1. සතිඋප්පජ්ජනපඤ්හො

1. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කතිහාකාරෙහි සති උප්පජ්ජතී’’ති? ‘‘සත්තරසහාකාරෙහි, මහාරාජ, සති උප්පජ්ජතී’’ති. ‘‘කතමෙහි සත්තරසහාකාරෙහී’’ති? ‘‘අභිජානතොපි, මහාරාජ, සති උප්පජ්ජති, කටුමිකායපි සති උප්පජ්ජති, ඔළාරිකවිඤ්ඤාණතොපි සති උප්පජ්ජති, හිතවිඤ්ඤාණතොපි සති උප්පජ්ජති, අහිතවිඤ්ඤාණතොපි සති උප්පජ්ජති, සභාගනිමිත්තතොපි සති උප්පජ්ජති, විසභාගනිමිත්තතොපි සති උප්පජ්ජති, කථාභිඤ්ඤාණතොපි සති උප්පජ්ජති, ලක්ඛණතොපි සති උප්පජ්ජති, සාරණතොපි සති උප්පජ්ජති, මුද්දාතොපි සති උප්පජ්ජති, ගණනාතොපි සති උප්පජ්ජති, ධාරණතොපි සති උප්පජ්ජති, භාවනතොපි සති උප්පජ්ජති, පොත්ථකනිබන්ධනතොපි සති උප්පජ්ජති, උපනික්ඛෙපතොපි සති උප්පජ්ජති, අනුභූතතොපි සති උප්පජ්ජතීති.

‘‘කථං අභිජානතො සති උප්පජ්ජති? යථා, මහාරාජ, ආයස්මා ච ආනන්දො ඛුජ්ජුත්තරා ච උපාසිකා, යෙ වා පන අඤ්ඤෙපි කෙචි ජාතිස්සරා ජාතිං සරන්ති, එවං අභිජානතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං කටුමිකාය සති උප්පජ්ජති? යො පකතියා මුට්ඨස්සතිකො, පරෙ ච තං සරාපනත්ථං නිබන්ධන්ති, එවං කටුමිකාය සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං ඔළාරිකවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති? යදා රජ්ජෙ වා අභිසිත්තො හොති, සොතාපත්තිඵලං වා පත්තො හොති, එවං ඔළාරිකවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං හිතවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති? යම්හි සුඛාපිතො, ‘අමුකස්මිං එවං සුඛාපිතො’ති සරති, එවං හිතවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං අහිතවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති? යම්හි දුක්ඛාපිතො, ‘අමුකස්මිං එවං දුක්ඛාපිතො’ති සරති, එවං අහිතවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං සභාගනිමිත්තතො සති උප්පජ්ජති? සදිසං පුග්ගලං දිස්වා මාතරං වා පිතරං වා භාතරං වා භගිනිං වා සරති, ඔට්ඨං වා ගොණං වා ගද්‍රභං වා දිස්වා අඤ්ඤං තාදිසං ඔට්ඨං වා ගොණං වා ගද්‍රභං වා සරති, එවං සභාගනිමිත්තතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං විසභාගනිමත්තතො සති උප්පජ්ජති? අසුකස්ස නාම වණ්ණො එදිසො, සද්දො එදිසො, ගන්ධො එදිසො, රසො එදිසො, ඵොට්ඨබ්බො එදිසොති සරති, එවම්පි විසභාගනිමිත්තතොපි සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං කථාභිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති? යො පකතියා මුට්ඨස්සතිකො හොති, තං පරෙ සරාපෙන්ති, තෙන සො සරති, එවං කථාභිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං ලක්ඛණතො සති උප්පජ්ජති? යො පකතියා බලීබද්දානං අඞ්ගෙන ජානාති, ලක්ඛණෙන ජානාති, එවං ලක්ඛණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං සාරණතො සති උප්පජ්ජති? යො පකතියා මුට්ඨස්සතිකො හොති, යො තං ‘සරාහි භො, සරාහි භො’ති පුනප්පුනං සරාපෙති, එවං සාරණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං මුද්දාතො සති උප්පජ්ජති? ලිපියා සික්ඛිතත්තා ජානාති ‘ඉමස්ස අක්ඛරස්ස අනන්තරං ඉමං අක්ඛරං කාතබ්බ’න්ති එවං මුද්දාතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං ගණනාතො සති උප්පජ්ජති? ගණනාය සික්ඛිතත්තා ගණකා බහුම්පි ගණෙන්ති, එවං ගණනාතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං ධාරණතො සති උප්පජ්ජති? ධාරණාය සික්ඛිතත්තා ධාරණකා බහුම්පි ධාරෙන්ති, එවං ධාරණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං භාවනාතො සති උප්පජ්ජති? ඉධ භික්ඛු අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, සෙය්‍යථීදං, එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො…පෙ… ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, එවං භාවනාතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං පොත්ථකනිබන්ධනතො සති උප්පජ්ජති? රාජානො අනුසාසනියං අස්සරන්තා [අනුස්සරන්තා (සබ්බත්ථ)] එතං පොත්ථකං ආහරථාති, තෙන පොත්ථකෙන අනුස්සරන්ති, එවං පොත්ථකනිබන්ධනතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං උපනික්ඛෙපතො සති උප්පජ්ජති? උපනික්ඛිත්තං භණ්ඩං දිස්වා සරති, එවං උපනික්ඛෙපතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං අනුභූතතො සති උප්පජ්ජති? දිට්ඨත්තා රූපං සරති, සුතත්තා සද්දං සරති, ඝායිතත්තා ගන්ධං සරති, සායිතත්තා රසං සරති, ඵුට්ඨත්තා ඵොට්ඨබ්බං සරති, විඤ්ඤාතත්තා ධම්මං සරති, එවං අනුභූතතො සති උප්පජ්ජති. ඉමෙහි ඛො, මහාරාජ, සත්තරසහාකාරෙහි සති උප්පජ්ජතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සතිඋප්පජ්ජනපඤ්හො පඨමො.