9. ඡන්නවග්ගො

1. පලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා

84. ඡන්නවග්ගස්ස පඨමෙ පලොකධම්මන්ති භිජ්ජනකසභාවං. එවමෙත්ථ අනිච්චලක්ඛණමෙව කථිතං.

2. සුඤ්ඤතලොකසුත්තවණ්ණනා

85. දුතියෙ අත්තනියෙනාති අත්තනො සන්තකෙන පරික්ඛාරෙන. එවමෙත්ථ අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතං.

3. සංඛිත්තධම්මසුත්තවණ්ණනා

86. තතියං ඛන්ධියවග්ගෙ ආනන්දොවාදෙ (සං. නි. 3.83) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

4. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

87. චතුත්ථෙ ඡන්නොති එවංනාමකො ථෙරො, න අභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තථෙරො. පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො. ගිලානපුච්ඡකාති ගිලානුපට්ඨාකා. ගිලානුපට්ඨානං නාම බුද්ධපසත්ථං බුද්ධවණ්ණිතං, තස්මා එවමාහ. සීසවෙඨං දදෙය්‍යාති සීසෙ වෙඨනං සීසවෙඨං, තඤ්ච දදෙය්‍ය. සත්ථන්ති ජීවිතහාරකසත්ථං. නාවකඞ්ඛාමීති න ඉච්ඡාමි. පරිචිණ්ණොති පරිචරිතො. මනාපෙනාති මනවඩ්ඪනකෙන කායකම්මාදිනා. එත්ථ ච සත්ත සෙඛා පරිචරන්ති නාම, අරහා පරිචාරී නාම, භගවා පරිචිණ්ණො නාම.

එතඤ්හි, ආවුසො, සාවකස්ස පතිරූපන්ති, ආවුසො, සාවකස්ස නාම එතං අනුච්ඡවිකං. අනුපවජ්ජන්ති අප්පවත්තිකං අප්පටිසන්ධිකං. පුච්ඡාවුසො සාරිපුත්ත, සුත්වා වෙදිස්සාමාති අයං සාවකපවාරණා නාම. එතං මමාතිආදීනි තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහවසෙන වුත්තානි. නිරොධං දිස්වාති ඛයවයං ඤත්වා. නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තාති සමනුපස්සාමීති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති සමනුපස්සාමි. එත්තකෙසු ඨානෙසු ඡන්නත්ථෙරො සාරිපුත්තත්ථෙරෙන පුච්ඡිතං පඤ්හං අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කථෙසි. සාරිපුත්තත්ථෙරො පන තස්ස පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වාපි තං ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති වා ‘‘ඛීණාසවො’’ති වා අවත්වා තුණ්හීයෙව අහොසි. චුන්දත්ථෙරො පනස්ස පුථුජ්ජනභාවං සඤ්ඤාපෙස්සාමීති චින්තෙත්වා ඔවාදං අදාසි.

තත්ථ තස්මාති යස්මා මාරණන්තිකං වෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො සත්ථං ආහරාමීති වදති, තස්මා පුථුජ්ජනො ආයස්මා, තෙන ඉදම්පි මනසිකරොහීති දීපෙති. යස්මා වා ඡන්නං ආයතනානං නිරොධං දිස්වා චක්ඛාදීනි තිණ්ණං ගාහානං වසෙන න සමනුපස්සාමීති වදසි. තස්මා ඉදම්පි තස්ස භගවතො සාසනං ආයස්මතා මනසිකාතබ්බන්තිපි පුථුජ්ජනභාවමෙව දීපෙන්තො වදති. නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාලං. නිස්සිතස්සාති තණ්හාමානදිට්ඨීහි නිස්සිතස්ස. චලිතන්ති විප්ඵන්දිතං හොති. යථයිදං ආයස්මතො උප්පන්නං වෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තස්ස ‘‘අහං වෙදයාමි, මම වෙදනා’’ති අප්පහීනග්ගාහස්ස ඉදානි විප්ඵන්දිතං හොති, ඉමිනාපි නං ‘‘පුථුජ්ජනොව ත්ව’’න්ති වදති.

පස්සද්ධීති කායචිත්තපස්සද්ධි, කිලෙසපස්සද්ධි නාම හොතීති අත්ථො. නතියාති තණ්හානතියා. අසතීති භවත්ථාය ආලයනිකන්තිපරියුට්ඨානෙ අසති. ආගතිගති න හොතීති පටිසන්ධිවසෙන ආගති නාම, චුතිවසෙන ගමනං නාම න හොති. චුතූපපාතොති චවනවසෙන චුති, උපපජ්ජනවසෙන උපපාතො. නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙනාති න ඉධලොකෙ න පරලොකෙ න උභයත්ථ හොති. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛකිලෙසදුක්ඛස්ස අයමෙව අන්තො අයං පරිච්ඡෙදො පරිවටුමභාවො හොති. අයමෙව හි එත්ථ අත්ථො. යෙ පන ‘‘උභයමන්තරෙනා’’ති වචනං ගහෙත්වා අන්තරාභවං ඉච්ඡන්ති, තෙසං වචනං නිරත්ථකං. අන්තරාභවස්ස හි භාවො අභිධම්මෙ පටික්ඛිත්තොයෙව. ‘‘අන්තරෙනා’’ති වචනං පන විකප්පන්තරදීපනං. තස්මා අයමෙත්ථ අත්ථො – නෙව ඉධ න හුරං, අපරො විකප්පො න උභයන්ති.

සත්ථං ආහරෙසීති ජීවිතහාරකසත්ථං ආහරි, ආහරිත්වා කණ්ඨනාළං ඡින්දි. අථස්ස තස්මිං ඛණෙ මරණභයං ඔක්කමි, ගතිනිමිත්තං උපට්ඨාසි. සො අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා, සංවිග්ගචිත්තො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා, සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තො අරහත්තං පත්වා, සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බුතො. සම්මුඛායෙව අනුපවජ්ජතා බ්‍යාකතාති කිඤ්චාපි ඉදං ථෙරස්ස පුථුජ්ජනකාලෙ බ්‍යාකරණං හොති; එතෙන පන බ්‍යාකරණෙන අනන්තරායමස්ස පරිනිබ්බානං අහොසි. තස්මා භගවා තදෙව බ්‍යාකරණං ගහෙත්වා කථෙසි.

උපවජ්ජකුලානීති උපසඞ්කමිතබ්බකුලානි. ඉමිනා ථෙරො, ‘‘භන්තෙ, එවං උපට්ඨාකෙසු ච උපට්ඨායිකාසු ච විජ්ජමානාසු සො භික්ඛු තුම්හාකං සාසනෙ පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති පුබ්බභාගපටිපත්තියං කුලසංසග්ගදොසං දස්සෙන්තො පුච්ඡති. අථස්ස භගවා කුලෙසු සංසග්ගාභාවං දීපෙන්තො හොන්ති හෙතෙ සාරිපුත්තාතිආදිමාහ. ඉමස්මිං කිර ඨානෙ ථෙරස්ස කුලෙසු අසංසට්ඨභාවො පාකටො අහොසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

5-6. පුණ්ණසුත්තාදිවණ්ණනා

88-89. පඤ්චමෙ තඤ්චෙති තං චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්ච. නන්දිසමුදයා දුක්ඛසමුදයොති තණ්හාය සමොධානෙන පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛස්ස සමොධානං හොති. ඉති ඡසු ද්වාරෙසු ‘‘නන්දිසමුදයා දුක්ඛසමුදයො’’ති ඉමිනා ද්වින්නං සච්චානං වසෙන වට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙසි. දුතියනයෙ නිරොධො මග්ගොති ද්වින්නං සච්චානං වසෙන විවට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙසි. ඉමිනා ත්වං පුණ්ණාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. එවං තාව වට්ටවිවට්ටවසෙන දෙසනං අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා ඉදානි පුණ්ණත්ථෙරං සත්තසු ඨානෙසු සීහනාදං නදාපෙතුං ඉමිනා ත්වන්තිආදිමාහ.

චණ්ඩාති දුට්ඨා කිබ්බිසා. ඵරුසාති කක්ඛළා අක්කොසිස්සන්තීති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසිස්සන්ති. පරිභාසිස්සන්තීති ‘‘කිං සමණො නාම ත්වං, ඉදඤ්චිදඤ්ච තෙ කරිස්සාමා’’ති තජ්ජෙස්සන්ති. එවමෙත්ථාති එවං මය්හං එත්ථ භවිස්සති. දණ්ඩෙනාති චතුහත්ථදණ්ඩෙන වා ඛදිරදණ්ඩෙන වා ඝටිකමුග්ගරෙන වා. සත්ථෙනාති එකතොධාරාදිනා සත්ථෙන. සත්ථහාරකං පරියෙසන්තීති ජීවිතහාරකසත්ථං පරියෙසන්ති. ඉදං ථෙරො තතියපාරාජිකවත්ථුස්මිං අසුභකථං සුත්වා අත්තභාවෙන ජිගුච්ඡන්තානං භික්ඛූනං සත්ථහාරකපරියෙසනං සන්ධායාහ. දමූපසමෙනාති එත්ථ දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාමං.

‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො,

වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති. (සං. නි. 1.195; සු. නි. 467) –

එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො දමොති වුත්තො. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති (සු. නි. 191; සං. නි. 1.246) එත්ථ පඤ්ඤා දමොති වුත්තා. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙනා’’ති (දී. නි. 1.165; ම. නි. 2.226) එත්ථ උපොසථකම්මං දමොති වුත්තං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඛන්ති දමොති වෙදිතබ්බො. උපසමොති තස්සෙව වෙවචනං.

අථ ඛො ආයස්මා පුණ්ණොති කො පනෙස පුණ්ණො, කස්මා ච පනෙත්ථ ගන්තුකාමො අහොසීති? සුනාපරන්තවාසිකො එව එස, සාවත්ථියං පන අසප්පායවිහාරං සල්ලක්ඛෙත්වා තත්ථ ගන්තුකාමො අහොසි.

තත්‍රායං අනුප්පුබ්බිකථා – සුනාපරන්තරට්ඨෙ කිර එකස්මිං වාණිජගාමෙ එතෙ ද්වෙ භාතරො. තෙසු කදාචි ජෙට්ඨො පඤ්ච සකටසතානි ගහෙත්වා ජනපදං ගන්ත්වා භණ්ඩං ආහරති, කදාචි කනිට්ඨො. ඉමස්මිං පන සමයෙ කනිට්ඨං ඝරෙ ඨපෙත්වා, ජෙට්ඨභාතිකො පඤ්ච සකටසතානි ගහෙත්වා, ජනපදචාරිකං චරන්තො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා, ජෙතවනස්ස නාතිදූරෙ සකටසත්ථං නිවෙසෙත්වා භුත්තපාතරාසො පරිජනපරිවුතො ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදි.

තෙන ච සමයෙන සාවත්ථිවාසිනො භුත්තපාතරාසා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සුද්ධුත්තරාසඞ්ගා ගන්ධපුප්ඵාදිහත්ථා යෙන බුද්ධො, යෙන ධම්මො, යෙන සඞ්ඝො, තන්නින්නා තප්පොණා තප්පබ්භාරා හුත්වා, දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ජෙතවනං ගච්ඡන්ති. සො තෙ දිස්වා ‘‘කහං ඉමෙ ගච්ඡන්තී’’ති එකං මනුස්සං පුච්ඡි. කිං ත්වං, අය්‍යො, න ජානාසි? ලොකෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝරතනානි නාම උප්පන්නානි, ඉච්චෙසො මහාජනො සත්ථු සන්තිකං ධම්මකථං සොතුං ගච්ඡතීති. තස්ස ‘‘බුද්ධො’’ති වචනං ඡවිචම්මාදීනි ඡින්දිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි. සො අත්තනො පරිජනපරිවුතො තාය පරිසාය සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා, සත්ථු මධුරස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස පරිසපරියන්තෙ ඨිතො, ධම්මං සුත්වා පබ්බජ්ජාය චිත්තං උප්පාදෙසි. අථ තථාගතෙන කාලං විදිත්වා පරිසාය උය්‍යොජිතාය සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා, වන්දිත්වා, ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා, දුතියදිවසෙ මණ්ඩපං කාරෙත්වා, ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා, බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා, භුත්තපාතරාසො උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය භණ්ඩාගාරිකං පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘එත්තකං ධනං විස්සජ්ජිතං, එත්තකං ධනං න විස්සජ්ජිත’’න්ති සබ්බං ආචික්ඛිත්වා, ‘‘ඉමං සාපතෙය්‍යං මය්හං කනිට්ඨස්ස දෙහී’’ති සබ්බං නිය්‍යාතෙත්වා, සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා, කම්මට්ඨානපරායණො අහොසි.

අථස්ස කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස කම්මට්ඨානං න උපට්ඨාති. තතො චින්තෙසි – ‘‘අයං ජනපදො මය්හං අසප්පායො, යංනූනාහං සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සකරට්ඨමෙව ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. අථ පුබ්බණ්හසමයෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා, සායන්හෙ පටිසල්ලානා වුට්ඨහිත්වා, භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා, කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා, සත්ත සීහනාදෙ නදිත්වා, පක්කාමි. තෙන වුත්තං, ‘‘අථ ඛො ආයස්මා පුණ්ණො…පෙ… විහරතී’’ති.

කත්ථ පනායං විහාසීති? චතූසු ඨානෙසු විහාසි. සුනාපරන්තරට්ඨං තාව පවිසිත්වා ච අබ්බුහත්ථපබ්බතං නාම පත්වා වාණිජගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථ නං කනිට්ඨභාතා සඤ්ජානිත්වා භික්ඛං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා ඉධෙව වසථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා තත්ථෙව වසාපෙසි.

තතො සමුද්දගිරිවිහාරං නාම අගමාසි. තත්ථ අයකන්තපාසාණෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා කතචඞ්කමො අත්ථි, කොචි තං චඞ්කමිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. තත්ථ සමුද්දවීචියො ආගන්ත්වා අයකන්තපාසාණෙසු පහරිත්වා මහාසද්දං කරොන්ති. ථෙරො ‘‘කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තානං ඵාසුවිහාරො හොතූ’’ති සමුද්දං නිස්සද්දං කත්වා අධිට්ඨාසි.

තතො මාතුලගිරිං නාම අගමාසි. තත්ථපි සකුණසඞ්ඝො උස්සන්නො රත්තිඤ්ච දිවා ච සද්දො එකාබද්ධොව අහොසි. ථෙරො ‘‘ඉදං ඨානං න ඵාසුක’’න්ති තතො මකුලකාරාමවිහාරං නාම ගතො. සො වාණිජගාමස්ස නාතිදූරො නච්චාසන්නො ගමනාගමනසම්පන්නො විවිත්තො අප්පසද්දො. ථෙරො ‘‘ඉමං ඨානං ඵාසුක’’න්ති තත්ථ රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානචඞ්කමනාදීනි කාරෙත්වා වස්සං උපගච්ඡි. එවං චතූසු ඨානෙසු විහාසි.

අථෙකදිවසං තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ පඤ්ච වාණිජසතානි ‘‘පරසමුද්දං ගච්ඡාමා’’ති නාවාය භණ්ඩං පක්ඛිපිංසු. නාවාරොහනදිවසෙ ථෙරස්ස කනිට්ඨභාතා ථෙරං භොජෙත්වා, ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදානි ගහෙත්වා, වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, සමුද්දො නාම අසද්ධෙය්‍යො අනෙකන්තරායො, අම්හෙ ආවජ්ජෙය්‍යාථා’’ති වත්වා නාවං ආරුහි. නාවා උත්තමජවෙන ගච්ඡමානා අඤ්ඤතරං දීපකං පාපුණි. මනුස්සා ‘‘පාතරාසං කරිස්සාමා’’ති දීපකෙ උත්තිණ්ණා. තස්මිං පන දීපකෙ අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථි, චන්දනවනමෙව අහොසි.

අථෙකො වාසියා රුක්ඛං ආකොටෙත්වා ලොහිතචන්දනභාවං ඤත්වා ආහ – ‘‘භො, මයං ලාභත්ථාය පරසමුද්දං ගච්ඡාම, ඉතො ච උත්තරි ලාභො නාම නත්ථි, චතුරඞ්ගුලමත්තා ඝටිකා සතසහස්සං අග්ඝති. හාරෙතබ්බයුත්තකං භණ්ඩං හාරෙත්වා චන්දනස්ස පූරෙස්සාමා’’ති තෙ තථා කරිංසු. චන්දනවනෙ අධිවත්ථා අමනුස්සා කුජ්ඣිත්වා, ‘‘ඉමෙහි අම්හාකං චන්දනවනං නාසිතං ඝාතෙස්සාම නෙ’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘ඉධෙව ඝාතිතෙසු සබ්බං එකකුණපං භවිස්සති, සමුද්දමජ්ඣෙ නෙසං නාවං ඔසීදෙස්සාමා’’ති ආහංසු. අථ නෙසං නාවං ආරුය්හ මුහුත්තං ගතකාලෙයෙව උප්පාතිකං උට්ඨපෙත්වා සයම්පි තෙ අමනුස්සා භයානකානි රූපානි දස්සයිංසු. භීතා මනුස්සා අත්තනො අත්තනො දෙවතානං නමස්සන්ති. ථෙරස්ස කනිට්ඨො චූළපුණ්ණකුටුම්බිකො ‘‘මය්හං භාතා අවස්සයො හොතූ’’ති ථෙරස්ස නමස්සමානො අට්ඨාසි.

ථෙරොපි කිර තස්මිංයෙව ඛණෙ ආවජ්ජෙත්වා, තෙසං බ්‍යසනුප්පත්තිං ඤත්වා, වෙහාසං උප්පතිත්වා, අභිමුඛො අට්ඨාසි. අමනුස්සා ථෙරං දිස්වාව ‘‘අය්‍යො පුණ්ණත්ථෙරො එතී’’ති අපක්කමිංසු, උප්පාතිකං සන්නිසීදි. ථෙරො ‘‘මා භායථා’’ති තෙ අස්සාසෙත්වා ‘‘කහං ගන්තුකාමත්ථා’’ති පුච්ඡි. භන්තෙ, අම්හාකං සකට්ඨානමෙව ගච්ඡාමාති. ථෙරො නාවඞ්ගණෙ අක්කමිත්වා ‘‘එතෙසං ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡතූ’’ති අධිට්ඨාසි. වාණිජා සකට්ඨානං ගන්ත්වා, තං පවත්තිං පුත්තදාරස්ස ආරොචෙත්වා, ‘‘එථ ථෙරං සරණං ගච්ඡාමා’’ති පඤ්චසතාපි අත්තනො පඤ්චහි මාතුගාමසතෙහි සද්ධිං තීසු සරණෙසු පතිට්ඨාය උපාසකත්තං පටිවෙදෙසුං. තතො නාවාය භණ්ඩං ඔතාරෙත්වා ථෙරස්ස එකං කොට්ඨාසං කත්වා, ‘‘අයං, භන්තෙ, තුම්හාකං කොට්ඨාසො’’ති ආහංසු. ථෙරො මය්හං විසුං කොට්ඨාසකිච්චං නත්ථි. සත්ථා පන තුම්හෙහි දිට්ඨපුබ්බොති. න දිට්ඨපුබ්බො, භන්තෙති. තෙන හි ඉමිනා සත්ථු මණ්ඩලමාළං කරොථ. එවං සත්ථාරං පස්සිස්සථාති. තෙ සාධු, භන්තෙති. තෙන ච කොට්ඨාසෙන අත්තනො ච කොට්ඨාසෙහි මණ්ඩලමාළං කාතුං ආරභිංසු.

සත්ථාපි කිර තං ආරද්ධකාලතො පට්ඨාය පරිභොගං අකාසි. ආරක්ඛමනුස්සා රත්තිං ඔභාසං දිස්වා, ‘‘මහෙසක්ඛා දෙවතා අත්ථී’’ති සඤ්ඤං කරිංසු. උපාසකා මණ්ඩලමාළඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච සෙනාසනානි නිට්ඨාපෙත්වා දානසම්භාරං සජ්ජෙත්වා, ‘‘කතං, භන්තෙ, අම්හෙහි අත්තනො කිච්චං, සත්ථාරං පක්කොසථා’’ති ථෙරස්ස ආරොචෙසුං. ථෙරො සායන්හසමයෙ ඉද්ධියා සාවත්ථිං ගන්ත්වා, ‘‘භන්තෙ, වාණිජගාමවාසිනො තුම්හෙ දට්ඨුකාමා, තෙසං අනුකම්පං කරොථා’’ති භගවන්තං යාචි. භගවා අධිවාසෙසි. ථෙරො සකට්ඨානමෙව පච්චාගතො.

භගවාපි ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි, ‘‘ආනන්ද, ස්වෙ සුනාපරන්තෙ වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිස්සාම, ත්වං එකූනපඤ්චසතානං භික්ඛූනං සලාකං දෙහී’’ති. ථෙරො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා, ‘‘ආකාසචාරී භික්ඛූ සලාකං ගණ්හන්තූ’’ති ආහ. තංදිවසං කුණ්ඩධානත්ථෙරො පඨමං සලාකං අග්ගහෙසි. වාණිජගාමවාසිනොපි ‘‘ස්වෙ කිර සත්ථා ආගමිස්සතී’’ති ගාමමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කත්වා දානග්ගං සජ්ජයිංසු. භගවා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා, ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා, ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා, නිසීදි. සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හං අහොසි. සො ‘‘කිං ඉද’’න්ති ආවජ්ජෙත්වා සත්ථු සුනාපරන්තගමනං දිස්වා, විස්සකම්මං ආමන්තෙසි, ‘‘තාත, අජ්ජ භගවා තිංසමත්තානි යොජනසතානි පිණ්ඩචාරං ගමිස්සති. පඤ්ච කූටාගාරසතානි මාපෙත්වා ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකමත්ථකෙ ගමනසජ්ජානි කත්වා ඨපෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. භගවතො කූටාගාරං චතුමුඛං අහොසි, ද්වින්නං අග්ගසාවකානං ද්විමුඛානි, සෙසානි එකමුඛානි, සත්ථා ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා පටිපාටියා ඨපිතකූටාගාරෙසු ධුරකූටාගාරං පාවිසි. ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ආදිං කත්වා එකූනපඤ්චභික්ඛුසතානිපි කූටාගාරගතානි අහෙසුං. එකං තුච්ඡං කූටාගාරං අහොසි, පඤ්චපි කූටාගාරසතානි ආකාසෙ උප්පත්තිංසු.

සත්ථා සච්චබන්ධපබ්බතං නාම පත්වා කූටාගාරං ආකාසෙ ඨපෙසි. තස්මිං පබ්බතෙ සච්චබන්ධො නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකතාපසො මහාජනං මිච්ඡාදිට්ඨිං උග්ගණ්හාපෙන්තො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො හුත්වා වසති, අබ්භන්තරෙ චස්ස අන්තොචාටියං පදීපො විය අරහත්තඵලස්ස උපනිස්සයො ජලති. තං දිස්වා ‘‘ධම්මමස්ස කථෙස්සාමී’’ති ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙසි. තාපසො දෙසනාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණි. මග්ගෙනෙවස්ස අභිඤ්ඤා ආගතා. සො එහිභික්ඛු හුත්වා ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරො තුච්ඡකූටාගාරං පාවිසි.

භගවා කූටාගාරගතෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං වාණිජගාමං ගන්ත්වා, කූටාගාරානි අදිස්සමානකානි කත්වා, වාණිජගාමං පාවිසි. වාණිජා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සත්ථාරං මකුලකාරාමං නයිංසු. සත්ථා මණ්ඩලමාළං පාවිසි. මහාජනො යාව සත්ථා භත්තදරථං පටිප්පස්සම්භෙති, තාව පාතරාසං කත්වා උපොසථඞ්ගානි සමාදාය බහුං ගන්ධඤ්ච පුප්ඵඤ්ච ආදාය ධම්මස්සවනත්ථාය ආරාමං පච්චාගමාසි. සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. මහාජනස්ස බන්ධනමොක්ඛො ජාතො, මහන්තං බුද්ධකොලාහලං අහොසි.

සත්ථා මහාජනස්ස සඞ්ගහත්ථාය සත්තාහං තත්ථෙව වසි, අරුණං පන මහාගන්ධකුටියංයෙව උට්ඨපෙසි. සත්තාහම්පි ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. තත්ථ සත්තාහං වසිත්වා, වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා, ‘‘ත්වං ඉධෙව වසාහී’’ති පුණ්ණත්ථෙරං නිවත්තෙත්වා අන්තරෙ නම්මදානදී නාම අත්ථි, තස්සා තීරං අගමාසි. නම්මදා නාගරාජා සත්ථු පච්චුග්ගමනං කත්වා, නාගභවනං පවෙසෙත්වා, තිණ්ණං රතනානං සක්කාරං අකාසි. සත්ථා තස්ස ධම්මං කථෙත්වා නාගභවනා නික්ඛමි. සො ‘‘මය්හං, භන්තෙ, පරිචරිතබ්බං දෙථා’’ති යාචි. භගවා නම්මදානදීතීරෙ පදචෙතියං දස්සෙසි. තං වීචීසු ආගතාසු පිධීයති, ගතාසු විවරීයති. මහාසක්කාරපත්තං අහොසි. සත්ථා තතො නික්ඛමිත්වා සච්චබන්ධපබ්බතං ගන්ත්වා සච්චබන්ධං ආහ – ‘‘තයා මහාජනො අපායමග්ගෙ ඔතාරිතො. ත්වං ඉධෙව වසිත්වා, එතෙසං ලද්ධිං විස්සජ්ජාපෙත්වා, නිබ්බානමග්ගෙ පතිට්ඨාපෙහී’’ති. සොපි පරිචරිතබ්බං යාචි. සත්ථා ඝනපිට්ඨිපාසාණෙ අල්ලමත්තිකපිණ්ඩම්හි ලඤ්ඡනං විය පදචෙතියං දස්සෙසි. තතො ජෙතවනමෙව ගතො. එතමත්ථං සන්ධාය තෙනෙව අන්තරවස්සෙනාතිආදි වුත්තං.

පරිනිබ්බායීති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. මහාජනො ථෙරස්ස සත්ත දිවසානි සරීරපූජං කත්වා, බහූනි ගන්ධකට්ඨානි සමොධානෙත්වා, සරීරං ඣාපෙත්වා ධාතුයො ආදාය චෙතියං අකාසි. සම්බහුලා භික්ඛූති ථෙරස්ස ආළාහනට්ඨානෙ ඨිතභික්ඛූ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

7-8. පඨමඑජාසුත්තාදිවණ්ණනා

90-91. සත්තමෙ එජාති තණ්හා. සා හි චලනට්ඨෙන එජාති වුච්චති. සාව ආබාධනට්ඨෙන රොගො, අන්තො දුස්සනට්ඨෙන ගණ්ඩො, නිකන්තනට්ඨෙන සල්ලං. තස්මාති යස්මා එජා රොගො චෙව ගණ්ඩො ච සල්ලඤ්ච, තස්මා. චක්ඛුං න මඤ්ඤෙය්‍යාතිආදි වුත්තනයමෙව, ඉධාපි සබ්බං හෙට්ඨා ගහිතමෙව සංකඩ්ඪිත්වා දස්සිතං. අට්ඨමං වුත්තනයමෙව.

9-10. පඨමද්වයසුත්තාදිවණ්ණනා

92-93. නවමෙ ද්වයන්ති ද්වෙ ද්වෙ කොට්ඨාසෙ. දසමෙ ඉත්ථෙතං ද්වයන්ති එවමෙතං ද්වයං. චලඤ්චෙව බ්‍යථඤ්චාති අත්තනො සභාවෙන අසණ්ඨහනතො චලති චෙව බ්‍යථති ච. යොපි හෙතු යොපි පච්චයොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථාරම්මණං හෙතු චෙව පච්චයො ච. කුතො නිච්චං භවිස්සතීති කෙන කාරණෙන නිච්චං භවිස්සති. යථා පන දාසස්ස දාසියා කුච්ඡිස්මිං ජාතො පුත්තො පරොව දාසො හොති, එවං අනිච්චමෙව හොතීති අත්ථො. සඞ්ගතීති සහගති. සන්නිපාතොති එකතො සන්නිපතනං. සමවායොති එකතො සමාගමො. අයං වුච්චති චක්ඛුසම්ඵස්සොති ඉමිනා සඞ්ගතිසන්නිපාතසමවායසඞ්ඛාතෙන පච්චයෙන උප්පන්නත්තා පච්චයනාමෙනෙව සඞ්ගති සන්නිපාතො සමවායොති අයං වුච්චති චක්ඛුසම්ඵස්සො.

සොපි හෙතූති ඵස්සස්ස වත්ථු ආරම්මණං සහජාතා තයො ඛන්ධාති අයං හෙතු. ඵුට්ඨොති උපයොගත්ථෙ පච්චත්තං, ඵස්සෙන ඵුට්ඨමෙව ගොචරං වෙදනා වෙදෙති, චෙතනා චෙතෙති, සඤ්ඤා සඤ්ජානාතීති අත්ථො. ඵුට්ඨොති වා ඵස්සසමඞ්ගීපුග්ගලො, ඵස්සෙන ඵුට්ඨාරම්මණමෙව වෙදනාදීහි වෙදෙති චෙතෙති සඤ්ජානාතීතිපි වුත්තං හොති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සමතිංසක්ඛන්ධා කථිතා හොන්ති. කථං? චක්ඛුද්වාරෙ තාව වත්ථු චෙව ආරම්මණඤ්ච රූපක්ඛන්ධො, ඵුට්ඨො වෙදෙතීති වෙදනාක්ඛන්ධො, චෙතෙතීති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, විජානාතීති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. මනොද්වාරෙපි හි වත්ථුරූපං එකන්තතො රූපක්ඛන්ධො, රූපෙ පන ආරම්මණෙ සති ආරම්මණම්පි රූපක්ඛන්ධොති ඡ පඤ්චකාතිංස හොන්ති. සඞ්ඛෙපෙන පනෙතෙ ඡසුපි ද්වාරෙසු පඤ්චෙව ඛන්ධාති සපච්චයෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ අනිච්චාති විත්ථාරෙත්වා වුච්චමානෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන ඉදං සුත්තං දෙසිතන්ති.

ඡන්නවග්ගො නවමො.