4. පාචිත්තියකණ්ඩං (භික්ඛුනීවිභඞ්ගවණ්ණනා)

1. ලසුණවග්ගො

1. පඨමලසුණසික්ඛාපදවණ්ණනා

තිංසකානන්තරං ධම්මා, ඡසට්ඨිසතසඞ්ගහා;

සඞ්ගීතා යෙ අයං දානි, හොති තෙසම්පි වණ්ණනා.

793. තත්ථ ලසුණවග්ගස්ස තාව පඨමසික්ඛාපදෙ – ද්වෙ තයො භණ්ඩිකෙති ද්වෙ වා තයො වා පොට්ටලිකෙ; සම්පුණ්ණමිඤ්ජානමෙතං අධිවචනං. න මත්තං ජානිත්වාති පමාණං අජානිත්වා ඛෙත්තපාලස්ස වාරෙන්තස්ස බහුං ලසුණං හරාපෙසි.

අඤ්ඤතරං හංසයොනින්ති සුවණ්ණහංසයොනිං. සො තාසං එකෙකන්ති සො හංසො ජාතිස්සරො අහොසි, අථ පුබ්බසිනෙහෙන ආගන්ත්වා තාසං එකෙකං පත්තං දෙති, තං තාපනතාලනච්ඡෙදනක්ඛමං සුවණ්ණමෙව හොති.

795. මාගධකන්ති මගධෙසු ජාතං. මගධරට්ඨෙ ජාතලසුණමෙව හි ඉධ ලසුණන්ති අධිප්පෙතං, තම්පි භණ්ඩිකලසුණමෙව, න එකද්විතිමිඤ්ජකං. කුරුන්දියං පන ජාතදෙසං අවත්වා ‘‘මාගධකං නාම භණ්ඩිකලසුණ’’න්ති වුත්තං. අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙති එත්ථ සචෙ ද්වෙ තයො භණ්ඩිකෙ එකතොයෙව සඞ්ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරති, එකං පාචිත්තියං. භින්දිත්වා එකෙකං මිඤ්ජං ඛාදන්තියා පන පයොගගණනාය පාචිත්තියානීති.

797. පලණ්ඩුකාදීනං වණ්ණෙන වා මිඤ්ජාය වා නානත්තං වෙදිතබ්බං – වණ්ණෙන තාව පලණ්ඩුකො පණ්ඩුවණ්ණො හොති. භඤ්ජනකො ලොහිතවණ්ණො. හරිතකො හරිතපණ්ණවණ්ණො. මිඤ්ජාය පන පලණ්ඩුකස්ස එකා මිඤ්ජා හොති, භඤ්ජනකස්ස ද්වෙ, හරිතකස්ස තිස්සො. චාපලසුණො අමිඤ්ජකො, අඞ්කුරමත්තමෙව හි තස්ස හොති. මහාපච්චරියාදීසු පන ‘‘පලණ්ඩුකස්ස තීණි මිඤ්ජානි, භඤ්ජනකස්ස ද්වෙ, හරිතකස්ස එක’’න්ති වුත්තං. එතෙ පලණ්ඩුකාදයො සභාවෙනෙව වට්ටන්ති. සූපසම්පාකාදීසු පන මාගධකම්පි වට්ටති. තඤ්හි පච්චමානෙසු මුග්ගසූපාදීසු වා මච්ඡමංසවිකතියා වා තෙලාදීසු වා බදරසාළවාදීසු වා අම්බිලසාකාදීසු වා උත්තරිභඞ්ගෙසු වා යත්ථ කත්ථචි අන්තමසො යාගුභත්තෙපි පක්ඛිපිතුං වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

ලසුණසික්ඛාපදං පඨමං.

2. දුතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

799. දුතියෙ – සම්බාධෙති පටිච්ඡන්නොකාසෙ. තස්ස විභාගදස්සනත්ථං පන ‘‘උභො උපකච්ඡකා මුත්තකරණ’’න්ති වුත්තං. එකම්පි ලොමන්ති කත්තරියා වා සණ්ඩාසකෙන වා ඛුරෙන වා යෙන කෙනචි එකපයොගෙන වා නානාපයොගෙන වා එකං වා බහූනි වා සංහරාපෙන්තියා පයොගගණනාය පාචිත්තියානි, න ලොමගණනාය.

801. ආබාධපච්චයාති කණ්ඩුකච්ඡුආදිආබාධපච්චයා සංහරාපෙන්තියා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව. චතුසමුට්ඨානං – කායතො කායවාචතො කායචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

දුතියසික්ඛාපදං.

3. තතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

803-4. තතියෙ – තලඝාතකෙති මුත්තකරණතලඝාතනෙ. අන්තමසො උප්පලපත්තෙනාපීති එත්ථ පත්තං තාව මහන්තං, කෙසරෙනාපි පහාරං දෙන්තියා ආපත්තියෙව.

805. ආබාධපච්චයාති ගණ්ඩං වා වණං වා පහරිතුං වට්ටති. සෙසං උත්තානමෙව. පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

තතියසික්ඛාපදං.

4. චතුත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා

806. චතුත්ථෙ – පුරාණරාජොරොධාති පුරාණෙ ගිහිභාවෙ රඤ්ඤො ඔරොධා. චිරාචිරං ගච්ඡතීති චිරෙන චිරෙන ගච්ඡති. ධාරෙථාති සක්කොථ. කස්සිදං කම්මන්ති වුත්තෙ අනාරොචිතෙපි එතා මයි ආසඞ්කං කරිස්සන්තීති මඤ්ඤමානා එවමාහ – ‘‘මය්හිදං කම්ම’’න්ති.

807. ජතුමට්ඨකෙති ජතුනා කතෙ මට්ඨදණ්ඩකෙ. වත්ථුවසෙනෙවෙතං වුත්තං, යංකිඤ්චි පන දණ්ඩකං පවෙසෙන්තියා ආපත්තියෙව. තෙනාහ – ‘‘අන්තමසො උප්පලපත්තම්පි මුත්තකරණං පවෙසෙතී’’ති. එතම්පි ච අතිමහන්තං, කෙසරමත්තම්පි පන පවෙසෙන්තියා ආපත්ති එව. සෙසං උත්තානමෙව. සමුට්ඨානාදීනි තලඝාතකෙ වුත්තසදිසානෙවාති.

චතුත්ථසික්ඛාපදං.

5. පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා

810. පඤ්චමෙ – අතිගම්භීරං උදකසුද්ධිකං ආදියන්තීති අතිඅන්තො පවෙසෙත්වා උදකෙන ධොවනං කුරුමානා.

812. කෙසග්ගමත්තම්පි අතික්කාමෙතීති විත්ථාරතො තතියං වා චතුත්ථං වා අඞ්ගුලං ගම්භීරතො ද්වින්නං පබ්බානං උපරි කෙසග්ගමත්තම්පි පවෙසෙන්තියා පාචිත්තියන්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං මහාපච්චරියං – ‘‘එකිස්සා අඞ්ගුලියා තීණි පබ්බානි ආදාතුං න ලභති, තිණ්ණං වා චතුන්නං වා එකෙකම්පි පබ්බං ආදාතුං න ලභතී’’ති. සෙසං උත්තානමෙව. සමුට්ඨානාදීනිපි තලඝාතකෙ වුත්තසදිසානෙවාති.

පඤ්චමසික්ඛාපදං.

6. ඡට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

815. ඡට්ඨෙ – භත්තවිස්සග්ගන්ති භත්තකිච්චං. පානීයෙන ච විධූපනෙන ච උපතිට්ඨිත්වාති එකෙන හත්ථෙන පානීයථාලකං එකෙන බීජනිං ගහෙත්වා බීජමානා සමීපෙ ඨත්වාති අත්ථො. අච්චාවදතීති පුබ්බෙපි තුම්හෙ එවං භුඤ්ජථ, අහං එවං උපට්ඨානං කරොමී’’ති පබ්බජිතචාරිත්තං අතික්කමිත්වා ගෙහස්සිතකථං කථෙතීති අත්ථො.

817. යංකිඤ්චි පානීයන්ති සුද්ධඋදකං වා හොතු, තක්කදධිමත්ථුරසඛීරාදීනං වා අඤ්ඤතරං. යා කාචි බීජනීති අන්තමසො චීවරකණ්ණොපි. හත්ථපාසෙ තිට්ඨති ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති ඉධ ඨානපච්චයාව පාචිත්තියං වුත්තං. පහාරපච්චයා පන ඛන්ධකෙ දුක්කටං පඤ්ඤත්තං.

819. දෙති දාපෙතීති පානීයං වා සූපාදිං වා ඉමං පිවථ, ඉමිනා භුඤ්ජථාති දෙති; තාලවණ්ටං ඉමිනා බීජන්තා භුඤ්ජථාති දෙති; අඤ්ඤෙන වා උභයම්පි දාපෙති, අනාපත්ති. අනුපසම්පන්නං ආණාපෙතීති උපතිට්ඨනත්ථං සාමණෙරිං ආණාපෙති, අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

ඡට්ඨසික්ඛාපදං.

7. සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා

822. සත්තමෙ – භුඤ්ජිස්සාමීති පටිග්ගණ්හාති ආපත්ති දුක්කටස්සාති ඉදං පයොගදුක්කටං නාම, තස්මා න කෙවලං පටිග්ගහණෙයෙව හොති, පටිග්ගණ්හිත්වා පන අරඤ්ඤතො ආහරණෙපි සුක්ඛාපනෙපි වද්දලිදිවසෙ භජ්ජනත්ථාය උද්ධනසජ්ජනෙපි කපල්ලසජ්ජනෙපි දබ්බිසජ්ජනෙපි දාරූනි ආදාය අග්ගිකරණෙපි කපල්ලම්හි ධඤ්ඤපක්ඛිපනෙපි දබ්බියා සඞ්ඝට්ටනෙසුපි කොට්ටනත්ථං උදුක්ඛලමුසලාදිසජ්ජනෙසුපි කොට්ටනපප්ඵොටනධොවනාදීසුපි යාව මුඛෙ ඨපෙත්වා අජ්ඣොහරණත්ථං දන්තෙහි සඞ්ඛාදති, තාව සබ්බපයොගෙසු දුක්කටානි, අජ්ඣොහරණකාලෙ පන අජ්ඣොහරණගණනාය පාචිත්තියානි. එත්ථ ච විඤ්ඤත්ති චෙව භොජනඤ්ච පමාණං. තස්මා සයං විඤ්ඤාපෙත්වා අඤ්ඤාය භජ්ජනකොට්ටනපචනානි කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියාපි ආපත්ති. අඤ්ඤාය විඤ්ඤාපෙත්වා සයං භජ්ජනාදීනි කත්වා භුඤ්ජන්තියාපි ආපත්ති. මහාපච්චරියං පන වුත්තං – ‘‘ඉදං ආමකධඤ්ඤං නාම මාතරම්පි විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියා පාචිත්තියමෙව, අවිඤ්ඤත්තියා ලද්ධං සයං භජ්ජනාදීනි කත්වා වා කාරාපෙත්වා වා භුඤ්ජන්තියා දුක්කටං. අඤ්ඤාය විඤ්ඤත්තියා ලද්ධං සයං වා භජ්ජනාදීනි කත්වා තාය වා කාරාපෙත්වා අඤ්ඤාය වා කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියාපි දුක්කටමෙවා’’ති. පුනපි වුත්තං ‘‘අඤ්ඤාය විඤ්ඤත්තියා ලද්ධං, සයං භජ්ජනාදීනි කත්වා භුඤ්ජන්තියා පාචිත්තියමෙව. භජ්ජනාදීනි කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියා පන දුක්කට’’න්ති. තං පුබ්බාපරවිරුද්ධං හොති, න හි භජ්ජනාදීනං කරණෙ වා කාරාපනෙ වා විසෙසො අත්ථි. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘අඤ්ඤාය විඤ්ඤත්තං භුඤ්ජන්තියා දුක්කට’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තං.

823. ආබාධපච්චයාති සෙදකම්මාදීනං අත්ථාය ධඤ්ඤවිඤ්ඤත්තියා අනාපත්ති. ‘‘අවිඤ්ඤත්තියා ලබ්භමානං පන නවකම්මත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. අපරණ්ණං විඤ්ඤාපෙතීති ඨපෙත්වා සත්ත ධඤ්ඤානි මුග්ගමාසාදිං වා ලාබුකුම්භණ්ඩාදිං වා අඤ්ඤං යංකිඤ්චි ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ විඤ්ඤාපෙන්තියා අනාපත්ති. ආමකධඤ්ඤං පන ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ න වට්ටති. සෙසං උත්තානමෙව.

චතුසමුට්ඨානං – කායතො කායවාචතො කායචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

සත්තමසික්ඛාපදං.

8. අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

824. අට්ඨමෙ – නිබ්බිට්ඨො රාජභටො රඤ්ඤො භති කෙණි එතෙනාති නිබ්බිට්ඨරාජභටො, එකං ඨානන්තරං කෙණියා ගහෙත්වා තතො ලද්ධඋදයොති අත්ථො. තඤ්ඤෙව භටපථං යාචිස්සාමීති රඤ්ඤො කෙණිං දත්වා පුන තංයෙව ඨානන්තරං යාචිස්සාමීති චින්තෙන්තො. පරිභාසීති තා භික්ඛුනියො ‘‘මා පුන එවං කරිත්ථා’’ති සන්තජ්ජෙසි.

826. සයං ඡඩ්ඩෙතීති චත්තාරිපි වත්ථූනි එකපයොගෙන ඡඩ්ඩෙන්තියා එකාව ආපත්ති, පාටෙක්කං ඡඩ්ඩෙන්තියා වත්ථුගණනාය ආපත්තියො. ආණත්තියම්පි එසෙව නයො. දන්තකට්ඨඡඩ්ඩනෙපි භික්ඛුනියා පාචිත්තියමෙව. භික්ඛුස්ස සබ්බත්ථ දුක්කටං. සෙසං උත්තානමෙව.

ඡසමුට්ඨානං – කිරියාකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

අට්ඨමසික්ඛාපදං.

9. නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා

830-2. නවමෙ – යං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං රොපිමන්ති ඛෙත්තං වා හොතු නාළිකෙරාදිආරාමො වා, යත්ථ කත්ථචි රොපිමහරිතට්ඨානෙ එතානි වත්ථූනි ඡඩ්ඩෙන්තියා පුරිමනයෙනෙව ආපත්තිභෙදො වෙදිතබ්බො. ඛෙත්තෙ වා ආරාමෙ වා නිසීදිත්වා භුඤ්ජමානා උච්ඡුආදීනි වා ඛාදන්තී; ගච්ඡමානා උච්ඡිට්ඨොදකචලකාදීනි හරිතට්ඨානෙ ඡඩ්ඩෙති, අන්තමසො උදකං පිවිත්වා මත්ථකච්ඡින්නනාළිකෙරම්පි ඡඩ්ඩෙති, පාචිත්තියමෙව. භික්ඛුනො දුක්කටං. කසිතට්ඨානෙ පන නික්ඛිත්තබීජෙ යාව අඞ්කුරං න උට්ඨහති, තාව සබ්බෙසං දුක්කටං. අනික්ඛිත්තබීජෙසු ඛෙත්තකොණාදීසු වා අසඤ්ජාතරොපිමෙසු ඛෙත්තමරියාදාදීසු වා ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටති. මනුස්සානං කචවරඡඩ්ඩනට්ඨානෙපි වට්ටති. ඡඩ්ඩිතඛෙත්තෙති මනුස්සෙසු සස්සං උද්ධරිත්වා ගතෙසු ඡඩ්ඩිතඛෙත්තං නාම හොති, තත්ථ වට්ටති. යත්ථ පන ලායිතම්පි පුබ්බණ්ණාදි පුන උට්ඨහිස්සතීති රක්ඛන්ති, තත්ථ යථාවත්ථුකමෙව. සෙසං උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං – කිරියාකිරියං…පෙ… තිවෙදනන්ති.

නවමසික්ඛාපදං.

10. දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා

835. දසමෙ – යංකිඤ්චි නච්චන්ති නටාදයො වා නච්චන්තු සොණ්ඩා වා, අන්තමසො මොරසුවමක්කටාදයොපි, සබ්බම්පෙතං නච්චමෙව. යංකිඤ්චි ගීතන්ති යංකිඤ්චි නටාදීනං වා ගීතං හොතු, අරියානං පරිනිබ්බානකාලෙ රතනත්තයගුණූපසංහිතං සාධුකීළිතගීතං වා අසංයතභික්ඛූනං ධම්මභාණකගීතං වා, සබ්බම්පෙතං ගීතමෙව. යංකිඤ්චි වාදිතන්ති තන්තිබද්ධාදිවාදනීයභණ්ඩවාදිතං වා හොතු, කුටභෙරිවාදිතං වා, අන්තමසො උදකභෙරිවාදිතම්පි, සබ්බම්පෙතං වාදිතමෙව.

836. දස්සනාය ගච්ඡති ආපත්ති දුක්කටස්සාති පදවාරගණනාය ආපත්ති දුක්කටස්ස. යත්ථ ඨිතා පස්සති වා සුණාති වාති එකපයොගෙන ඔලොකෙන්තී පස්සති, තෙසංයෙව ගීතවාදිතං සුණාති, එකමෙව පාචිත්තියං. සචෙ පන එකං දිසං ඔලොකෙත්වා නච්චං පස්සති, පුන අඤ්ඤතො ඔලොකෙත්වා ගායන්තෙ පස්සති අඤ්ඤතො වාදෙන්තෙ, පාටෙක්කා ආපත්තියො. භික්ඛුනී සයම්පි නච්චිතුං වා ගායිතුං වා වාදිතුං වා න ලභති, අඤ්ඤෙ ‘‘නච්ච, ගාය, වාදෙහී’’ති වත්තුම්පි න ලභති. ‘‘චෙතියස්ස උපහාරං දෙථ, උපාසකා’’ති වත්තුම්පි ‘‘තුම්හාකං චෙතියස්ස උපට්ඨානං කරොමා’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිතුම්පි න ලභති. සබ්බත්ථ පාචිත්තියන්ති සබ්බඅට්ඨකථාසු වුත්තං. භික්ඛුනො දුක්කටං. ‘‘තුම්හාකං චෙතියස්ස උපට්ඨානං කරොමා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘උපට්ඨානකරණං නාම සුන්දර’’න්ති වත්තුං වට්ටති.

837. ආරාමෙ ඨිතාති ආරාමෙ ඨත්වා අන්තරාරාමෙ වා බහිආරාමෙ වා නච්චාදීනි පස්සති වා සුණාති වා, අනාපත්ති. සති කරණීයෙති සලාකභත්තාදීනං වා අත්ථාය අඤ්ඤෙන වා කෙනචි කරණීයෙන ගන්ත්වා ගතට්ඨානෙ පස්සති වා සුණාති වා, අනාපත්ති. ආපදාසූති තාදිසෙන උපද්දවෙන උපද්දුතා සමජ්ජට්ඨානං පවිසති, එවං පවිසිත්වා පස්සන්තියා වා සුණන්තියා වා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

දසමසික්ඛාපදං.

ලසුණවග්ගො පඨමො.

2. අන්ධකාරවග්ගො

1. පඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

839. අන්ධකාරවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ – අප්පදීපෙති පදීපචන්දසූරියඅග්ගීසු එකෙනාපි අනොභාසිතෙ. තෙනෙවස්ස පදභාජනෙ ‘‘අනාලොකෙ’’ති වුත්තං. සල්ලපෙය්‍ය වාති ගෙහස්සිතකථං කථෙය්‍ය.

841. අරහොපෙක්ඛා අඤ්ඤවිහිතාති න රහොඅස්සාදාපෙක්ඛා රහොඅස්සාදතො අඤ්ඤවිහිතාව හුත්වා ඤාතිං වා පුච්ඡති, දානෙ වා පූජාය වා මන්තෙති. සෙසං උත්තානමෙව. ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානං – කායචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, ද්විවෙදනන්ති.

පඨමසික්ඛාපදං.

2. දුතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

842. දුතියෙ – පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙති ඉදමෙව නානං. සෙසං සබ්බං පුරිමසදිසමෙවාති.

දුතියසික්ඛාපදං.

3. තතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

846. තතියෙ – අජ්ඣොකාසෙති නානං, සෙසං සබ්බං තාදිසමෙවාති.

තතියසික්ඛාපදං.

4. චතුත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා

850-3. චතුත්ථෙ – නිකණ්ණිකන්ති කණ්ණමූලං වුච්චති; කණ්ණමූලෙ ජප්පෙය්‍යාති වුත්තං හොති. සති කරණීයෙති සලාකභත්තාදීනං ආහරණත්ථාය විහාරෙ වා දුන්නික්ඛිත්තං පටිසාමනත්ථාය. සෙසං උත්තානමෙව. සමුට්ඨානාදීනි පුරිමසදිසානෙවාති.

චතුත්ථසික්ඛාපදං.

5. පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා

854. පඤ්චමෙ – ඝරං සොධෙන්තාති තෙසං කිර එතදහොසි – ‘‘ථෙරියා කොචි කායිකවාචසිකො වීතික්කමො න දිස්සති, ඝරම්පි තාව සොධෙමා’’ති, තතො ඝරං සොධෙන්තා නං අද්දසංසු.

856. අනොවස්සකං අතික්කාමෙන්තියාති පඨමං පාදං අතික්කාමෙන්තියා දුක්කටං, දුතියං අතික්කාමෙන්තියා පාචිත්තියං, උපචාරාතික්කමෙ එසෙව නයො.

858. ගිලානායාති යා තාදිසෙන ගෙලඤ්ඤෙන ආපුච්ඡිතුං න සක්කොති. ආපදාසූති ඝරෙ අග්ගි වා උට්ඨිතො හොති, චොරා වා; එවරූපෙ උපද්දවෙ අනාපුච්ඡා පක්කමති, අනාපත්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

කථිනසමුට්ඨානං – කායවාචතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියාකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පඤ්චමසික්ඛාපදං.

6. ඡට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

860. ඡට්ඨෙ – අභිනිසීදෙය්‍යාති නිසීදෙය්‍ය. නිසීදිත්වා ගච්ඡන්තියා එකා ආපත්ති, අනිසීදිත්වා නිපජ්ජිත්වා ගච්ඡන්තියා එකා, නිසීදිත්වා නිපජ්ජිත්වා ගච්ඡන්තියා ද්වෙ.

863. ධුවපඤ්ඤත්තෙති භික්ඛුනීනං අත්ථාය නිච්චපඤ්ඤත්තෙ. සෙසං උත්තානමෙව. කථිනසමුට්ඨානං…පෙ… තිවෙදනන්ති.

ඡට්ඨසික්ඛාපදං.

7. සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා

864. සත්තමෙපි – සබ්බං ඡට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

සත්තමසික්ඛාපදං.

8. අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

869. අට්ඨමෙ – සබ්බං උත්තානමෙව. තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

අට්ඨමසික්ඛාපදං.

9. නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා

875. නවමෙ – අභිසපෙය්‍යාති සපථං කරෙය්‍ය. නිරයෙන අභිසපති නාම ‘‘නිරයෙ නිබ්බත්තාමි, අවීචිම්හි නිබ්බත්තාමි, නිරයෙ නිබ්බත්තතු, අවීචිම්හි නිබ්බත්තතූ’’ති එවමාදිනා නයෙන අක්කොසති. බ්‍රහ්මචරියෙන අභිසපති නාම ‘‘ගිහිනී හොමි, ඔදාතවත්ථා හොමි, පරිබ්බාජිකා හොමි, ඉතරා වා එදිසා හොතූ’’ති එවමාදිනා නයෙන අක්කොසති; වාචාය වාචාය පාචිත්තියං. ඨපෙත්වා පන නිරයඤ්ච බ්‍රහ්මචරියඤ්ච ‘‘සුනඛී සූකරී කාණා කුණී’’තිආදිනා නයෙන අක්කොසන්තියා වාචාය වාචාය දුක්කටං.

878. අත්ථපුරෙක්ඛාරායාති අට්ඨකථං කථෙන්තියා. ධම්මපුරෙක්ඛාරායාති පාළිං වාචෙන්තියා. අනුසාසනිපුරෙක්ඛාරායාති ‘‘ඉදානිපි ත්වං එදිසා, සාධු විරමස්සු, නො චෙ විරමසි, අද්ධා පුන එවරූපානි කම්මානි කත්වා නිරයෙ උප්පජ්ජිස්සසි, තිරච්ඡානයොනියා උප්පජ්ජිස්සසී’’ති එවං අනුසාසනියං ඨත්වා වදන්තියා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

නවමසික්ඛාපදං.

10. දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා

879. දසමෙ – සබ්බං උත්තානමෙව. ධුරනික්ඛෙපසමුට්ඨානං – කායවාචාචිත්තතො සමුට්ඨාති, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලකම්මං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

දසමසික්ඛාපදං.

අන්ධකාරවග්ගො දුතියො.

3. නග්ගවග්ගො

1. පඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

883-6. නග්ගවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ – බ්‍රහ්මචරියං චිණ්ණෙනාති බ්‍රහ්මචරියෙන චිණ්ණෙන; අථ වා බ්‍රහ්මචරියස්ස චරණෙනාති; එවං කරණත්ථෙ වා සාමිඅත්ථෙ වා උපයොගවචනං වෙදිතබ්බං. අච්ඡින්නචීවරිකායාති ඉදං උදකසාටිකං සන්ධාය වුත්තං, න අඤ්ඤං චීවරං. තස්මා උදකසාටිකාය අච්ඡින්නාය වා නට්ඨාය වා නග්ගාය න්හායන්තියා අනාපත්ති. සචෙපි උදකසාටිකචීවරං මහග්ඝං හොති, න සක්කා නිවාසෙත්වා බහි ගන්තුං, එවම්පි නග්ගාය න්හායිතුං වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පඨමසික්ඛාපදං.

2. දුතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

887. දුතියෙ – සබ්බං උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

දුතියසික්ඛාපදං.

3. තතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

893-4. තතියෙ – අනන්තරායිකිනීති දසසු අන්තරායෙසු එකෙනපි අන්තරායෙන අනන්තරායා. ධුරං නික්ඛිත්තමත්තෙති ධුරං නික්ඛිපිත්වා සචෙපි පච්ඡා සිබ්බති, ආපත්තියෙවාති අත්ථො. සෙසං උත්තානමෙව.

ධුරනික්ඛෙපසමුට්ඨානං – අකිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

තතියසික්ඛාපදං.

4. චතුත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා

898-9. චතුත්ථෙ – පඤ්ච අහානි පඤ්චාහං, පඤ්චාහමෙව පඤ්චාහිකං. සඞ්ඝාටීනං චාරො සඞ්ඝාටිචාරො; පරිභොගවසෙන වා ඔතාපනවසෙන වා සඞ්ඝටිතට්ඨෙන සඞ්ඝාටීති ලද්ධනාමානං පඤ්චන්නං චීවරානං පරිවත්තනන්ති අත්ථො. තස්මායෙව පදභාජනෙ ‘‘පඤ්චමං දිවසං පඤ්ච චීවරානී’’තිආදිමාහ. ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එත්ථ ච එකස්මිං චීවරෙ එකා ආපත්ති; පඤ්චසු පඤ්ච.

900. ආපදාසූති මහග්ඝං චීවරං, න සක්කා හොති චොරභයාදීසු පරිභුඤ්ජිතුං; එවරූපෙ උපද්දවෙ අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව. කථිනසමුට්ඨානං – අකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

චතුත්ථසික්ඛාපදං.

5. පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා

903. පඤ්චමෙ – චීවරසඞ්කමනීයන්ති සඞ්කමෙතබ්බං චීවරං; අඤ්ඤිස්සා සන්තකං අනාපුච්ඡා ගහිතං පුන පටිදාතබ්බචීවරන්ති අත්ථො.

906. ආපදාසූති සචෙ අපාරුතං වා අනිවත්ථං වා චොරා හරන්ති, එවරූපාසු ආපදාසු ධාරෙන්තියා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව. කථිනසමුට්ඨානං – කිරියාකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පඤ්චමසික්ඛාපදං.

6. ඡට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

909-10. ඡට්ඨෙ – අඤ්ඤං පරික්ඛාරන්ති යංකිඤ්චි ථාලකාදීනං වා සප්පිතෙලාදීනං වා අඤ්ඤතරං. ආනිසංසන්ති ‘‘කිත්තකං අග්ඝනකං දාතුකාමත්ථා’’ති පුච්ඡති, ‘‘එත්තකං නාමා’’ති වදන්ති, ‘‘ආගමෙථ තාව, ඉදානි වත්ථං මහග්ඝං, කතිපාහෙන කප්පාසෙ ආගතෙ සමග්ඝං භවිස්සතී’’ති එවං වත්වා නිවාරෙන්තියා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

ඡට්ඨසික්ඛාපදං.

7. සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා

911. සත්තමෙ – පක්කමිංසූති අඤ්ඤාසම්පි ආගමනං ආගමෙන්තී ‘‘අද්ධා අම්හාකම්පි ආගමෙස්සතී’’ති තත්ථ තත්ථ අගමංසු. පටිබාහෙය්‍යාති පටිසෙධෙය්‍ය.

915. ආනිසංසන්ති ‘‘එකිස්සා එකං සාටකං නප්පහොති, ආගමෙථ තාව, කතිපාහෙන උප්පජ්ජිස්සති, තතො භාජෙස්සාමී’’ති එවං ආනිසංසං දස්සෙත්වා පටිබාහන්තියා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

සත්තමසික්ඛාපදං.

8. අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

916-8. අට්ඨමෙ – නටා නාම යෙ නාටකං නාටෙන්ති. නටකා නාම යෙ නච්චන්ති. ලඞ්ඝකා නාම යෙ වංසවරත්තාදීසු ලඞ්ඝනකම්මං කරොන්ති. සොකජ්ඣායිකා නාම මායාකාරා. කුම්භථූණිකා නාම ඝටකෙන කීළනකා; බිම්බිසකවාදකාතිපි වදන්ති. දෙති ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එත්ථ චීවරගණනාය ආපත්තියො වෙදිතබ්බා. සෙසං උත්තානමෙව.

ඡසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

අට්ඨමසික්ඛාපදං.

9. නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා

921-4. නවමෙ – දුබ්බලචීවරපච්චාසායාති දුබ්බලාය චීවරපච්චාසාය. ආනිසංසන්ති කිඤ්චාපි ‘‘න මයං අය්‍යෙ සක්කොමා’’ති වදන්ති, ‘‘ඉදානි පන තෙසං කප්පාසො ආගමිස්සති, සද්ධො පසන්නො පුරිසො ආගමිස්සති, අද්ධා දස්සතී’’ති එවං ආනිසංසං දස්සෙත්වා නිවාරෙන්තියා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

නවමසික්ඛාපදං.

10. දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා

927. දසමෙ – කථිනුද්ධාරං න දස්සන්තීති කීදිසො කථිනුද්ධාරො දාතබ්බො, කීදිසො න දාතබ්බොති? යස්ස අත්ථාරමූලකො ආනිසංසො මහා, උබ්භාරමූලකො අප්පො, එවරූපො න දාතබ්බො. යස්ස පන අත්ථාරමූලකො ආනිසංසො අප්පො, උබ්භාරමූලකො මහා, එවරූපො දාතබ්බො. සමානිසංසොපි සද්ධාපරිපාලනත්ථං දාතබ්බොව.

931. ආනිසංසන්ති භික්ඛුනිසඞ්ඝො ජිණ්ණචීවරො, කථිනානිසංසමූලකො මහාලාභොති එවරූපං ආනිසංසං දස්සෙත්වා පටිබාහන්තියා අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

දසමසික්ඛාපදං.

නග්ගවග්ගො තතියො.

4. තුවට්ටවග්ගො

1. පඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

933. තුවට්ටවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ – තුවට්ටෙය්‍යුන්ති නිපජ්ජෙය්‍යුං. සෙසං උත්තානමෙව. එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පඨමසික්ඛාපදං.

2. දුතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

937. දුතියෙ – එකං අත්ථරණඤ්චෙව පාවුරණඤ්ච එතාසන්ති එකත්ථරණපාවුරණා; සංහාරිමානං පාවාරත්ථරණකටසාරකාදීනං එකං අන්තං අත්ථරිත්වා එකං පාරුපිත්වා තුවට්ටෙන්තීනමෙතං අධිවචනං.

940. වවත්ථානං දස්සෙත්වාති මජ්ඣෙ කාසාවං වා කත්තරයට්ඨිං වා අන්තමසො කායබන්ධනම්පි ඨපෙත්වා නිපජ්ජන්තීනං අනාපත්තීති අත්ථො. සෙසං උත්තානමෙව. එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

දුතියසික්ඛාපදං.

3. තතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

941. තතියෙ – උළාරසම්භාවිතාති උළාරකුලා පබ්බජිතත්තා ගුණෙහි ච උළාරත්තා උළාරාති සම්භාවිතා. ඉස්සාපකතාති ඉස්සාය අපකතා; අභිභූතාති අත්ථො. සඤ්ඤත්ති බහුලා එතාසන්ති සඤ්ඤත්තිබහුලා; දිවසං මහාජනං සඤ්ඤාපයමානාති අත්ථො. විඤ්ඤත්ති බහුලා එතාසන්ති විඤ්ඤත්තිබහුලා. විඤ්ඤත්තීති හෙතූදාහරණාදීහි විවිධෙහි නයෙහි ඤාපනා වෙදිතබ්බා, න යාචනා.

943. චඞ්කමනෙ නිවත්තනගණනාය ආපත්තියො වෙදිතබ්බා. තිට්ඨති වාතිආදීසු පයොගගණනාය. උද්දිසති වාතිආදීසු පදාදිගණනාය. සෙසං උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියාකිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

තතියසික්ඛාපදං.

4. චතුත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා

949. චතුත්ථෙ – සති අන්තරායෙති දසවිධෙ අන්තරායෙ සති. පරියෙසිත්වා න ලභතීති අඤ්ඤං උපට්ඨායිකං න ලභති. ගිලානායාති සයං ගිලානාය. ආපදාසූති තථාරූපෙ උපද්දවෙ සති අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.