5. බුද්ධවග්ගො

1. බුද්ධස්ස අත්ථිනත්ථිභාවපඤ්හො

1. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො තයා දිට්ඨො’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘අථ තෙ ආචරියෙහි බුද්ධො දිට්ඨො’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, නත්ථි බුද්ධො’’ති. ‘‘කිං පන, මහාරාජ, හිමවති ඌහා නදී තයා දිට්ඨා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘අථ තෙ පිතරා ඌහා නදී දිට්ඨා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, නත්ථි ඌහා නදී’’ති. ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, කිඤ්චාපි මයා ඌහා නදී න දිට්ඨා, පිතරාපි මෙ ඌහා නදී න දිට්ඨා, අපි ච අත්ථි ඌහා නදී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කිඤ්චාපි මයා භගවා න දිට්ඨො, ආචරියෙහිපි මෙ භගවා න දිට්ඨො, අපි ච අත්ථි භගවා’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

බුද්ධස්ස අත්ථිනත්ථිභාවපඤ්හො පඨමො.

2. බුද්ධස්ස අනුත්තරභාවපඤ්හො

2. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො අනුත්තරො’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, භගවා අනුත්තරො’’ති. ‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, අදිට්ඨපුබ්බං ජානාසි ‘බුද්ධො අනුත්තරො’’’ති? ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, යෙහි අදිට්ඨපුබ්බො මහාසමුද්දො, ජානෙය්‍යුං තෙ, මහාරාජ, මහන්තො ඛො මහාසමුද්දො ගම්භීරො අප්පමෙය්‍යො දුප්පරියොගාහො, යත්ථිමා පඤ්ච මහානදියො සතතං සමිතං අප්පෙන්ති, සෙය්‍යථිදං, ගඞ්ගා යමුනා අචිරවතී සරභූ මහී, නෙව තස්ස ඌනත්තං වා පූරත්තං වා පඤ්ඤායතී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානෙය්‍යු’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සාවකෙ මහන්තෙ පරිනිබ්බුතෙ පස්සිත්වා ජානාමි ‘භගවා අනුත්තරො’’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

බුද්ධස්ස අනුත්තරභාවපඤ්හො දුතියො.

3. බුද්ධස්ස අනුත්තරභාවජානනපඤ්හො

3. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, සක්කා ජානිතුං ‘බුද්ධො අනුත්තරො’’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, සක්කා ජානිතුං ‘භගවා අනුත්තරො’’’ති. ‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, සක්කා ජානිතුං ‘බුද්ධො අනුත්තරො’’’ති. ‘‘භූතපුබ්බං, මහාරාජ, තිස්සත්ථෙරො නාම ලෙඛාචරියො අහොසි, බහූනි වස්සානි අබ්භතීතානි කාලඞ්කතස්ස කථං සො ඤායතී’’ති. ‘‘ලෙඛෙන භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො ධම්මං පස්සති, සො භගවන්තං පස්සති, ධම්මො හි, මහාරාජ, භගවතා දෙසිතො’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

බුද්ධස්ස අනුත්තරභාවජානනපඤ්හො තතියො.

4. ධම්මදිට්ඨපඤ්හො

4. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ධම්මො තයා දිට්ඨො’’ති. ‘‘බුද්ධනෙත්තියා ඛො, මහාරාජ, බුද්ධපඤ්ඤත්තියා යාවජීවං සාවකෙහි වත්තිතබ්බ’’න්ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

ධම්මදිට්ඨපඤ්හො චතුත්ථො.

5. අසඞ්කමනපටිසන්දහනපඤ්හො

5. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, න ච සඞ්කමති පටිසන්දහති චා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, න ච සඞ්කමති පටිසන්දහති චා’’ති. ‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, න ච සඞ්කමති පටිසන්දහති ච, ඔපම්මං කරොහී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො පදීපතො පදීපං පදීපෙය්‍ය, කිංනු ඛො සො, මහාරාජ, පදීපො පදීපම්හා සඞ්කන්තො’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, න ච සඞ්කමති පටිසන්දහති චා’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘අභිජානාසි නු, ත්වං මහාරාජ, දහරකො සන්තො සිලොකාචරියස්ස සන්තිකෙ කිඤ්චි සිලොකං ගහිත’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිංනු ඛො, මහාරාජ, සො සිලොකො ආචරියම්හා සඞ්කන්තො’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, න ච සඞ්කමති පටිසන්දහති චාති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

අසඞ්කමනපටිසන්දහනපඤ්හො පඤ්චමො.

6. වෙදගූපඤ්හො

6. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, වෙදගූ උපලබ්භතී’’ති? ථෙරො ආහ ‘‘පරමත්ථෙන ඛො, මහාරාජ, වෙදගූ නුපලබ්භතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

වෙදගූපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. අඤ්ඤකායසඞ්කමනපඤ්හො

7. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අත්ථි කොචි සත්තො යො ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං සඞ්කමතී’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං සඞ්කමන්තො නත්ථි, නනු මුත්තො භවිස්සති පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, යදි න පටිසන්දහෙය්‍ය, මුත්තො භවිස්සති පාපකෙහි කම්මෙහීති, යස්මා ච ඛො, මහාරාජ, පටිසන්දහති, තස්මා න පරිමුත්තො පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො අඤ්ඤතරස්ස පුරිසස්ස අම්බං අවහරෙය්‍ය, කිං සො දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘න ඛො සො, මහාරාජ, තානි අම්බානි අවහරි, යානි තෙන රොපිතානි, කස්මා දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘තානි, භන්තෙ, අම්බානි නිස්සාය ජාතානි, තස්මා දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉමිනා නාමරූපෙන කම්මං කරොති සොභනං වා අසොභනං වා, තෙන කම්මෙන අඤ්ඤං නාමරූපං පටිසන්දහති, තස්මා න පරිමුත්තො පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

අඤ්ඤකායසඞ්කමනපඤ්හො සත්තමො.

8. කම්මඵලඅත්ථිභාවපඤ්හො

8. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉමිනා නාමරූපෙන කම්මං කතං කුසලං වා අකුසලං වා, කුහිං තානි කම්මානි තිට්ඨන්තී’’ති? ‘‘අනුබන්ධෙය්‍යුං ඛො, මහාරාජ, තානි කම්මානි ඡායාව අනපායිනී’’ති [අනුපායිනීති (ක.)]. ‘‘සක්කා පන, භන්තෙ, තානි කම්මානි දස්සෙතුං ‘ඉධ වා ඉධ වා තානි කම්මානි තිට්ඨන්තී’’’ති? ‘‘න සක්කා, මහාරාජ, තානි කම්මානි දස්සෙතුං ‘ඉධ වා ඉධ වා තානි කම්මානි තිට්ඨන්තී’’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, යානිමානි රුක්ඛානි අනිබ්බත්තඵලානි, සක්කා තෙසං ඵලානි දස්සෙතුං ‘ඉධ වා ඉධ වා තානි ඵලානි තිට්ඨන්තී’’’ති. ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අබ්බොච්ඡින්නාය සන්තතියා න සක්කා තානි කම්මානි දස්සෙතුං ‘ඉධ වා ඉධ වා තානි කම්මානි තිට්ඨන්තී’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

කම්මඵලඅත්ථිභාවපඤ්හො අට්ඨමො.

9. උප්පජ්ජතිජානනපඤ්හො

9. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො උප්පජ්ජති, ජානාති සො ‘උප්පජ්ජිස්සාමී’’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, යො උප්පජ්ජති ජානාති සො ‘උප්පජ්ජිස්සාමී’’’ති. ‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කස්සකො ගහපතිකො බීජානි පථවියං නික්ඛිපිත්වා සම්මා දෙවෙ වස්සන්තෙ ජානාති ‘ධඤ්ඤං නිබ්බත්තිස්සතී’’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො උප්පජ්ජති, ජානාති සො ‘උප්පජ්ජිස්සාමී’’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

උප්පජ්ජතිජානනපඤ්හො නවමො.

10. බුද්ධනිදස්සනපඤ්හො

10. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො අත්ථී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, භගවා අත්ථී’’ති. ‘‘සක්කා පන, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො නිදස්සෙතුං ඉධවා ඉධවා’’ති? ‘‘පරිනිබ්බුතො, මහාරාජ, භගවා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා, න සක්කා භගවා නිදස්සෙතුං ‘ඉධ වා ඉධ වා’’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, මහතො අග්ගික්ඛන්ධස්ස ජලමානස්ස යා අච්චි අත්ථඞ්ගතා, සක්කා සා අච්චි දස්සෙතුං ‘ඉධ වා ඉධ වා’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, නිරුද්ධා සා අච්චි අප්පඤ්ඤත්තිං ගතා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො අත්ථඞ්ගතො, න සක්කා භගවා නිදස්සෙතුං ‘ඉධ වා ඉධ වා’ ති, ධම්මකායෙන පන ඛො, මහාරාජ, සක්කා භගවා නිදස්සෙතුං. ධම්මො හි, මහාරාජ, භගවතා දෙසිතො’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

බුද්ධනිදස්සනපඤ්හො දසමො.

බුද්ධවග්ගො පඤ්චමො.

ඉමස්මිං වග්ගෙ දස පඤ්හා.