10. සළවග්ගො
1. අදන්තඅගුත්තවණ්ණනා
94. සළවග්ගස්ස පඨමෙ අදන්තාති අදමිතා. අගුත්තාති අගොපිතා. අරක්ඛිතාති න රක්ඛිතා. අසංවුතාති අපිහිතා. දුක්ඛාධිවාහා හොන්තීති නෙරයිකාදිභෙදං අධිකදුක්ඛං ආවහනකා හොන්ති. සුඛාධිවාහා හොන්තීති ඣානමග්ගඵලපභෙදං අධිකසුඛං ආවහනකා හොන්ති. අධිවහාතිපි පාඨො, එසෙවත්ථො.
සළෙවාති ඡ එව. අසංවුතො යත්ථ දුක්ඛං නිගච්ඡතීති යෙසු ආයතනෙසු සංවරවිරහිතො දුක්ඛං පාපුණාති. තෙසඤ්ච යෙ සංවරණං අවෙදිසුන්ති යෙ තෙසං ආයතනානං සංවරං වින්දිංසු පටිලභිංසු. විහරන්තානවස්සුතාති විහරන්ති අනවස්සුතා අතින්තා.
අසාදිතඤ්ච සාදුන්ති අස්සාදවන්තඤ්ච මධුරඤ්ච. ඵස්සද්වයං සුඛදුක්ඛෙ උපෙක්ඛෙති සුඛඵස්සඤ්ච දුක්ඛඵස්සඤ්චාති ඉදං ඵස්සද්වයං උපෙක්ඛෙ, උපෙක්ඛාමෙවෙත්ථ උප්පාදෙය්‍යාති අත්ථො. ඵස්සද්වයං සුඛදුක්ඛං උපෙක්ඛොති වා පාඨො, ඵස්සහෙතුකං සුඛදුක්ඛං උපෙක්ඛො, සුඛෙ අනුරොධං දුක්ඛෙ ච විරොධං අනුප්පාදෙන්තො උපෙක්ඛකො භවෙය්‍යාතිපි අත්ථො. අනානුරුද්ධො අවිරුද්ධො කෙනචීති කෙනචි සද්ධිං නෙව අනුරුද්ධො න විරුද්ධො භවෙය්‍ය.
පපඤ්චසඤ්ඤාති කිලෙසසඤ්ඤාය පපඤ්චසඤ්ඤා නාම හුත්වා. ඉතරීතරා නරාති ලාමකසත්තා පපඤ්චයන්තා උපයන්තීති පපඤ්චයමානා වට්ටං උපගච්ඡන්ති. සඤ්ඤිනොති සසඤ්ඤා සත්තා. මනොමයං ගෙහසිතඤ්ච සබ්බන්ති සබ්බමෙව පඤ්චකාමගුණගෙහනිස්සිතං මනොමයං විතක්කං. පනුජ්ජාති පනුදිත්වා නීහරිත්වා. නෙක්ඛම්මසිතං ඉරීයතීති දබ්බජාතිකො භික්ඛු නෙක්ඛම්මසිතං ඉරියෙන ඉරීයති.
ඡස්සු යදා සුභාවිතොති ඡසු ආරම්මණෙසු යදා සුට්ඨු භාවිතො. ඵුට්ඨස්ස චිත්තං න විකම්පතෙ ක්වචීති සුඛඵස්සෙන වා දුක්ඛඵස්සෙන වා ඵුට්ඨස්ස කිස්මිඤ්චි චිත්තං න කම්පති න වෙධති. භවත්ථ ජාතිමරණස්ස පාරගාති ජාතිමරණානං පාරං නිබ්බානං ගමකා හොථ.
2. මාලුක්‍යපුත්තසුත්තවණ්ණනා
95. දුතියෙ මාලුක්‍යපුත්තොති මාලුක්‍යබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. එත්ථාති එතස්මිං තව ඔවාදායාචනෙ. ඉමිනා ථෙරං අපසාදෙතිපි උස්සාදෙතිපි. කථං? අයං කිර දහරකාලෙ රූපාදීසු පමජ්ජිත්වා පච්ඡා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤවාසං පත්ථෙන්තො කම්මට්ඨානං යාචති. අථ භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම? මාලුක්‍යපුත්තො විය තුම්හෙපි තරුණකාලෙ පමජ්ජිත්වා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරෙය්‍යාථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං අපසාදෙති නාම.
යස්මා පන ථෙරො මහල්ලකකාලෙපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කාතුකාමො, තස්මා භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම? අයං අම්හාකං මාලුක්‍යපුත්තො මහල්ලකකාලෙපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කත්තුකාමො කම්මට්ඨානං යාචති, තුම්හෙ නාම තරුණකාලෙපි වීරියං න කරොථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං උස්සාදෙති නාම.
යත්‍ර හි නාමාති යො නාම. කිඤ්චාපාහන්ති කිඤ්චාපි ‘‘අහං මහල්ලකො’’ති ඤාතං. යදි අහං මහල්ලකො, මහල්ලකො සමානොපි සක්ඛිස්සාමි සමණධම්මං කාතුං, දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවාති අධිප්පායෙන මහල්ලකභාවං අනුග්ගණ්හන්තො ඔවාදඤ්ච පසංසන්තො එවමාහ.
අදිට්ඨා අදිට්ඨපුබ්බාති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අදිට්ඨා අතීතෙපි අදිට්ඨපුබ්බා. න ච පස්සසීති එතරහිපි න පස්සසි. න ච තෙ හොති පස්සෙය්‍යන්ති එවං සමන්නාහාරොපි තෙ යත්ථ නත්ථි, අපි නු තෙ තත්ථ ඡන්දාදයො උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති පුච්ඡති.
දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තන්ති රූපායතනෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්හි රූපෙ රූපමත්තමෙව පස්සති, න නිච්චාදිසභාවං, ඉති සෙසවිඤ්ඤාණෙහිපි මෙ එත්ථ දිට්ඨමත්තමෙව චිත්තං භවිස්සතීති අත්ථො. අථ වා දිට්ඨෙ දිට්ඨං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රූපෙ රූපවිජානනන්ති අත්ථො. මත්තාති පමාණං, දිට්ඨං මත්තා අස්සාති දිට්ඨමත්තං, චිත්තං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණමත්තමෙව මෙ චිත්තං භවිස්සතීති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා ආපාථගතරූපෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න රජ්ජති න දුස්සති න මුය්හති, එවං රාගාදිවිරහෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණමත්තමෙව ජවනං භවිස්සති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණපමාණෙනෙව ජවනං ඨපෙස්සාමීති. අථ වා දිට්ඨං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨරූපං, දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං නාම තත්ථෙව උප්පන්නං සම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනසඞ්ඛාතං චිත්තත්තයං. යථා තං න රජ්ජති, න දුස්සති, න මුය්හති, එවං ආපාථගතෙ රූපෙ තෙනෙව සම්පටිච්ඡනාදිප්පමාණෙන ජවනං උප්පාදෙස්සාමි, නාහං තං පමාණං අතික්කමිත්වා රජ්ජනාදිවසෙන උප්පජ්ජිතුං දස්සාමීති අයමෙත්ථ අත්ථො. එසෙව නයො සුතමුතෙසු.
විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තන්ති එත්ථ පන විඤ්ඤාතං නාම මනොද්වාරාවජ්ජනෙන විඤ්ඤාතාරම්මණං, තස්මිං විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තන්ති ආවජ්ජනපමාණං. යථා ආවජ්ජනෙන න රජ්ජති න දුස්සති න මුය්හති, එවං රජ්ජනාදිවසෙන උප්පජ්ජිතුං අදත්වා ආවජ්ජනපමාණෙනෙව චිත්තං ඨපෙස්සාමීති අයමෙත්ථ අත්ථො.
යතොති යදා. තතොති තදා. න තෙනාති තෙන රාගෙන වා රත්තො, දොසෙන වා දුට්ඨො, මොහෙන වා මූළ්හො න භවිස්සති. තතො ත්වං මාලුක්‍යපුත්ත න තත්ථාති යදා ත්වං තෙන රාගෙන වා දොසමොහෙහි වා රත්තො වා දුට්ඨො වා මූළ්හො වා න භවිස්සසි, තදා ත්වං න තත්ථ තස්මිං දිට්ඨෙ වා සුතමුතවිඤ්ඤාතෙ වා පටිබද්ධො අල්ලීනො පතිට්ඨිතො නාම භවිස්සසි. නෙවිධාතිආදි වුත්තත්ථමෙව.
සති මුට්ඨාති සති නට්ඨා. තඤ්ච අජ්ඣොසාති තං ආරම්මණං ගිලිත්වා. අභිජ්ඣා ච විහෙසා චාති අභිජ්ඣාය ච විහිංසාය ච. අථ වා ‘‘තස්ස වඩ්ඪන්තී’’ති පදෙනාපි සද්ධිං යොජෙතබ්බං, අභිජ්ඣා ච විහෙසා චාති ඉමෙපි ද්වෙ ධම්මා තස්ස වඩ්ඪන්තීති අත්ථො.
චිත්තමස්සූපහඤ්ඤතීති අභිජ්ඣාවිහෙසාහි අස්ස චිත්තං උපහඤ්ඤති. ආචිනතොති ආචිනන්තස්ස. ආරා නිබ්බාන වුච්චතීති එවරූපස්ස පුග්ගලස්ස නිබ්බානං නාම දූරෙ පවුච්චති. ඝත්වාති ඝායිත්වා. භොත්වාති භුත්වා සායිත්වා ලෙහිත්වා. ඵුස්සාති ඵුසිත්වා. පටිස්සතොති පටිස්සතිසඞ්ඛාතාය සතියා යුත්තො. සෙවතො චාපි වෙදනන්ති චතුමග්ගසම්පයුත්තං නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනං සෙවන්තස්ස. ඛීයතීති ඛයං ගච්ඡති. කිං තං? දුක්ඛම්පි කිලෙසජාතම්පි. අඤ්ඤතරොති අසීතියා මහාසාවකානං අබ්භන්තරො එකො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ගාථාහිපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.
3. පරිහානධම්මසුත්තවණ්ණනා
96. තතියෙ පරිහානධම්මන්ති පරිහානසභාවං. අභිභායතනානීති අභිභවිතානි ආයතනානි. සරසඞ්කප්පාති එත්ථ සරන්තීති සරා, ධාවන්තීති අත්ථො. සරා ච තෙ සඞ්කප්පා ච සරසඞ්කප්පා. සංයොජනියාති බන්ධනියා බන්ධනස්ස පච්චයභූතා. තඤ්චෙ භික්ඛූති තං එවං උප්පන්නං කිලෙසජාතං, තං වා ආරම්මණං. අධිවාසෙතීති චිත්තෙ ආරොපෙත්වා වාසෙති. නප්පජහතීති ඡන්දරාගප්පහානෙන න පජහති. එවං සබ්බපදෙහි යොජෙතබ්බං. අභිභායතනඤ්හෙතං වුත්තං භගවතාති එතං බුද්ධෙන භගවතා අභිභවිතං ආයතනන්ති කථිතං. ඉධ ධම්මං පුච්ඡිත්වා විභජන්තෙන පුග්ගලෙන ධම්මො දස්සිතො.
4. පමාදවිහාරීසුත්තවණ්ණනා
97. චතුත්ථෙ අසංවුතස්සාති අපිහිතස්ස න පිදහිත්වා සඤ්ඡාදිත්වා ඨපිතස්ස. බ්‍යාසිඤ්චතීති විආසිඤ්චති, කිලෙසතින්තං හුත්වා වත්තති. පාමොජ්ජන්ති දුබ්බලපීති. පීතීති බලවපීති. පස්සද්ධීති දරථපස්සද්ධි. ධම්මා න පාතුභවන්තීති සමථවිපස්සනාධම්මා න උප්පජ්ජන්ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ පුග්ගලං පුච්ඡිත්වා විභජන්තෙන ධම්මෙන පුග්ගලො දස්සිතො.
5. සංවරසුත්තවණ්ණනා
98. පඤ්චමෙ කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අසංවරොති ඉදං මග්ගකුසලස්ස වාමං මුඤ්චිත්වා දක්ඛිණං ගණ්හෙය්‍යාසීති පඨමං පහාතබ්බමග්ගක්ඛානං විය උද්දෙසක්කමෙන අවත්වා දෙසනාකුසලතාය පඨමං පහාතබ්බධම්මක්ඛානවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉධ ධම්මං පුච්ඡිත්වා ධම්මොව විභත්තො.
6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා
99. ඡට්ඨෙ සමාධින්ති චිත්තෙකග්ගතං. ඉදඤ්හි සුත්තං චිත්තෙකග්ගතාය පරිහායමානෙ දිස්වා, ‘‘ඉමෙසං චිත්තෙකග්ගතං ලභන්තානං කම්මට්ඨානං ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා කථිතං.
7. පටිසල්ලානසුත්තවණ්ණනා
100. සත්තමෙ පටිසල්ලානන්ති කායවිවෙකං. ඉදඤ්හි සුත්තං කායවිවෙකෙන පරිහායමානෙ දිස්වා, ‘‘ඉමෙසං කායවිවෙකං ලභන්තානං කම්මට්ඨානං ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා කථිතං.
8-9. පඨමනතුම්හාකංසුත්තාදිවණ්ණනා
101-102. අට්ඨමං උපමාය පරිවාරෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං, නවමං සුද්ධිකවසෙනෙව බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං. අත්ථො පන උභයත්ථාපි ඛන්ධියවග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.
10. උදකසුත්තවණ්ණනා
103. දසමෙ උදකො සුදන්ති එත්ථ සුදන්ති නිපාතමත්තං. උදකොති තස්ස නාමං. ඉදං ජාතු වෙදගූති එත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තං. අථ වා ඉදං මම වචනං සුණාථාති දීපෙන්තො එවමාහ. ජාතු වෙදගූති අහං එකංසෙනෙව වෙදගූ, වෙදසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන නෙය්‍යෙසු ගතො, වෙදං වා ගතො අධිගතො, පණ්ඩිතොහමස්මීති අත්ථො. සබ්බජීති එකංසෙන සබ්බවට්ටං ජිනිත්වා අභිභවිත්වා ඨිතොස්මීති වදති. අපලිඛතං ගණ්ඩමූලන්ති අපලිඛතං දුක්ඛමූලං. පලිඛණින්ති පලිඛතං මයා, ඛනිත්වා ඨිතොස්මීති දීපෙති.
මාතාපෙත්තිකසම්භවස්සාති මාතිතො ච පිතිතො ච නිබ්බත්තෙන මාතාපෙත්තිකෙන සුක්කසොණිතෙන සම්භූතස්ස. ඔදනකුම්මාසූපචයස්සාති ඔදනෙන චෙව කුම්මාසෙන ච උපචිතස්ස වඩ්ඪිතස්ස. අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභෙදනවිද්ධංසනධම්මස්සාති එත්ථ අයං කායො හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චධම්මො, දුග්ගන්ධවිඝාතත්ථාය තනුවිලෙපනෙන උච්ඡාදනධම්මො, අඞ්ගපච්චඞ්ගාබාධවිනොදනත්ථාය ඛුද්දකසම්බාහනෙන පරිමද්දනධම්මො, දහරකාලෙ වා ඌරූසු සයාපෙත්වා ගබ්භවාසෙන දුස්සණ්ඨිතානං තෙසං තෙසං අඞ්ගානං සණ්ඨානසම්පාදනත්ථං අඤ්ඡනපීළනාදීනං වසෙන පරිමද්දනධම්මො, එවං පරිහරිතොපි ච භෙදනවිද්ධංසනධම්මො භිජ්ජති චෙව විකිරති ච, එවං සභාවොති අත්ථො.
තත්ථ මාතාපෙත්තිකසම්භවඔදනකුම්මාසූපචයපරිමද්දනපදෙහි වඩ්ඪි කථිතා, අනිච්චභෙදනවිද්ධංසනපදෙහි පරිහානි. පුරිමෙහි වා තීහි සමුදයො, පච්ඡිමෙහි අත්ථඞ්ගමොති. එවං චාතුමහාභූතිකස්ස කායස්ස වඩ්ඪිපරිහානිනිබ්බත්තිභෙදා දස්සිතා. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.
සළවග්ගො දසමො.
දුතියො පණ්ණාසකො.