1. ලසුණවග්ගො

1. පඨමලසුණසික්ඛාපදවණ්ණනා

තිංසකානන්තරං ධම්මා, ඡසට්ඨිසතසඞ්ගහා;

සඞ්ගීතා යෙ අයං දානි, හොති තෙසම්පි වණ්ණනා.

793. තත්ථ ලසුණවග්ගස්ස තාව පඨමසික්ඛාපදෙ – ද්වෙ තයො භණ්ඩිකෙති ද්වෙ වා තයො වා පොට්ටලිකෙ; සම්පුණ්ණමිඤ්ජානමෙතං අධිවචනං. න මත්තං ජානිත්වාති පමාණං අජානිත්වා ඛෙත්තපාලස්ස වාරෙන්තස්ස බහුං ලසුණං හරාපෙසි.

අඤ්ඤතරං හංසයොනින්ති සුවණ්ණහංසයොනිං. සො තාසං එකෙකන්ති සො හංසො ජාතිස්සරො අහොසි, අථ පුබ්බසිනෙහෙන ආගන්ත්වා තාසං එකෙකං පත්තං දෙති, තං තාපනතාලනච්ඡෙදනක්ඛමං සුවණ්ණමෙව හොති.

795. මාගධකන්ති මගධෙසු ජාතං. මගධරට්ඨෙ ජාතලසුණමෙව හි ඉධ ලසුණන්ති අධිප්පෙතං, තම්පි භණ්ඩිකලසුණමෙව, න එකද්විතිමිඤ්ජකං. කුරුන්දියං පන ජාතදෙසං අවත්වා ‘‘මාගධකං නාම භණ්ඩිකලසුණ’’න්ති වුත්තං. අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙති එත්ථ සචෙ ද්වෙ තයො භණ්ඩිකෙ එකතොයෙව සඞ්ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරති, එකං පාචිත්තියං. භින්දිත්වා එකෙකං මිඤ්ජං ඛාදන්තියා පන පයොගගණනාය පාචිත්තියානීති.

797. පලණ්ඩුකාදීනං වණ්ණෙන වා මිඤ්ජාය වා නානත්තං වෙදිතබ්බං – වණ්ණෙන තාව පලණ්ඩුකො පණ්ඩුවණ්ණො හොති. භඤ්ජනකො ලොහිතවණ්ණො. හරිතකො හරිතපණ්ණවණ්ණො. මිඤ්ජාය පන පලණ්ඩුකස්ස එකා මිඤ්ජා හොති, භඤ්ජනකස්ස ද්වෙ, හරිතකස්ස තිස්සො. චාපලසුණො අමිඤ්ජකො, අඞ්කුරමත්තමෙව හි තස්ස හොති. මහාපච්චරියාදීසු පන ‘‘පලණ්ඩුකස්ස තීණි මිඤ්ජානි, භඤ්ජනකස්ස ද්වෙ, හරිතකස්ස එක’’න්ති වුත්තං. එතෙ පලණ්ඩුකාදයො සභාවෙනෙව වට්ටන්ති. සූපසම්පාකාදීසු පන මාගධකම්පි වට්ටති. තඤ්හි පච්චමානෙසු මුග්ගසූපාදීසු වා මච්ඡමංසවිකතියා වා තෙලාදීසු වා බදරසාළවාදීසු වා අම්බිලසාකාදීසු වා උත්තරිභඞ්ගෙසු වා යත්ථ කත්ථචි අන්තමසො යාගුභත්තෙපි පක්ඛිපිතුං වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

ලසුණසික්ඛාපදං පඨමං.

2. දුතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

799. දුතියෙ – සම්බාධෙති පටිච්ඡන්නොකාසෙ. තස්ස විභාගදස්සනත්ථං පන ‘‘උභො උපකච්ඡකා මුත්තකරණ’’න්ති වුත්තං. එකම්පි ලොමන්ති කත්තරියා වා සණ්ඩාසකෙන වා ඛුරෙන වා යෙන කෙනචි එකපයොගෙන වා නානාපයොගෙන වා එකං වා බහූනි වා සංහරාපෙන්තියා පයොගගණනාය පාචිත්තියානි, න ලොමගණනාය.

801. ආබාධපච්චයාති කණ්ඩුකච්ඡුආදිආබාධපච්චයා සංහරාපෙන්තියා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව. චතුසමුට්ඨානං – කායතො කායවාචතො කායචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

දුතියසික්ඛාපදං.

3. තතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

803-4. තතියෙ – තලඝාතකෙති මුත්තකරණතලඝාතනෙ. අන්තමසො උප්පලපත්තෙනාපීති එත්ථ පත්තං තාව මහන්තං, කෙසරෙනාපි පහාරං දෙන්තියා ආපත්තියෙව.

805. ආබාධපච්චයාති ගණ්ඩං වා වණං වා පහරිතුං වට්ටති. සෙසං උත්තානමෙව. පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

තතියසික්ඛාපදං.

4. චතුත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා

806. චතුත්ථෙ – පුරාණරාජොරොධාති පුරාණෙ ගිහිභාවෙ රඤ්ඤො ඔරොධා. චිරාචිරං ගච්ඡතීති චිරෙන චිරෙන ගච්ඡති. ධාරෙථාති සක්කොථ. කස්සිදං කම්මන්ති වුත්තෙ අනාරොචිතෙපි එතා මයි ආසඞ්කං කරිස්සන්තීති මඤ්ඤමානා එවමාහ – ‘‘මය්හිදං කම්ම’’න්ති.

807. ජතුමට්ඨකෙති ජතුනා කතෙ මට්ඨදණ්ඩකෙ. වත්ථුවසෙනෙවෙතං වුත්තං, යංකිඤ්චි පන දණ්ඩකං පවෙසෙන්තියා ආපත්තියෙව. තෙනාහ – ‘‘අන්තමසො උප්පලපත්තම්පි මුත්තකරණං පවෙසෙතී’’ති. එතම්පි ච අතිමහන්තං, කෙසරමත්තම්පි පන පවෙසෙන්තියා ආපත්ති එව. සෙසං උත්තානමෙව. සමුට්ඨානාදීනි තලඝාතකෙ වුත්තසදිසානෙවාති.

චතුත්ථසික්ඛාපදං.

5. පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා

810. පඤ්චමෙ – අතිගම්භීරං උදකසුද්ධිකං ආදියන්තීති අතිඅන්තො පවෙසෙත්වා උදකෙන ධොවනං කුරුමානා.

812. කෙසග්ගමත්තම්පි අතික්කාමෙතීති විත්ථාරතො තතියං වා චතුත්ථං වා අඞ්ගුලං ගම්භීරතො ද්වින්නං පබ්බානං උපරි කෙසග්ගමත්තම්පි පවෙසෙන්තියා පාචිත්තියන්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං මහාපච්චරියං – ‘‘එකිස්සා අඞ්ගුලියා තීණි පබ්බානි ආදාතුං න ලභති, තිණ්ණං වා චතුන්නං වා එකෙකම්පි පබ්බං ආදාතුං න ලභතී’’ති. සෙසං උත්තානමෙව. සමුට්ඨානාදීනිපි තලඝාතකෙ වුත්තසදිසානෙවාති.

පඤ්චමසික්ඛාපදං.

6. ඡට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

815. ඡට්ඨෙ – භත්තවිස්සග්ගන්ති භත්තකිච්චං. පානීයෙන ච විධූපනෙන ච උපතිට්ඨිත්වාති එකෙන හත්ථෙන පානීයථාලකං එකෙන බීජනිං ගහෙත්වා බීජමානා සමීපෙ ඨත්වාති අත්ථො. අච්චාවදතීති පුබ්බෙපි තුම්හෙ එවං භුඤ්ජථ, අහං එවං උපට්ඨානං කරොමී’’ති පබ්බජිතචාරිත්තං අතික්කමිත්වා ගෙහස්සිතකථං කථෙතීති අත්ථො.

817. යංකිඤ්චි පානීයන්ති සුද්ධඋදකං වා හොතු, තක්කදධිමත්ථුරසඛීරාදීනං වා අඤ්ඤතරං. යා කාචි බීජනීති අන්තමසො චීවරකණ්ණොපි. හත්ථපාසෙ තිට්ඨති ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති ඉධ ඨානපච්චයාව පාචිත්තියං වුත්තං. පහාරපච්චයා පන ඛන්ධකෙ දුක්කටං පඤ්ඤත්තං.

819. දෙති දාපෙතීති පානීයං වා සූපාදිං වා ඉමං පිවථ, ඉමිනා භුඤ්ජථාති දෙති; තාලවණ්ටං ඉමිනා බීජන්තා භුඤ්ජථාති දෙති; අඤ්ඤෙන වා උභයම්පි දාපෙති, අනාපත්ති. අනුපසම්පන්නං ආණාපෙතීති උපතිට්ඨනත්ථං සාමණෙරිං ආණාපෙති, අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

ඡට්ඨසික්ඛාපදං.

7. සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා

822. සත්තමෙ – භුඤ්ජිස්සාමීති පටිග්ගණ්හාති ආපත්ති දුක්කටස්සාති ඉදං පයොගදුක්කටං නාම, තස්මා න කෙවලං පටිග්ගහණෙයෙව හොති, පටිග්ගණ්හිත්වා පන අරඤ්ඤතො ආහරණෙපි සුක්ඛාපනෙපි වද්දලිදිවසෙ භජ්ජනත්ථාය උද්ධනසජ්ජනෙපි කපල්ලසජ්ජනෙපි දබ්බිසජ්ජනෙපි දාරූනි ආදාය අග්ගිකරණෙපි කපල්ලම්හි ධඤ්ඤපක්ඛිපනෙපි දබ්බියා සඞ්ඝට්ටනෙසුපි කොට්ටනත්ථං උදුක්ඛලමුසලාදිසජ්ජනෙසුපි කොට්ටනපප්ඵොටනධොවනාදීසුපි යාව මුඛෙ ඨපෙත්වා අජ්ඣොහරණත්ථං දන්තෙහි සඞ්ඛාදති, තාව සබ්බපයොගෙසු දුක්කටානි, අජ්ඣොහරණකාලෙ පන අජ්ඣොහරණගණනාය පාචිත්තියානි. එත්ථ ච විඤ්ඤත්ති චෙව භොජනඤ්ච පමාණං. තස්මා සයං විඤ්ඤාපෙත්වා අඤ්ඤාය භජ්ජනකොට්ටනපචනානි කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියාපි ආපත්ති. අඤ්ඤාය විඤ්ඤාපෙත්වා සයං භජ්ජනාදීනි කත්වා භුඤ්ජන්තියාපි ආපත්ති. මහාපච්චරියං පන වුත්තං – ‘‘ඉදං ආමකධඤ්ඤං නාම මාතරම්පි විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියා පාචිත්තියමෙව, අවිඤ්ඤත්තියා ලද්ධං සයං භජ්ජනාදීනි කත්වා වා කාරාපෙත්වා වා භුඤ්ජන්තියා දුක්කටං. අඤ්ඤාය විඤ්ඤත්තියා ලද්ධං සයං වා භජ්ජනාදීනි කත්වා තාය වා කාරාපෙත්වා අඤ්ඤාය වා කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියාපි දුක්කටමෙවා’’ති. පුනපි වුත්තං ‘‘අඤ්ඤාය විඤ්ඤත්තියා ලද්ධං, සයං භජ්ජනාදීනි කත්වා භුඤ්ජන්තියා පාචිත්තියමෙව. භජ්ජනාදීනි කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියා පන දුක්කට’’න්ති. තං පුබ්බාපරවිරුද්ධං හොති, න හි භජ්ජනාදීනං කරණෙ වා කාරාපනෙ වා විසෙසො අත්ථි. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘අඤ්ඤාය විඤ්ඤත්තං භුඤ්ජන්තියා දුක්කට’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තං.

823. ආබාධපච්චයාති සෙදකම්මාදීනං අත්ථාය ධඤ්ඤවිඤ්ඤත්තියා අනාපත්ති. ‘‘අවිඤ්ඤත්තියා ලබ්භමානං පන නවකම්මත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. අපරණ්ණං විඤ්ඤාපෙතීති ඨපෙත්වා සත්ත ධඤ්ඤානි මුග්ගමාසාදිං වා ලාබුකුම්භණ්ඩාදිං වා අඤ්ඤං යංකිඤ්චි ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ විඤ්ඤාපෙන්තියා අනාපත්ති. ආමකධඤ්ඤං පන ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ න වට්ටති. සෙසං උත්තානමෙව.

චතුසමුට්ඨානං – කායතො කායවාචතො කායචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

සත්තමසික්ඛාපදං.

8. අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

824. අට්ඨමෙ – නිබ්බිට්ඨො රාජභටො රඤ්ඤො භති කෙණි එතෙනාති නිබ්බිට්ඨරාජභටො, එකං ඨානන්තරං කෙණියා ගහෙත්වා තතො ලද්ධඋදයොති අත්ථො. තඤ්ඤෙව භටපථං යාචිස්සාමීති රඤ්ඤො කෙණිං දත්වා පුන තංයෙව ඨානන්තරං යාචිස්සාමීති චින්තෙන්තො. පරිභාසීති තා භික්ඛුනියො ‘‘මා පුන එවං කරිත්ථා’’ති සන්තජ්ජෙසි.

826. සයං ඡඩ්ඩෙතීති චත්තාරිපි වත්ථූනි එකපයොගෙන ඡඩ්ඩෙන්තියා එකාව ආපත්ති, පාටෙක්කං ඡඩ්ඩෙන්තියා වත්ථුගණනාය ආපත්තියො. ආණත්තියම්පි එසෙව නයො. දන්තකට්ඨඡඩ්ඩනෙපි භික්ඛුනියා පාචිත්තියමෙව. භික්ඛුස්ස සබ්බත්ථ දුක්කටං. සෙසං උත්තානමෙව.

ඡසමුට්ඨානං – කිරියාකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

අට්ඨමසික්ඛාපදං.

9. නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා

830-2. නවමෙ – යං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං රොපිමන්ති ඛෙත්තං වා හොතු නාළිකෙරාදිආරාමො වා, යත්ථ කත්ථචි රොපිමහරිතට්ඨානෙ එතානි වත්ථූනි ඡඩ්ඩෙන්තියා පුරිමනයෙනෙව ආපත්තිභෙදො වෙදිතබ්බො. ඛෙත්තෙ වා ආරාමෙ වා නිසීදිත්වා භුඤ්ජමානා උච්ඡුආදීනි වා ඛාදන්තී; ගච්ඡමානා උච්ඡිට්ඨොදකචලකාදීනි හරිතට්ඨානෙ ඡඩ්ඩෙති, අන්තමසො උදකං පිවිත්වා මත්ථකච්ඡින්නනාළිකෙරම්පි ඡඩ්ඩෙති, පාචිත්තියමෙව. භික්ඛුනො දුක්කටං. කසිතට්ඨානෙ පන නික්ඛිත්තබීජෙ යාව අඞ්කුරං න උට්ඨහති, තාව සබ්බෙසං දුක්කටං. අනික්ඛිත්තබීජෙසු ඛෙත්තකොණාදීසු වා අසඤ්ජාතරොපිමෙසු ඛෙත්තමරියාදාදීසු වා ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටති. මනුස්සානං කචවරඡඩ්ඩනට්ඨානෙපි වට්ටති. ඡඩ්ඩිතඛෙත්තෙති මනුස්සෙසු සස්සං උද්ධරිත්වා ගතෙසු ඡඩ්ඩිතඛෙත්තං නාම හොති, තත්ථ වට්ටති. යත්ථ පන ලායිතම්පි පුබ්බණ්ණාදි පුන උට්ඨහිස්සතීති රක්ඛන්ති, තත්ථ යථාවත්ථුකමෙව. සෙසං උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං – කිරියාකිරියං…පෙ… තිවෙදනන්ති.

නවමසික්ඛාපදං.

10. දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා

835. දසමෙ – යංකිඤ්චි නච්චන්ති නටාදයො වා නච්චන්තු සොණ්ඩා වා, අන්තමසො මොරසුවමක්කටාදයොපි, සබ්බම්පෙතං නච්චමෙව. යංකිඤ්චි ගීතන්ති යංකිඤ්චි නටාදීනං වා ගීතං හොතු, අරියානං පරිනිබ්බානකාලෙ රතනත්තයගුණූපසංහිතං සාධුකීළිතගීතං වා අසංයතභික්ඛූනං ධම්මභාණකගීතං වා, සබ්බම්පෙතං ගීතමෙව. යංකිඤ්චි වාදිතන්ති තන්තිබද්ධාදිවාදනීයභණ්ඩවාදිතං වා හොතු, කුටභෙරිවාදිතං වා, අන්තමසො උදකභෙරිවාදිතම්පි, සබ්බම්පෙතං වාදිතමෙව.

836. දස්සනාය ගච්ඡති ආපත්ති දුක්කටස්සාති පදවාරගණනාය ආපත්ති දුක්කටස්ස. යත්ථ ඨිතා පස්සති වා සුණාති වාති එකපයොගෙන ඔලොකෙන්තී පස්සති, තෙසංයෙව ගීතවාදිතං සුණාති, එකමෙව පාචිත්තියං. සචෙ පන එකං දිසං ඔලොකෙත්වා නච්චං පස්සති, පුන අඤ්ඤතො ඔලොකෙත්වා ගායන්තෙ පස්සති අඤ්ඤතො වාදෙන්තෙ, පාටෙක්කා ආපත්තියො. භික්ඛුනී සයම්පි නච්චිතුං වා ගායිතුං වා වාදිතුං වා න ලභති, අඤ්ඤෙ ‘‘නච්ච, ගාය, වාදෙහී’’ති වත්තුම්පි න ලභති. ‘‘චෙතියස්ස උපහාරං දෙථ, උපාසකා’’ති වත්තුම්පි ‘‘තුම්හාකං චෙතියස්ස උපට්ඨානං කරොමා’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිතුම්පි න ලභති. සබ්බත්ථ පාචිත්තියන්ති සබ්බඅට්ඨකථාසු වුත්තං. භික්ඛුනො දුක්කටං. ‘‘තුම්හාකං චෙතියස්ස උපට්ඨානං කරොමා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘උපට්ඨානකරණං නාම සුන්දර’’න්ති වත්තුං වට්ටති.

837. ආරාමෙ ඨිතාති ආරාමෙ ඨත්වා අන්තරාරාමෙ වා බහිආරාමෙ වා නච්චාදීනි පස්සති වා සුණාති වා, අනාපත්ති. සති කරණීයෙති සලාකභත්තාදීනං වා අත්ථාය අඤ්ඤෙන වා කෙනචි කරණීයෙන ගන්ත්වා ගතට්ඨානෙ පස්සති වා සුණාති වා, අනාපත්ති. ආපදාසූති තාදිසෙන උපද්දවෙන උපද්දුතා සමජ්ජට්ඨානං පවිසති, එවං පවිසිත්වා පස්සන්තියා වා සුණන්තියා වා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

දසමසික්ඛාපදං.

ලසුණවග්ගො පඨමො.