානහෙතු දෙති, න උපලාපනහෙතු දෙති, න ආයුහෙතු දෙති, න වණ්ණහෙතු දෙති, න සුඛහෙතු දෙති, න බලහෙතු දෙති, න යසහෙතු දෙති, න පුත්තහෙතු දෙති, න ධීතුහෙතු දෙති, අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුතඤාණහෙතු සබ්බඤ්ඤුතඤාණරතනස්ස කාරණා එවරූපෙ අතුලවිපුලානුත්තරෙ දානවරෙ අදාසි, සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො ච ඉමං ගාථං අභාසි –
‘‘‘ජාලිං කණ්හාජිනං ධීතං, මද්දිදෙවිං පතිබ්බතං;
චජමානො න චින්තෙසිං, බොධියා යෙව කාරණා’ති.
‘‘වෙස්සන්තරො, මහාරාජ, රාජා අක්කොධෙන කොධං ජිනාති, අසාධුං සාධුනා ජිනාති, කදරියං දානෙන ජිනාති, අලිකවාදිනං සච්චෙන ජිනාති, සබ්බං අකුසලං කුසලෙන ජිනාති. තස්ස එවං දදමානස්ස ධම්මානුගතස්ස ධම්මසීසකස්ස [ධම්මාසීසකස්ස (ක.)] දානනිස්සන්දබලව [දානනිස්සන්දබල (සී. පී.)] වීරියවිපුලවිප්ඵාරෙන හෙට්ඨා මහාවාතා සඤ්චලන්ති සණිකං සණිකං සකිං සකිං ආකුලාකුලා වායන්ති ඔනමන්ති උන්නමන්ති විනමන්ති, ඡින්නපත්තපාදපා [සීන්නප්පත්තපාදපා (සී.)] පපතන්ති, ගුම්බං ගුම්බං වලාහකා ගගනෙ සන්ධාවන්ති, රජොසඤ්චිතා වාතා දාරුණා හොන්ති, ගගනං උප්පීළිතා වාතා වායන්ති, සහසා ධමධමායන්ති, මහාභීමො සද්දො නිච්ඡරති, තෙසු වාතෙසු කුපිතෙසු උදකං සණිකං සණිකං චලති, උදකෙ චලිතෙ ඛුබ්භන්ති මච්ඡකච්ඡපා, යමකයමකා ඌමියො ජායන්ති, ජලචරා සත්තා තසන්ති, ජලවීචි යුගනද්ධො වත්තති, වීචිනාදො පවත්තති, ඝොරා බුබ්බුළා [පුබ්බුළා (ක.)] උට්ඨහන්ති, ඵෙණමාලා භවන්ති, උත්තරති මහාසමුද්දො, දිසාවිදිසං ධාවති උදකං, උද්ධංසොතපටිසොතමුඛා සන්දන්ති සලිලධාරා, තසන්ති අසුරා ගරුළා නාගා යක්ඛා, උබ්බිජ්ජන්ති ‘කිං නු ඛො, කථං නු ඛො, සාගරො විපරිවත්තතී’ති, ගමනපථමෙසන්ති භීතචිත්තා, ඛුභිතෙ ලුළිතෙ ජලධාරෙ පකම්පති මහාපථවී සනගා සසාගරා, පරිවත්තති සිනෙරුගිරි කූටසෙලසිඛරො විනමමානො හොති, විමනා හොන්ති අහිනකුලබිළාරකොට්ඨුකසූකරමිගපක්ඛිනො, රුදන්ති යක්ඛා අප්පෙසක්ඛා, හසන්ති යක්ඛා මහෙසක්ඛා කම්පමානාය මහාපථවියා.
‘‘යථා, මහාරාජ, මහති මහාපරියොගෙ උද්ධනගතෙ උදකසම්පුණ්ණෙ ආකිණ්ණතණ්ඩුලෙ හෙට්ඨතො අග්ගි ජලමානො පඨමං තාව පරියොගං සන්තාපෙති, පරියොගො සන්තත්තො උදකං සන්තාපෙති, උදකං සන්තත්තං තණ්ඩුලං සන්තාපෙති, තණ්ඩුලං සන්තත්තං උම්මුජ්ජති නිමුජ්ජති, බුබ්බුළකජාතං හොති, ඵෙණමාලා උත්තරති; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො රාජා යං ලොකෙ දුච්චජං, තං චජි, තස්ස තං දුච්චජං චජන්තස්ස දානස්ස සභාවනිස්සන්දෙන හෙට්ඨා මහාවාතා ධාරෙතුං න විසහන්තා පරිකුප්පිංසු [පරිකම්පිංසු (ක.)], මහාවාතෙසු පරිකුපිතෙසු [පරිඛුබ්භිතෙසු (ස්‍යා.)] උදකං කම්පි, උදකෙ කම්පිතෙ මහාපථවී කම්පි, ඉති තදා මහාවාතා ච උදකඤ්ච මහාපථවී චාති ඉමෙ තයො එකමනා විය අහෙසුං මහාදානනිස්සන්දෙන විපුලබලවීරියෙන නත්ථෙදිසො, මහාරාජ, අඤ්ඤස්ස දානානුභාවො, යථා වෙස්සන්තරස්ස රඤ්ඤො මහාදානානුභාවො. යථා, මහාරාජ, මහියා බහුවිධා මණයො විජ්ජන්ති. සෙය්‍යථීදං, ඉන්දනීලො මහානීලො ජොතිරසො වෙළුරියො උම්මාපුප්ඵො සිරීසපුප්ඵො මනොහරො සූරියකන්තො චන්දකන්තො වජිරො ඛජ්ජොපනකො ඵුස්සරාගො ලොහිතඞ්ගො මසාරගල්ලොති, එතෙ සබ්බෙ අතික්කම්ම චක්කවත්තිමණි අග්ගමක්ඛායති, චක්කවත්තිමණි, මහාරාජ, සමන්තා යොජනං ඔභාසෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යං කිඤ්චි මහියා දානං විජ්ජති අපි අසදිසදානං පරමං, තං සබ්බං අතික්කම්ම වෙස්සන්තරස්ස රඤ්ඤො මහාදානං අග්ගමක්ඛායති, වෙස්සන්තරස්ස, මහාරාජ, රඤ්ඤො මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා’’ති.
‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධානං, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධානං, යං තථාගතො බොධිසත්තො සමානො අසමො ලොකෙන එවංඛන්ති එවංචිත්තො එවංඅධිමුත්ති එවංඅධිප්පායො, බොධිසත්තානං, භන්තෙ නාගසෙන, පරක්කමො දක්ඛාපිතො, පාරමී ච ජිනානං භිය්‍යො ඔභාසිතා, චරියං චරතොපි තාව තථාගතස්ස සදෙවකෙ ලොකෙ සෙට්ඨභාවො අනුදස්සිතො. සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, ථොමිතං ජිනසාසනං, ජොතිතා ජිනපාරමී, ඡින්නො තිත්ථියානං වාදගණ්ඨි, භින්නො පරාපවාදකුම්භො [ගුම්බො තයා විද්ධංසිතො (ස්‍යා.)], පඤ්හො ගම්භීරො උත්තානීකතො, ගහනං අගහනං කතං, සම්මා ලද්ධං ජිනපුත්තානං නිබ්බාහනං [නිබ්බායනං (ක.)], එවමෙතං ගණිවරපවර තථා සම්පටිච්ඡාමා’’ති.
පථවිචලනපඤ්හො චතුත්ථො.