1. සළායතනසංයුත්තං

1. අනිච්චවග්ගො

1. අජ්ඣත්තානිච්චසුත්තවණ්ණනා

1. සළායතනවග්ගස්ස පඨමෙ චක්ඛුන්ති ද්වෙ චක්ඛූනි – ඤාණචක්ඛු චෙව මංසචක්ඛු ච. තත්ථ ඤාණචක්ඛු පඤ්චවිධං – බුද්ධචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, සමන්තචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛූති. තෙසු බුද්ධචක්ඛු නාම ආසයානුසයඤාණඤ්චෙව ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණඤ්ච, යං – ‘‘බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො’’ති (මහාව. 9; ම. නි. 1.283; 2.338) ආගතං. ධම්මචක්ඛු නාම හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි, යං – ‘‘විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදී’’ති (මහාව. 16; ම. නි. 2.395) ආගතං. සමන්තචක්ඛු නාම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, යං – ‘‘පාසාදමාරුය්හ සමන්තචක්ඛූ’’ති (මහාව. 8; ම. නි. 1.282; 2.338) ආගතං. දිබ්බචක්ඛු නාම ආලොකඵරණෙන උප්පන්නං ඤාණං, යං – ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙනා’’ති (පාරා. 13; ම. නි. 2.341) ආගතං. පඤ්ඤාචක්ඛු නාම චතුසච්චපරිච්ඡෙදකඤාණං, යං – ‘‘චක්ඛුං උදපාදී’’ති (ස. නි. 5.1081; මහාව. 15) ආගතං.

මංසචක්ඛුපි දුවිධං – සසම්භාරචක්ඛු, පසාදචක්ඛූති. තෙසු ය්වායං අක්ඛිකූපකෙ අක්ඛිපටලෙහි පරිවාරිතො මංසපිණ්ඩො, යත්ථ චතස්සො ධාතුයො වණ්ණගන්ධරසොජා සම්භවො ජීවිතං භාවො චක්ඛුපසාදො කායපසාදොති සඞ්ඛෙපතො තෙරස සම්භාරා හොන්ති. විත්ථාරතො පන චතස්සො ධාතුයො වණ්ණගන්ධරසොජා සම්භවොති ඉමෙ නව චතුසමුට්ඨානවසෙන ඡත්තිංස, ජීවිතං භාවො චක්ඛුපසාදො කායපසාදොති ඉමෙ කම්මසමුට්ඨානා තාව චත්තාරොති චත්තාරීස සම්භාරා හොන්ති. ඉදං සසම්භාරචක්ඛු නාම. යං පනෙත්ථ සෙතමණ්ඩලපරිච්ඡින්නෙන කණ්හමණ්ඩලෙන පරිවාරිතෙ දිට්ඨිමණ්ඩලෙ සන්නිවිට්ඨං රූපදස්සනසමත්ථං පසාදමත්තං, ඉදං පසාදචක්ඛු නාම. තස්ස තතො පරෙසඤ්ච සොතාදීනං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තාව.

තත්ථ යදිදං පසාදචක්ඛු, තං ගහෙත්වා භගවා – චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, අනිච්චන්තිආදිමාහ. තත්ථ – ‘‘චතූහි කාරණෙහි අනිච්චං උදයබ්බයවන්තතායා’’තිආදිනා නයෙන විත්ථාරකථා හෙට්ඨා පකාසිතායෙව. සොතම්පි පසාදසොතමෙව අධිප්පෙතං, තථා ඝානජිව්හාකායා. මනොති තෙභූමකසම්මසනචාරචිත්තං. ඉති ඉදං සුත්තං ඡසු අජ්ඣත්තිකායතනෙසු තීණි ලක්ඛණානි දස්සෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං.

2-3. අජ්ඣත්තදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

2-3. දුතියං ද්වෙ ලක්ඛණානි, තතියං එකලක්ඛණං දස්සෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. සෙසානි පන තෙහි සල්ලක්ඛිතානි වා එත්තකෙනෙව වා සල්ලක්ඛෙස්සන්තීති.

4-6. බාහිරානිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා

4-6. චතුත්ථෙ රූපගන්ධරසඵොට්ඨබ්බා චතුසමුට්ඨානා, සද්දො ද්විසමුට්ඨානො, ධම්මාති තෙභූමකධම්මාරම්මණං. ඉදම්පි බාහිරෙසු ඡසු ආයතනෙසු තිලක්ඛණං දස්සෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං වසෙන වුත්තං. පඤ්චමෙ ඡට්ඨෙ ච දුතියතතියෙසු වුත්තසදිසොව නයො.

7-12. අජ්ඣත්තානිච්චාතීතානාගතසුත්තාදිවණ්ණනා

7-12. සත්තමාදීනි අතීතානාගතෙසු චක්ඛාදීසු අනිච්චලක්ඛණාදීනි සල්ලක්ඛෙත්වා පච්චුප්පන්නෙසු බලවගාහෙන කිලමන්තානං වසෙන වුත්තානි. සෙසං සබ්බත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.

අනිච්චවග්ගො පඨමො.

2. යමකවග්ගො

1-4. පඨමපුබ්බෙසම්බොධසුත්තාදිවණ්ණනා

13-16. යමකවග්ගස්ස පඨමදුතියෙසු අජ්ඣත්තිකානන්ති අජ්ඣත්තජ්ඣත්තවසෙන අජ්ඣත්තිකානං. සො පන නෙසං අජ්ඣත්තිකභාවො ඡන්දරාගස්ස අධිමත්තබලවතාය වෙදිතබ්බො. මනුස්සානඤ්හි අන්තොඝරං විය ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි, ඝරූපචාරං විය ඡ බාහිරායතනානි. යථා නෙසං පුත්තදාරධනධඤ්ඤපුණ්ණෙ අන්තොඝරෙ ඡන්දරාගො අධිමත්තබලවා හොති, තත්ථ කස්සචි පවිසිතුං න දෙන්ති, අප්පමත්තෙන භාජනසද්දමත්තෙනාපි ‘‘කිං එත’’න්ති? වත්තාරො භවන්ති. එවමෙවං ඡසු අජ්ඣත්තිකෙසු ආයතනෙසු අධිමත්තබලවඡන්දරාගොති. ඉති ඉමාය ඡන්දරාගබලවතාය තානි ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති වුත්තානි. ඝරූපචාරෙ පන නො තථා බලවා හොති, තත්ථ චරන්තෙ මනුස්සෙපි චතුප්පදානිපි න සහසා නිවාරෙන්ති. කිඤ්චාපි න නිවාරෙන්ති, අනිච්ඡන්තා පන පසුපච්ඡිමත්තම්පි ගහිතුං න දෙන්ති. ඉති නෙසං තත්ථ න අධිමත්තබලවඡන්දරාගො හොති. රූපාදීසුපි තථෙව න අධිමත්තබලවඡන්දරාගො, තස්මා තානි ‘‘බාහිරානී’’ති වුත්තානි. විත්ථාරතො පන අජ්ඣත්තිකබාහිරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තාව. සෙසං ද්වීසුපි සුත්තෙසු හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. තථා තතියචතුත්ථෙසු.

5-6. පඨමනොචෙඅස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා

17-18. පඤ්චමෙ නිස්සටාති නික්ඛන්තා. විසඤ්ඤුත්තාති නොසංයුත්තා. විප්පමුත්තාති නො අධිමුත්තා විමරියාදීකතෙන චෙතසාති නිම්මරියාදීකතෙන චෙතසා. යඤ්හි කිලෙසජාතං වා වට්ටං වා අප්පහීනං හොති, තෙන සෙඛානං චිත්තං සමරියාදීකතං නාම. යං පහීනං, තෙන විමරියාදීකතං. ඉධ පන සබ්බසො කිලෙසානඤ්චෙව වට්ටස්ස ච පහීනත්තා විමරියාදීකතෙන කිලෙසවට්ටමරියාදං අතික්කන්තෙන චිත්තෙන විහරිංසූති අත්ථො. ඡට්ඨෙපි එසෙව නයො. ඡසුපි පනෙතෙසු සුත්තෙසු චතුසච්චමෙව කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

7-10. පඨමාභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

19-22. සත්තමාදීසු චතූසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. අනුපුබ්බකථා පන නෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

යමකවග්ගො දුතියො.

3. සබ්බවග්ගො

1. සබ්බසුත්තවණ්ණනා

23. සබ්බවග්ගස්ස පඨමෙ සබ්බං වො, භික්ඛවෙති සබ්බං නාම චතුබ්බිධං – සබ්බසබ්බං, ආයතනසබ්බං, සක්කායසබ්බං, පදෙසසබ්බන්ති. තත්ථ –

‘‘න තස්ස අද්දිට්ඨමිධඅත්ථි කිඤ්චි,

අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බං;

සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්‍යං,

තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූ’’ති. (මහානි. 156; චූළනි. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 32; පටි. ම. 1.121) –

ඉදං සබ්බසබ්බං නාම. ‘‘සබ්බං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථා’’ති (සං. නි. 4.24) ඉදං ආයතනසබ්බං නාම. ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’ති (ම. නි. 1.1) ඉදං සක්කායසබ්බං නාම. ‘‘සබ්බධම්මෙසු වා පන පඨමසමන්නාහාරො උප්පජ්ජති චිත්තං මනො මානසං…පෙ… තජ්ජාමනොධාතූ’’ති ඉදං පදෙසසබ්බං නාම. ඉති පඤ්චාරම්මණමත්තං පදෙසසබ්බං. තෙභූමකධම්මා සක්කායසබ්බං. චතුභූමකධම්මා ආයතනසබ්බං. යංකිඤ්චි නෙය්‍යං සබ්බසබ්බං. පදෙසසබ්බං සක්කායසබ්බං න පාපුණාති, සක්කායසබ්බං ආයතනසබ්බං න පාපුණාති, ආයතනසබ්බං සබ්බසබ්බං න පාපුණාති. කස්මා? සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස අයං නාම ධම්මො ආරම්මණං න හොතීති නත්ථිතාය. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ආයතනසබ්බං අධිප්පෙතං.

පච්චක්ඛායාති පටික්ඛිපිත්වා. වාචාවත්ථුකමෙවස්සාති, වාචාය වත්තබ්බවත්ථුමත්තකමෙව භවෙය්‍ය. ඉමානි පන ද්වාදසායතනානි අතික්කමිත්වා අයං නාම අඤ්ඤො සභාවධම්මො අත්ථීති දස්සෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. පුට්ඨො ච න සම්පායෙය්‍යාති, ‘‘කතමං අඤ්ඤං සබ්බං නාමා’’ති? පුච්ඡිතො, ‘‘ඉදං නාමා’’ති වචනෙන සම්පාදෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. විඝාතං ආපජ්ජෙය්‍යාති දුක්ඛං ආපජ්ජෙය්‍ය. යථා තං, භික්ඛවෙ, අවිසයස්මින්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. යථාති කාරණවචනං, යස්මා අවිසයෙ පුට්ඨොති අත්ථො. අවිසයස්මිඤ්හි සත්තානං විඝාතොව හොති, කූටාගාරමත්තං සිලං සීසෙන උක්ඛිපිත්වා ගම්භීරෙ උදකෙ තරණං අවිසයො, තථා චන්දිමසූරියානං ආකඩ්ඪිත්වා පාතනං, තස්මිං අවිසයෙ වායමන්තො විඝාතමෙව ආපජ්ජති, එවං ඉමස්මිම්පි අවිසයෙ විඝාතමෙව ආපජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො.

2. පහානසුත්තවණ්ණනා

24. දුතියෙ සබ්බප්පහානායාති සබ්බස්ස පහානාය. චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති වෙදයිතන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සං මූලපච්චයං කත්වා උප්පන්නා සම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනවෙදනා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තාය පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සොතද්වාරාදිවෙදනාපච්චයාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන මනොති භවඞ්ගචිත්තං. ධම්මාති ආරම්මණං. මනොවිඤ්ඤාණන්ති සහාවජ්ජනකජවනං. මනොසම්ඵස්සොති භවඞ්ගසහජාතො සම්ඵස්සො. වෙදයිතන්ති සහාවජ්ජනවෙදනාය ජවනවෙදනා. භවඞ්ගසම්පයුත්තාය පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ආවජ්ජනං භවඞ්ගතො අමොචෙත්වා මනොති සහාවජ්ජනෙන භවඞ්ගං දට්ඨබ්බං. ධම්මාති ආරම්මණං. මනොවිඤ්ඤාණන්ති ජවනවිඤ්ඤාණං. මනොසම්ඵස්සොති භවඞ්ගසහජාතො සම්ඵස්සො. වෙදයිතන්ති ජවනසහජාතා වෙදනා. සහාවජ්ජනෙන භවඞ්ගසහජාතාපි වට්ටතියෙව. යා පනෙත්ථ දෙසනා අනුසිට්ඨිආණා, අයං පණ්ණත්ති නාමාති.

3. අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤාපහානසුත්තවණ්ණනා

25. තතියෙ සබ්බං අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤා පහානායාති සබ්බං අභිජානිත්වා පරිජානිත්වා පජහනත්ථාය. අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤා පහාතබ්බන්ති අභිජානිත්වා පරිජානිත්වා පහාතබ්බං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

4. පඨමඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා

26. චතුත්ථෙ අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහන්ති අනභිජානන්තො අපරිජානන්තො අවිරාජෙන්තො අප්පජහන්තො. එත්ථ ච අවිරාජෙන්තොති අවිගච්ඡාපෙන්තො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තිස්සොපි පරිඤ්ඤා කථිතා හොන්ති. ‘‘අභිජාන’’න්ති හි වචනෙන ඤාතපරිඤ්ඤා කථිතා, ‘‘පරිජාන’’න්ති වචනෙන තීරණපරිඤ්ඤා, ‘‘විරාජයං පජහ’’න්ති ද්වීහි පහානපරිඤ්ඤාති.

5. දුතියඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා

27. පඤ්චමෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බා ධම්මාති හෙට්ඨා ගහිතරූපමෙව ගහෙත්වා දස්සෙති. හෙට්ඨා වා ආපාථගතං ගහිතං, ඉධ අනාපාථගතං. ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං – හෙට්ඨා ආපාථගතම්පි අනාපාථගතම්පි ගහිතමෙව, ඉධ පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා. තෙ හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සහ විඤ්ඤාතබ්බත්තා ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බා’’ති වුත්තා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

6. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

28. ඡට්ඨෙ ගයාසීසෙති ගයාගාමස්ස හි අවිදූරෙ ගයාති එකා පොක්ඛරණීපි අත්ථි නදීපි, ගයාසීසනාමකො හත්ථිකුම්භසදිසො පිට්ඨිපාසාණොපි, යත්ථ භික්ඛුසහස්සස්සපි ඔකාසො පහොති, භගවා තත්ථ විහරති. තෙන වුත්තං ‘‘ගයාසීසෙ’’ති. භික්ඛූ ආමන්තෙසීති තෙසං සප්පායධම්මදෙසනං විචිනිත්වා තං දෙසෙස්සාමීති ආමන්තෙසි.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – ඉතො කිර ද්වානවුතිකප්පෙ මහින්දො නාම රාජා අහොසි. තස්ස ජෙට්ඨපුත්තො ඵුස්සො නාම. සො පූරිතපාරමී පච්ඡිමභවිකසත්තො, පරිපාකගතෙ ඤාණෙ බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ සබ්බඤ්ඤුතං පටිවිජ්ඣි. රඤ්ඤො කනිට්ඨපුත්තො තස්ස අග්ගසාවකො අහොසි, පුරොහිතපුත්තො දුතියසාවකො. රාජා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං ජෙට්ඨපුත්තො නික්ඛමිත්වා බුද්ධො ජාතො, කනිට්ඨපුත්තො අග්ගසාවකො, පුරොහිතපුත්තො දුතියසාවකො’’ති. සො ‘‘අම්හාකංයෙව බුද්ධො, අම්හාකං ධම්මො, අම්හාකං සඞ්ඝො’’ති විහාරං කාරෙත්වා විහාරද්වාරකොට්ඨකතො යාව අත්තනො ඝරද්වාරා උභතො වෙළුභිත්තිකුටිකාහි පරික්ඛිපිත්වා මත්ථකෙ සුවණ්ණතාරකඛචිතසමොසරිතගන්ධදාමමාලාදාමවිතානං බන්ධාපෙත්වා හෙට්ඨා රජතවණ්ණං වාලුකං සන්ථරිත්වා පුප්ඵානි විකිරාපෙත්වා තෙන මග්ගෙන භගවතො ආගමනං කාරෙසි.

සත්ථා විහාරස්මිංයෙව ඨිතො චීවරං පාරුපිත්වා අන්තොසාණියාව සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන රාජගෙහං ආගච්ඡති, කතභත්තකිච්චො අන්තොසාණියාව ගච්ඡති. කොචි කටච්ඡුභික්ඛාමත්තම්පි දාතුං න ලභති. තතො නාගරා උජ්ඣායිංසු, ‘‘බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, න ච මයං පුඤ්ඤානි කාතුං ලභාම. යථා හි චන්දිමසූරියා සබ්බෙසං ආලොකං කරොන්ති, එවං බුද්ධා නාම සබ්බෙසං හිතත්ථාය උප්පජ්ජන්ති, අයං පන රාජා සබ්බෙසං පුඤ්ඤචෙතනං අත්තනොයෙව අන්තො පවෙසෙතී’’ති.

තස්ස ච රඤ්ඤො අඤ්ඤෙ තයො පුත්තා අත්ථි. නාගරා තෙහි සද්ධිං එකතො හුත්වා සම්මන්තයිංසු, ‘‘රාජකුලෙහි සද්ධිං අට්ටො නාම නත්ථි, එකං උපායං කරොමා’’ති. තෙ පච්චන්තෙ චොරෙ උට්ඨාපෙත්වා, ‘‘කතිපයා ගාමා පහටා’’ති සාසනං ආහරාපෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා පුත්තෙ පක්කොසාපෙත්වා‘‘තාතා, අහං මහල්ලකො, ගච්ඡථ චොරෙ වූපසමෙථා’’ති පෙසෙසි. පයුත්තචොරා ඉතො චිතො ච අවිප්පකිරිත්වා තෙසං සන්තිකමෙව ආගච්ඡිංසු. තෙ අනාවාසෙ ගාමෙ වාසෙත්වා ‘‘වූපසමිතා චොරා’’ති ආගන්ත්වා රාජානං වන්දිත්වා අට්ඨංසු.

රාජා තුට්ඨො ‘‘තාතා, වරං වො දෙමී’’ති ආහ. තෙ අධිවාසෙත්වා ගන්ත්වා නාගරෙහි සද්ධිං මන්තයිංසු, ‘‘රඤ්ඤා අම්හාකං වරො දින්නො. කිං ගණ්හාමා’’ති? අය්‍යපුත්තා, තුම්හාකං හත්ථිඅස්සාදයො න දුල්ලභා, බුද්ධරතනං පන දුල්ලභං, න සබ්බකාලං උප්පජ්ජති, තුම්හාකං ජෙට්ඨභාතිකස්ස ඵුස්සබුද්ධස්ස පටිජග්ගනවරං ගණ්හථාති. තෙ ‘‘එවං කරිස්සාමා’’ති නාගරානං පටිස්සුණිත්වා කතමස්සුකම්මා සුන්හාතා සුවිලිත්තා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘දෙව, නො වරං දෙථා’’ති යාචිංසු. කිං ගණ්හිස්සථ තාතාති? දෙව, අම්හාකං හත්ථිඅස්සාදීහි අත්ථො නත්ථි, ජෙට්ඨභාතිකස්ස නො ඵුස්සබුද්ධස්ස පටිජග්ගනවරං දෙථාති. ‘‘අයං වරො න සක්කා මයා ජීවමානෙන දාතු’’න්ති ද්වෙ කණ්ණෙ පිදහි. ‘‘දෙව, න තුම්හෙ අම්හෙහි බලක්කාරෙන වරං දාපිතා, තුම්හෙහි අත්තනො රුචියා තුට්ඨෙහි දින්නො. කිං, දෙව, රාජකුලස්ස ද්වෙ කථා වට්ටන්තී’’ති? සච්චවාදිතාය භණිංසු.

රාජා විනිවත්තිතුං අලභන්තො – ‘‘තාතා, සත්ත සංවච්ඡරෙ සත්ත මාසෙ සත්ත ච දිවසෙ උපට්ඨහිත්වා තුම්හාකං දස්සාමී’’ති ආහ. ‘‘සුන්දරං, දෙව, පාටිභොගං දෙථා’’ති. ‘‘කිස්ස පාටිභොගං තාතා’’ති? ‘‘එත්තකං කාලං අමරණපාටිභොගං දෙවා’’ති. ‘‘තාතා, අයුත්තං පාටිභොගං දාපෙථ, න සක්කා එවං පාටිභොගං දාතුං, තිණග්ගෙ උස්සාවබින්දුසදිසං සත්තානං ජීවිත’’න්ති. ‘‘නො චෙ, දෙව, පාටිභොගං දෙථ, මයං අන්තරා මතා කිං කුසලං කරිස්සාමා’’ති? ‘‘තෙන හි, තාතා, ඡ සංවච්ඡරානි දෙථා’’ති. ‘‘න සක්කා, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි පඤ්ච, චත්තාරි, තීණි, ද්වෙ, එකං සංවච්ඡරං දෙථ’’. ‘‘සත්ත, ඡ මාසෙ දෙථ…පෙ… මාසඩ්ඪමත්තං දෙථා’’ති. ‘‘න සක්කා, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි සත්තදිවසමත්තං දෙථා’’ති. ‘‘සාධු, දෙවාති සත්ත දිවසෙ සම්පටිච්ඡිංසු’’. රාජා සත්ත සංවච්ඡරෙ සත්ත මාසෙ සත්ත දිවසෙ කත්තබ්බසක්කාරං සත්තසුයෙව දිවසෙසු අකාසි.

තතො පුත්තානං වසනට්ඨානං සත්ථාරං පෙසෙතුං අට්ඨඋසභවිත්ථතං මග්ගං අලඞ්කාරාපෙසි, මජ්ඣට්ඨානෙ චතුඋසභප්පමාණං පදෙසං හත්ථීහි මද්දාපෙත්වා කසිණමණ්ඩලසදිසං කත්වා වාලුකාය සන්ථරාපෙත්වා පුප්ඵාභිකිණ්ණමකාසි, තත්ථ තත්ථ කදලියො ච පුණ්ණඝටෙ ච ඨපාපෙත්වා ධජපටාකා උක්ඛිපාපෙසි. උසභෙ උසභෙ පොක්ඛරණිං ඛණාපෙසි, අපරභාගෙ ද්වීසු පස්සෙසු ගන්ධමාලාපුප්ඵාපණෙ පසාරාපෙසි. මජ්ඣට්ඨානෙ චතුඋසභවිත්ථාරස්ස අලඞ්කතමග්ගස්ස උභොසු පස්සෙසු ද්වෙ ද්වෙ උසභවිත්ථාරෙ මග්ගෙ ඛාණුකණ්ටකෙ හරාපෙත්වා දණ්ඩදීපිකායො කාරාපෙසි. රාජපුත්තාපි අත්තනො ආණාපවත්තිට්ඨානෙ සොළසඋසභමග්ගං තථෙව අලඞ්කාරාපෙසුං.

රාජා අත්තනො ආණාපවත්තිට්ඨානස්ස කෙදාරසීමං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා පරිදෙවමානො, ‘‘තාතා, මය්හං දක්ඛිණක්ඛිං උප්පාටෙත්වා ගණ්හන්තා විය ගච්ඡථ, එවං ගණ්හිත්වා ගතා පන බුද්ධානං අනුච්ඡවිකං කරෙය්‍යාථ. මා සුරාසොණ්ඩා විය පමත්තා විචරිත්ථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘ජානිස්සාම මයං, දෙවා’’ති සත්ථාරං ගහෙත්වා ගතා, විහාරං කාරෙත්වා සත්ථු නිය්‍යාතෙත්වා තත්ථ සත්ථාරං පටිජග්ගන්තා කාලෙන ථෙරාසනෙ, කාලෙන මජ්ඣිමාසනෙ, කාලෙන සඞ්ඝනවකාසනෙ තිට්ඨන්ති. දානං උපපරික්ඛමානානං තිණ්ණම්පි ජනානං එකසදිසමෙව අහොසි. තෙ උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය චින්තයිංසු – ‘‘කථං නු ඛො සත්ථු අජ්ඣාසයං ගණ්හෙය්‍යාමා’’ති? අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘බුද්ධා නාම ධම්මගරුනො, න ආමිසගරුනො, සීලෙ පතිට්ඨමානා මයං සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමා’’ති දානසංවිධායකෙ මනුස්සෙ පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාතා, ඉමිනාව නීහාරෙන යාගුභත්තඛාදනීයාදීනි සම්පාදෙන්තා දානං පවත්තෙථා’’ති වත්වා දානසංවිදහනපලිබොධං ඡින්දිංසු.

අථ නෙසං ජෙට්ඨභාතා පඤ්චසතෙ පුරිසෙ ආදාය දසසු සීලෙසු පතිට්ඨාය ද්වෙ කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා කප්පියං උදකං පරිභුඤ්ජමානො වාසං කප්පෙසි. මජ්ඣිමො තීහි, කනිට්ඨො ද්වීහි පුරිසසතෙහි සද්ධිං තථෙව පටිපජ්ජි. තෙ යාවජීවං සත්ථාරං උපට්ඨහිංසු. සත්ථා තෙසංයෙව සන්තිකෙ පරිනිබ්බායි.

තෙපි කාලං කත්වා තතො පට්ඨාය ද්වානවුතිකප්පෙ මනුස්සලොකතො දෙවලොකං, දෙවලොකතො ච මනුස්සලොකං සංසරන්තා අම්හාකං සත්ථුකාලෙ දෙවලොකා චවිත්වා මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. තෙසං දානග්ගෙ බ්‍යාවටො මහාඅමච්චො අඞ්ගමගධානං රාජා බිම්බිසාරො හුත්වා නිබ්බත්ති. තෙ තස්සෙව රඤ්ඤො රට්ඨෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිංසු. ජෙට්ඨභාතා ජෙට්ඨොව ජාතො, මජ්ඣිමකනිට්ඨා මජ්ඣිමකනිට්ඨායෙව. යෙපි තෙසං පරිවාරමනුස්සා, තෙ පරිවාරමනුස්සාව ජාතා. තෙ වුද්ධිමන්වාය තයොපි ජනා තං පුරිසසහස්සං ආදාය නික්ඛමිත්වා තාපසා හුත්වා උරුවෙලායං නදීතීරෙයෙව වසිංසු. අඞ්ගමගධවාසිනො මාසෙ මාසෙ තෙසං මහාසක්කාරං අභිහරන්ති.

අථ අම්හාකං බොධිසත්තො කතාභිනික්ඛමනො අනුපුබ්බෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො යසාදයො කුලපුත්තෙ විනෙත්වා සට්ඨි අරහන්තෙ ධම්මදෙසනත්ථාය දිසාසු උය්‍යොජෙත්වා සයං පත්තචීවරමාදාය – ‘‘තෙ තයො ජටිලභාතිකෙ දමෙස්සාමී’’ති උරුවෙලං ගන්ත්වා අනෙකෙහි පාටිහාරියසතෙහි තෙසං දිට්ඨිං භින්දිත්වා තෙ පබ්බාජෙසි. සො තං ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරං සමණසහස්සං ආදාය ගයාසීසං ගන්ත්වා තෙහි පරිවාරිතො නිසීදිත්වා, – ‘‘කතරා නු ඛො එතෙසං ධම්මකථා සප්පායා’’ති චින්තෙන්තො, ‘‘ඉමෙ සායංපාතං අග්ගිං පරිචරන්ති. ඉමෙසං ද්වාදසායතනානි ආදිත්තානි සම්පජ්ජලිතානි විය කත්වා දෙසෙස්සාමි, එවං ඉමෙ අරහත්තං පාපුණිතුං සක්ඛිස්සන්තී’’ති සන්නිට්ඨානමකාසි. අථ නෙසං තථා ධම්මං දෙසෙතුං ඉමං ආදිත්තපරියායං අභාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘භික්ඛූ ආමන්තෙසීති තෙසං සප්පායධම්මදෙසනං විචිනිත්වා තං දෙසෙස්සාමීති ආමන්තෙසී’’ති. තත්ථ ආදිත්තන්ති පදිත්තං සම්පජ්ජලිතං. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ දුක්ඛලක්ඛණං කථිතං.

7. අද්ධභූතසුත්තවණ්ණනා

29. සත්තමෙ අද්ධභූතන්ති අධිභූතං අජ්ඣොත්ථටං, උපද්දුතන්ති අත්ථො. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ දුක්ඛලක්ඛණමෙව කථිතං.

8. සමුග්ඝාතසාරුප්පසුත්තවණ්ණනා

30. අට්ඨමෙ සබ්බමඤ්ඤිතසමුග්ඝාතසාරුප්පන්ති සබ්බෙසං තණ්හාමානදිට්ඨිමඤ්ඤිතානං සමුග්ඝාතාය අනුච්ඡවිකං. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. චක්ඛුං න මඤ්ඤතීති චක්ඛුං අහන්ති වා මමන්ති වා පරොති වා පරස්සාති වා න මඤ්ඤති. චක්ඛුස්මිං න මඤ්ඤතීති අහං චක්ඛුස්මිං, මම කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුස්මිං පරො චක්ඛුස්මිං, පරස්ස කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුස්මින්ති න මඤ්ඤති. චක්ඛුතො න මඤ්ඤතීති අහං චක්ඛුතො නිග්ගතො, මම කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුතො නිග්ගතො, පරො චක්ඛුතො නිග්ගතො, පරස්ස කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුතො නිග්ගතොති එවම්පි න මඤ්ඤති, තණ්හාමානදිට්ඨිමඤ්ඤනානං එකම්පි න උප්පාදෙතීති අත්ථො. චක්ඛුං මෙති න මඤ්ඤතීති මම චක්ඛූති න මඤ්ඤති, මමත්තභූතං තණ්හාමඤ්ඤනං න උප්පාදෙතීති අත්ථො. සෙසං උත්තානමෙවාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුචත්තාලීසාය ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතා.

9. පඨමසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා

31. නවමෙ සමුග්ඝාතසප්පායාති සමුග්ඝාතස්ස උපකාරභූතා. තතො තං හොති අඤ්ඤථාති තතො තං අඤ්ඤෙනාකාරෙන හොති. අඤ්ඤථාභාවී භවසත්තො ලොකො භවමෙවාභිනන්දතීති අඤ්ඤථාභාවං විපරිණාමං උපගමනෙන අඤ්ඤථාභාවී හුත්වාපි භවෙසු සත්තො ලග්ගො ලගිතො පලිබුද්ධො අයං ලොකො භවංයෙව අභිනන්දති. යාවතා, භික්ඛවෙ, ඛන්ධධාතුආයතනන්ති, භික්ඛවෙ, යත්තකං ඉදං ඛන්ධා ච ධාතුයො ච ආයතනානි චාති ඛන්ධධාතුආයතනං. තම්පි න මඤ්ඤතීති සබ්බම්පි න මඤ්ඤතීති හෙට්ඨා ගහිතමෙව සංකඩ්ඪිත්වා පුන දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ අට්ඨචත්තාලීසාය ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතා.

10. දුතියසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා

32. දසමෙ එතං මමාතිආදීහි තීහි තීහි පදෙහි තණ්හාමානදිට්ඨිගාහෙ දස්සෙත්වා තිපරිවට්ටනයෙන දෙසනා කතා. පටිපාටියා පන තීසුපි ඉමෙසු සුත්තෙසු සහ විපස්සනාය චත්තාරොපි මග්ගා කථිතාති.

සබ්බවග්ගො තතියො.

4. ජාතිධම්මවග්ගවණ්ණනා

33-42. ජාතිධම්මවග්ගෙ ජාතිධම්මන්ති ජායනධම්මං නිබ්බත්තනසභාවං. ජරාධම්මන්ති ජීරණසභාවං. බ්‍යාධිධම්මන්ති බ්‍යාධිනො උප්පත්තිපච්චයභාවෙන බ්‍යාධිසභාවං. මරණධම්මන්ති මරණසභාවං. සොකධම්මන්ති සොකස්ස උප්පත්තිපච්චයභාවෙන සොකසභාවං. සංකිලෙසිකධම්මන්ති සංකිලෙසිකසභාවං. ඛයධම්මන්ති ඛයගමනසභාවං. වයධම්මාදීසුපි එසෙව නයොති.

ජාතිධම්මවග්ගො චතුත්ථො.

5. සබ්බඅනිච්චවග්ගවණ්ණනා

43-52. අනිච්චවග්ගෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යන්ති පදෙ ඤාතපරිඤ්ඤා ආගතා, ඉතරා පන ද්වෙ ගහිතායෙවාති වෙදිතබ්බා. පරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බපදෙසුපි තීරණපහානපරිඤ්ඤාව ආගතා, ඉතරාපි පන ද්වෙ ගහිතායෙවාති වෙදිතබ්බා. සච්ඡිකාතබ්බන්ති පච්චක්ඛං කාතබ්බං. අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤෙය්‍යන්ති ඉධාපි පහානපරිඤ්ඤා අවුත්තාපි ගහිතායෙවාති වෙදිතබ්බා. උපද්දුතන්ති අනෙකග්ගට්ඨෙන. උපස්සට්ඨන්ති උපහතට්ඨෙන. සෙසං උත්තානමෙවාති.

සබ්බඅනිච්චවග්ගො පඤ්චමො.

පඨමො පණ්ණාසකො.

6. අවිජ්ජාවග්ගවණ්ණනා

53-62. අවිජ්ජාවග්ගෙ අවිජ්ජාති චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං. විජ්ජාති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා. අනිච්චතො ජානතො පස්සතොති දුක්ඛානත්තවසෙනාපි ජානතො පස්සතො පහීයතියෙව, ඉදං පන අනිච්චවසෙන කථිතෙ බුජ්ඣනකපුග්ගලස්ස අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අපි චෙත්ථ සංයොජනාති දස සංයොජනානි. ආසවාති චත්තාරො ආසවා. අනුසයාති සත්ත අනුසයා. සබ්බුපාදානපරිඤ්ඤායාති සබ්බෙසං චතුන්නම්පි උපාදානානං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානනත්ථාය. පරියාදානායාති ඛෙපනත්ථාය. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

අවිජ්ජාවග්ගො ඡට්ඨො.

7. මිගජාලවග්ගො

1. පඨමමිගජාලසුත්තවණ්ණනා

63. මිගජාලවග්ගස්ස පඨමෙ චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බා. සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාදීසුපි එසෙව නයො. ඉට්ඨාති පරියිට්ඨා වා හොන්තු මා වා, ඉට්ඨාරම්මණභූතාති අත්ථො. කන්තාති කමනීයා. මනාපාති මනවඩ්ඪනකා. පියරූපාති පියජාතිකා. කාමූපසංහිතාති ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජමානෙන කාමෙන උපසංහිතා රජනීයාති රඤ්ජනීයා, රාගුප්පත්තිකාරණභූතාති අත්ථො. නන්දීති තණ්හානන්දී. සංයොගොති සංයොජනං. නන්දිසංයොජනසංයුත්තොති නන්දීබන්ධනෙන බද්ධො. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤානි ච වනපත්ථානි ච. තත්ථ කිඤ්චාපි අභිධම්මෙ නිප්පරියායෙන ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) වුත්තං, තථාපි යං තං ‘‘පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) අරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං සෙනාසනං වුත්තං, තදෙව අධිප්පෙතන්ති වෙදිතබ්බං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසීයති න වපීයති. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘වනපත්ථන්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං. වනපත්ථන්ති වනසණ්ඩානමෙතං, වනපත්ථන්ති භිංසනකානමෙතං, වනපත්ථන්ති සලොමහංසානමෙතං, වනපත්ථන්ති පරියන්තානමෙතං, වනපත්ථන්ති අමනුස්සූපචාරානං සෙනාසනානමෙතං අධිවචන’’න්ති (විභ. 531).

එත්ථ ච පරියන්තානන්ති ඉමං එකං පරියායං ඨපෙත්වා සෙසපරියායෙහි වනපත්ථානි වෙදිතබ්බානි. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි. අප්පසද්දානීති උදුක්ඛලමුසලදාරකසද්දාදීනං අභාවෙන අප්පසද්දානි. අප්පනිග්ඝොසානීති තෙසං තෙසං නින්නාදමහානිග්ඝොසස්ස අභාවෙන අප්පනිග්ඝොසානි. විජනවාතානීති සඤ්චරණජනස්ස සරීරවාතවිරහිතානි. මනුස්සරාහස්සෙය්‍යකානීති මනුස්සානං රහොකම්මස්ස අනුච්ඡවිකානි. පටිසල්ලානසාරුප්පානීති නිලීයනසාරුප්පානි.

2. දුතියමිගජාලසුත්තවණ්ණනා

64. දුතියෙ නන්දිනිරොධා දුක්ඛනිරොධොති තණ්හානන්දියා නිරොධෙන වට්ටදුක්ඛස්ස නිරොධො.

3-5. පඨමසමිද්ධිමාරපඤ්හාසුත්තාදිවණ්ණනා

65-67. තතියෙ සමිද්ධීති අත්තභාවස්ස සමිද්ධතාය එවං ලද්ධනාමො. තස්ස කිර ථෙරස්ස අත්තභාවො අභිරූපො අහොසි පාසාදිකො, උක්ඛිත්තමාලාපුටො විය අලඞ්කතමාලාගබ්භො විය ච සබ්බාකාරපාරිපූරියා සමිද්ධො. තස්මා සමිද්ධිත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. මාරොති මරණං පුච්ඡති. මාරපඤ්ඤත්තීති මාරොති පඤ්ඤත්ති නාමං නාමධෙය්‍යං. අත්ථි තත්ථ මාරො වා මාරපඤ්ඤත්ති වාති තත්ථ මරණං වා මරණන්ති ඉදං නාමං වා අත්ථීති දස්සෙති. චතුත්ථං උත්තානමෙව, තථා පඤ්චමං.

6. සමිද්ධිලොකපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා

68. ඡට්ඨෙ ලොකොති ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො. ඉති මිගජාලත්ථෙරස්ස ආයාචනසුත්තතො පට්ඨාය පඤ්චසුපි සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

7. උපසෙනආසීවිසසුත්තවණ්ණනා

69. සත්තමෙ සීතවනෙති එවංනාමකෙ සුසානවනෙ. සප්පසොණ්ඩිකපබ්භාරෙති සප්පඵණසදිසතාය එවංලද්ධනාමෙ පබ්භාරෙ. උපසෙනස්සාති ධම්මසෙනාපතිනො කනිට්ඨභාතිකඋපසෙනත්ථෙරස්ස. ආසීවිසො පතිතො හොතීති ථෙරො කිර කතභත්තකිච්චො මහාචීවරං ගහෙත්වා ලෙණච්ඡායාය මන්දමන්දෙන වාතපානවාතෙන බීජියමානො නිසීදිත්වා දුපට්ටනිවාසනෙ සූචිකම්මං කරොති. තස්මිං ඛණෙ ලෙණච්ඡදනෙ ද්වෙ ආසීවිසපොතකා කීළන්ති. තෙසු එකො පතිත්වා ථෙරස්ස අංසකූටෙ අවත්ථාසි. සො ච ඵුට්ඨවිසො හොති. තස්මා පතිතට්ඨානතො පට්ඨාය ථෙරස්ස කායෙ දීපසිඛා විය වට්ටිං පරියාදියමානමෙවස්ස විසං ඔතිණ්ණං. ථෙරො විසස්ස තථාගමනං දිස්වා කිඤ්චාපි තං පතිතමත්තමෙව යථාපරිච්ඡෙදෙන ගතං, අත්තනො පන ඉද්ධිබලෙන ‘‘අයං අත්තභාවො ලෙණෙ මා විනස්සතූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි. පුරායං කායො ඉධෙව විකිරතීති යාව න විකිරති, තාව නං බහිද්ධා නීහරථාති අත්ථො. අඤ්ඤථත්තන්ති අඤ්ඤථාභාවං. ඉන්ද්‍රියානං වා විපරිණාමන්ති චක්ඛුසොතාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පකතිවිජහනභාවං. තත්ථෙව විකිරීති බහි නීහරිත්වා ඨපිතට්ඨානෙ මඤ්චකස්මිංයෙව විකිරි.

8. උපවාණසන්දිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

70. අට්ඨමෙ රූපප්පටිසංවෙදීති නීලපීතාදිභෙදං ආරම්මණං වවත්ථාපෙන්තො රූපං පටිසංවිදිතං කරොති, තස්මා රූපප්පටිසංවෙදී නාම හොති. රූපරාගප්පටිසංවෙදීති කිලෙසස්ස අත්ථිභාවෙනෙව පන රූපරාගං පටිසංවිදිතං කරොති නාම, තස්මා රූපරාගප්පටිසංවෙදීති වුච්චති. සන්දිට්ඨිකොතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තත්ථානෙව. නො ච රූපරාගප්පටිසංවෙදීති කිලෙසස්ස නත්ථිභාවෙනෙව න රූපරාගං පටිසංවිදිතං කරොති නාම, තස්මා ‘‘නො ච රූපරාගප්පටිසංවෙදී’’ති වුච්චති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සෙඛාසෙඛානං පච්චවෙක්ඛණා කථිතා.

9. පඨමඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා

71. නවමෙ ඵස්සායතනානන්ති ඵස්සාකරානං. අවුසිතන්ති අවුට්ඨං. ආරකාති දූරෙ. එත්ථාහං, භන්තෙ, අනස්සසන්ති, භන්තෙ, අහං එත්ථ අනස්සසිං, නට්ඨො නාම අහන්ති වදති. භගවා – ‘‘අයං භික්ඛු ‘අහං නාම ඉමස්මිං සාසනෙ නට්ඨො’ති වදති, කින්නු ඛ්වස්ස අඤ්ඤෙසු ධාතුකම්මට්ඨාන-කසිණකම්මට්ඨානාදීසු අභියොගො අත්ථී’’ති චින්තෙත්වා, තම්පි අපස්සන්තො – ‘‘කතරං නු ඛො කම්මට්ඨානං ඉමස්ස සප්පායං භවිස්සතී’’ති චින්තෙසි. තතො ‘‘ආයතනකම්මට්ඨානමෙව සප්පාය’’න්ති දිස්වා තං කථෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි භික්ඛූතිආදිමාහ. සාධූති තස්ස බ්‍යාකරණෙ සම්පහංසනං. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති අයමෙව වට්ටදුක්ඛස්සන්තො පරිච්ඡෙදො, නිබ්බානන්ති අත්ථො.

10. දුතියඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා

72. දසමෙ අනස්සසන්ති නස්සසිං, නට්ඨො නාමම්හි ඉච්චෙව අත්ථො. ආයතිං අපුනබ්භවායාති එත්ථ ආයතිං අපුනබ්භවො නාම නිබ්බානං, නිබ්බානත්ථාය පහීනං භවිස්සතීති අත්ථො.

11. තතියඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා

73. එකාදසමෙ අනස්සසන්ති නට්ඨො, පනස්සසන්ති අතිනට්ඨො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

මිගජාලවග්ගො සත්තමො.

8. ගිලානවග්ගො

1-5. පඨමගිලානසුත්තාදිවණ්ණනා

74-78. ගිලානවග්ගස්ස පඨමෙ අමුකස්මින්ති අසුකස්මිං. අයමෙව වා පාඨො. අප්පඤ්ඤාතොති අඤ්ඤාතො අපාකටො. නවොපි හි කොචි පඤ්ඤාතො හොති රාහුලත්ථෙරො විය සුමනසාමණෙරො විය ච, අයං පන නවො චෙව අපඤ්ඤාතො ච. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙවාති. තථා ඉතො පරෙසු චතූසු.

6. පඨමඅවිජ්ජාපහානසුත්තවණ්ණනා

79. ඡට්ඨෙ අනිච්චතො ජානතොති දුක්ඛානත්තවසෙන ජානතොපි පහීයතියෙව, ඉදං පන අනිච්චලක්ඛණං දස්සෙත්වා වුත්තෙ බුජ්ඣනකස්ස අජ්ඣාසයෙන වුත්තං.

7. දුතියඅවිජ්ජාපහානසුත්තවණ්ණනා

80. සත්තමෙ සබ්බෙ ධම්මාති සබ්බෙ තෙභූමකධම්මා. නාලං අභිනිවෙසායාති අභිනිවෙසපරාමාසග්ගාහෙන ගණ්හිතුං න යුත්තා. සබ්බනිමිත්තානීති සබ්බානි සඞ්ඛාරනිමිත්තානි. අඤ්ඤතො පස්සතීති යථා අපරිඤ්ඤාතාභිනිවෙසො ජනො පස්සති, තතො අඤ්ඤතො පස්සති. අපරිඤ්ඤාතාභිනිවෙසො හි ජනො සබ්බනිමිත්තානිපි අත්තතො පස්සති. පරිඤ්ඤාතාභිනිවෙසො පන අනත්තතො පස්සති, නො අත්තතොති එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතං.

8. සම්බහුලභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

81. අට්ඨමෙ ඉධ නොති එත්ථ නො-කාරො නිපාතමත්තමෙව. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. කෙවලං ඉධ දුක්ඛලක්ඛණං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

9. ලොකපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා

82. නවමෙ ලුජ්ජතීති පලුජ්ජති භිජ්ජති. ඉධ අනිච්චලක්ඛණං කථිතං.

10. ඵග්ගුනපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා

83. දසමෙ ඡින්නපපඤ්චෙති තණ්හාපපඤ්චස්ස ඡින්නත්තා ඡින්නපපඤ්චෙ. ඡින්නවටුමෙති තණ්හාවටුමස්සෙව ඡින්නත්තා ඡින්නවටුමෙ. කිං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති? අතික්කන්තබුද්ධෙහි පරිහරිතානි චක්ඛුසොතාදීනි පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. අථ වා සචෙ මග්ගෙ භාවිතෙපි අනාගතෙ චක්ඛුසොතාදිවට්ටං වඩ්ඪෙය්‍ය, තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡතීති.

ගිලානවග්ගො අට්ඨමො.

9. ඡන්නවග්ගො

1. පලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා

84. ඡන්නවග්ගස්ස පඨමෙ පලොකධම්මන්ති භිජ්ජනකසභාවං. එවමෙත්ථ අනිච්චලක්ඛණමෙව කථිතං.

2. සුඤ්ඤතලොකසුත්තවණ්ණනා

85. දුතියෙ අත්තනියෙනාති අත්තනො සන්තකෙන පරික්ඛාරෙන. එවමෙත්ථ අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතං.

3. සංඛිත්තධම්මසුත්තවණ්ණනා

86. තතියං ඛන්ධියවග්ගෙ ආනන්දොවාදෙ (සං. නි. 3.83) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

4. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

87. චතුත්ථෙ ඡන්නොති එවංනාමකො ථෙරො, න අභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තථෙරො. පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො. ගිලානපුච්ඡකාති ගිලානුපට්ඨාකා. ගිලානුපට්ඨානං නාම බුද්ධපසත්ථං බුද්ධවණ්ණිතං, තස්මා එවමාහ. සීසවෙඨං දදෙය්‍යාති සීසෙ වෙඨනං සීසවෙඨං, තඤ්ච දදෙය්‍ය. සත්ථන්ති ජීවිතහාරකසත්ථං. නාවකඞ්ඛාමීති න ඉච්ඡාමි. පරිචිණ්ණොති පරිචරිතො. මනාපෙනාති මනවඩ්ඪනකෙන කායකම්මාදිනා. එත්ථ ච සත්ත සෙඛා පරිචරන්ති නාම, අරහා පරිචාරී නාම, භගවා පරිචිණ්ණො නාම.

එතඤ්හි, ආවුසො, සාවකස්ස පතිරූපන්ති, ආවුසො, සාවකස්ස නාම එතං අනුච්ඡවිකං. අනුපවජ්ජන්ති අප්පවත්තිකං අප්පටිසන්ධිකං. පුච්ඡාවුසො සාරිපුත්ත, සුත්වා වෙදිස්සාමාති අයං සාවකපවාරණා නාම. එතං මමාතිආදීනි තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහවසෙන වුත්තානි. නිරොධං දිස්වාති ඛයවයං ඤත්වා. නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තාති සමනුපස්සාමීති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති සමනුපස්සාමි. එත්තකෙසු ඨානෙසු ඡන්නත්ථෙරො සාරිපුත්තත්ථෙරෙන පුච්ඡිතං පඤ්හං අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කථෙසි. සාරිපුත්තත්ථෙරො පන තස්ස පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වාපි තං ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති වා ‘‘ඛීණාසවො’’ති වා අවත්වා තුණ්හීයෙව අහොසි. චුන්දත්ථෙරො පනස්ස පුථුජ්ජනභාවං සඤ්ඤාපෙස්සාමීති චින්තෙත්වා ඔවාදං අදාසි.

තත්ථ තස්මාති යස්මා මාරණන්තිකං වෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො සත්ථං ආහරාමීති වදති, තස්මා පුථුජ්ජනො ආයස්මා, තෙන ඉදම්පි මනසිකරොහීති දීපෙති. යස්මා වා ඡන්නං ආයතනානං නිරොධං දිස්වා චක්ඛාදීනි තිණ්ණං ගාහානං වසෙන න සමනුපස්සාමීති වදසි. තස්මා ඉදම්පි තස්ස භගවතො සාසනං ආයස්මතා මනසිකාතබ්බන්තිපි පුථුජ්ජනභාවමෙව දීපෙන්තො වදති. නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාලං. නිස්සිතස්සාති තණ්හාමානදිට්ඨීහි නිස්සිතස්ස. චලිතන්ති විප්ඵන්දිතං හොති. යථයිදං ආයස්මතො උප්පන්නං වෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තස්ස ‘‘අහං වෙදයාමි, මම වෙදනා’’ති අප්පහීනග්ගාහස්ස ඉදානි විප්ඵන්දිතං හොති, ඉමිනාපි නං ‘‘පුථුජ්ජනොව ත්ව’’න්ති වදති.

පස්සද්ධීති කායචිත්තපස්සද්ධි, කිලෙසපස්සද්ධි නාම හොතීති අත්ථො. නතියාති තණ්හානතියා. අසතීති භවත්ථාය ආලයනිකන්තිපරියුට්ඨානෙ අසති. ආගතිගති න හොතීති පටිසන්ධිවසෙන ආගති නාම, චුතිවසෙන ගමනං නාම න හොති. චුතූපපාතොති චවනවසෙන චුති, උපපජ්ජනවසෙන උපපාතො. නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙනාති න ඉධලොකෙ න පරලොකෙ න උභයත්ථ හොති. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛකිලෙසදුක්ඛස්ස අයමෙව අන්තො අයං පරිච්ඡෙදො පරිවටුමභාවො හොති. අයමෙව හි එත්ථ අත්ථො. යෙ පන ‘‘උභයමන්තරෙනා’’ති වචනං ගහෙත්වා අන්තරාභවං ඉච්ඡන්ති, තෙසං වචනං නිරත්ථකං. අන්තරාභවස්ස හි භාවො අභිධම්මෙ පටික්ඛිත්තොයෙව. ‘‘අන්තරෙනා’’ති වචනං පන විකප්පන්තරදීපනං. තස්මා අයමෙත්ථ අත්ථො – නෙව ඉධ න හුරං, අපරො විකප්පො න උභයන්ති.

සත්ථං ආහරෙසීති ජීවිතහාරකසත්ථං ආහරි, ආහරිත්වා කණ්ඨනාළං ඡින්දි. අථස්ස තස්මිං ඛණෙ මරණභයං ඔක්කමි, ගතිනිමිත්තං උපට්ඨාසි. සො අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා, සංවිග්ගචිත්තො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා, සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තො අරහත්තං පත්වා, සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බුතො. සම්මුඛායෙව අනුපවජ්ජතා බ්‍යාකතාති කිඤ්චාපි ඉදං ථෙරස්ස පුථුජ්ජනකාලෙ බ්‍යාකරණං හොති; එතෙන පන බ්‍යාකරණෙන අනන්තරායමස්ස පරිනිබ්බානං අහොසි. තස්මා භගවා තදෙව බ්‍යාකරණං ගහෙත්වා කථෙසි.

උපවජ්ජකුලානීති උපසඞ්කමිතබ්බකුලානි. ඉමිනා ථෙරො, ‘‘භන්තෙ, එවං උපට්ඨාකෙසු ච උපට්ඨායිකාසු ච විජ්ජමානාසු සො භික්ඛු තුම්හාකං සාසනෙ පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති පුබ්බභාගපටිපත්තියං කුලසංසග්ගදොසං දස්සෙන්තො පුච්ඡති. අථස්ස භගවා කුලෙසු සංසග්ගාභාවං දීපෙන්තො හොන්ති හෙතෙ සාරිපුත්තාතිආදිමාහ. ඉමස්මිං කිර ඨානෙ ථෙරස්ස කුලෙසු අසංසට්ඨභාවො පාකටො අහොසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

5-6. පුණ්ණසුත්තාදිවණ්ණනා

88-89. පඤ්චමෙ තඤ්චෙති තං චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්ච. නන්දිසමුදයා දුක්ඛසමුදයොති තණ්හාය සමොධානෙන පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛස්ස සමොධානං හොති. ඉති ඡසු ද්වාරෙසු ‘‘නන්දිසමුදයා දුක්ඛසමුදයො’’ති ඉමිනා ද්වින්නං සච්චානං වසෙන වට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙසි. දුතියනයෙ නිරොධො මග්ගොති ද්වින්නං සච්චානං වසෙන විවට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙසි. ඉමිනා ත්වං පුණ්ණාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. එවං තාව වට්ටවිවට්ටවසෙන දෙසනං අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා ඉදානි පුණ්ණත්ථෙරං සත්තසු ඨානෙසු සීහනාදං නදාපෙතුං ඉමිනා ත්වන්තිආදිමාහ.

චණ්ඩාති දුට්ඨා කිබ්බිසා. ඵරුසාති කක්ඛළා අක්කොසිස්සන්තීති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසිස්සන්ති. පරිභාසිස්සන්තීති ‘‘කිං සමණො නාම ත්වං, ඉදඤ්චිදඤ්ච තෙ කරිස්සාමා’’ති තජ්ජෙස්සන්ති. එවමෙත්ථාති එවං මය්හං එත්ථ භවිස්සති. දණ්ඩෙනාති චතුහත්ථදණ්ඩෙන වා ඛදිරදණ්ඩෙන වා ඝටිකමුග්ගරෙන වා. සත්ථෙනාති එකතොධාරාදිනා සත්ථෙන. සත්ථහාරකං පරියෙසන්තීති ජීවිතහාරකසත්ථං පරියෙසන්ති. ඉදං ථෙරො තතියපාරාජිකවත්ථුස්මිං අසුභකථං සුත්වා අත්තභාවෙන ජිගුච්ඡන්තානං භික්ඛූනං සත්ථහාරකපරියෙසනං සන්ධායාහ. දමූපසමෙනාති එත්ථ දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාමං.

‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො,

වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති. (සං. නි. 1.195; සු. නි. 467) –

එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො දමොති වුත්තො. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති (සු. නි. 191; සං. නි. 1.246) එත්ථ පඤ්ඤා දමොති වුත්තා. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙනා’’ති (දී. නි. 1.165; ම. නි. 2.226) එත්ථ උපොසථකම්මං දමොති වුත්තං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඛන්ති දමොති වෙදිතබ්බො. උපසමොති තස්සෙව වෙවචනං.

අථ ඛො ආයස්මා පුණ්ණොති කො පනෙස පුණ්ණො, කස්මා ච පනෙත්ථ ගන්තුකාමො අහොසීති? සුනාපරන්තවාසිකො එව එස, සාවත්ථියං පන අසප්පායවිහාරං සල්ලක්ඛෙත්වා තත්ථ ගන්තුකාමො අහොසි.

තත්‍රායං අනුප්පුබ්බිකථා – සුනාපරන්තරට්ඨෙ කිර එකස්මිං වාණිජගාමෙ එතෙ ද්වෙ භාතරො. තෙසු කදාචි ජෙට්ඨො පඤ්ච සකටසතානි ගහෙත්වා ජනපදං ගන්ත්වා භණ්ඩං ආහරති, කදාචි කනිට්ඨො. ඉමස්මිං පන සමයෙ කනිට්ඨං ඝරෙ ඨපෙත්වා, ජෙට්ඨභාතිකො පඤ්ච සකටසතානි ගහෙත්වා, ජනපදචාරිකං චරන්තො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා, ජෙතවනස්ස නාතිදූරෙ සකටසත්ථං නිවෙසෙත්වා භුත්තපාතරාසො පරිජනපරිවුතො ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදි.

තෙන ච සමයෙන සාවත්ථිවාසිනො භුත්තපාතරාසා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සුද්ධුත්තරාසඞ්ගා ගන්ධපුප්ඵාදිහත්ථා යෙන බුද්ධො, යෙන ධම්මො, යෙන සඞ්ඝො, තන්නින්නා තප්පොණා තප්පබ්භාරා හුත්වා, දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ජෙතවනං ගච්ඡන්ති. සො තෙ දිස්වා ‘‘කහං ඉමෙ ගච්ඡන්තී’’ති එකං මනුස්සං පුච්ඡි. කිං ත්වං, අය්‍යො, න ජානාසි? ලොකෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝරතනානි නාම උප්පන්නානි, ඉච්චෙසො මහාජනො සත්ථු සන්තිකං ධම්මකථං සොතුං ගච්ඡතීති. තස්ස ‘‘බුද්ධො’’ති වචනං ඡවිචම්මාදීනි ඡින්දිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි. සො අත්තනො පරිජනපරිවුතො තාය පරිසාය සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා, සත්ථු මධුරස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස පරිසපරියන්තෙ ඨිතො, ධම්මං සුත්වා පබ්බජ්ජාය චිත්තං උප්පාදෙසි. අථ තථාගතෙන කාලං විදිත්වා පරිසාය උය්‍යොජිතාය සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා, වන්දිත්වා, ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා, දුතියදිවසෙ මණ්ඩපං කාරෙත්වා, ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා, බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා, භුත්තපාතරාසො උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය භණ්ඩාගාරිකං පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘එත්තකං ධනං විස්සජ්ජිතං, එත්තකං ධනං න විස්සජ්ජිත’’න්ති සබ්බං ආචික්ඛිත්වා, ‘‘ඉමං සාපතෙය්‍යං මය්හං කනිට්ඨස්ස දෙහී’’ති සබ්බං නිය්‍යාතෙත්වා, සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා, කම්මට්ඨානපරායණො අහොසි.

අථස්ස කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස කම්මට්ඨානං න උපට්ඨාති. තතො චින්තෙසි – ‘‘අයං ජනපදො මය්හං අසප්පායො, යංනූනාහං සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සකරට්ඨමෙව ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. අථ පුබ්බණ්හසමයෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා, සායන්හෙ පටිසල්ලානා වුට්ඨහිත්වා, භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා, කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා, සත්ත සීහනාදෙ නදිත්වා, පක්කාමි. තෙන වුත්තං, ‘‘අථ ඛො ආයස්මා පුණ්ණො…පෙ… විහරතී’’ති.

කත්ථ පනායං විහාසීති? චතූසු ඨානෙසු විහාසි. සුනාපරන්තරට්ඨං තාව පවිසිත්වා ච අබ්බුහත්ථපබ්බතං නාම පත්වා වාණිජගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථ නං කනිට්ඨභාතා සඤ්ජානිත්වා භික්ඛං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා ඉධෙව වසථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා තත්ථෙව වසාපෙසි.

තතො සමුද්දගිරිවිහාරං නාම අගමාසි. තත්ථ අයකන්තපාසාණෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා කතචඞ්කමො අත්ථි, කොචි තං චඞ්කමිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. තත්ථ සමුද්දවීචියො ආගන්ත්වා අයකන්තපාසාණෙසු පහරිත්වා මහාසද්දං කරොන්ති. ථෙරො ‘‘කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තානං ඵාසුවිහාරො හොතූ’’ති සමුද්දං නිස්සද්දං කත්වා අධිට්ඨාසි.

තතො මාතුලගිරිං නාම අගමාසි. තත්ථපි සකුණසඞ්ඝො උස්සන්නො රත්තිඤ්ච දිවා ච සද්දො එකාබද්ධොව අහොසි. ථෙරො ‘‘ඉදං ඨානං න ඵාසුක’’න්ති තතො මකුලකාරාමවිහාරං නාම ගතො. සො වාණිජගාමස්ස නාතිදූරො නච්චාසන්නො ගමනාගමනසම්පන්නො විවිත්තො අප්පසද්දො. ථෙරො ‘‘ඉමං ඨානං ඵාසුක’’න්ති තත්ථ රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානචඞ්කමනාදීනි කාරෙත්වා වස්සං උපගච්ඡි. එවං චතූසු ඨානෙසු විහාසි.

අථෙකදිවසං තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ පඤ්ච වාණිජසතානි ‘‘පරසමුද්දං ගච්ඡාමා’’ති නාවාය භණ්ඩං පක්ඛිපිංසු. නාවාරොහනදිවසෙ ථෙරස්ස කනිට්ඨභාතා ථෙරං භොජෙත්වා, ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදානි ගහෙත්වා, වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, සමුද්දො නාම අසද්ධෙය්‍යො අනෙකන්තරායො, අම්හෙ ආවජ්ජෙය්‍යාථා’’ති වත්වා නාවං ආරුහි. නාවා උත්තමජවෙන ගච්ඡමානා අඤ්ඤතරං දීපකං පාපුණි. මනුස්සා ‘‘පාතරාසං කරිස්සාමා’’ති දීපකෙ උත්තිණ්ණා. තස්මිං පන දීපකෙ අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථි, චන්දනවනමෙව අහොසි.

අථෙකො වාසියා රුක්ඛං ආකොටෙත්වා ලොහිතචන්දනභාවං ඤත්වා ආහ – ‘‘භො, මයං ලාභත්ථාය පරසමුද්දං ගච්ඡාම, ඉතො ච උත්තරි ලාභො නාම නත්ථි, චතුරඞ්ගුලමත්තා ඝටිකා සතසහස්සං අග්ඝති. හාරෙතබ්බයුත්තකං භණ්ඩං හාරෙත්වා චන්දනස්ස පූරෙස්සාමා’’ති තෙ තථා කරිංසු. චන්දනවනෙ අධිවත්ථා අමනුස්සා කුජ්ඣිත්වා, ‘‘ඉමෙහි අම්හාකං චන්දනවනං නාසිතං ඝාතෙස්සාම නෙ’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘ඉධෙව ඝාතිතෙසු සබ්බං එකකුණපං භවිස්සති, සමුද්දමජ්ඣෙ නෙසං නාවං ඔසීදෙස්සාමා’’ති ආහංසු. අථ නෙසං නාවං ආරුය්හ මුහුත්තං ගතකාලෙයෙව උප්පාතිකං උට්ඨපෙත්වා සයම්පි තෙ අමනුස්සා භයානකානි රූපානි දස්සයිංසු. භීතා මනුස්සා අත්තනො අත්තනො දෙවතානං නමස්සන්ති. ථෙරස්ස කනිට්ඨො චූළපුණ්ණකුටුම්බිකො ‘‘මය්හං භාතා අවස්සයො හොතූ’’ති ථෙරස්ස නමස්සමානො අට්ඨාසි.

ථෙරොපි කිර තස්මිංයෙව ඛණෙ ආවජ්ජෙත්වා, තෙසං බ්‍යසනුප්පත්තිං ඤත්වා, වෙහාසං උප්පතිත්වා, අභිමුඛො අට්ඨාසි. අමනුස්සා ථෙරං දිස්වාව ‘‘අය්‍යො පුණ්ණත්ථෙරො එතී’’ති අපක්කමිංසු, උප්පාතිකං සන්නිසීදි. ථෙරො ‘‘මා භායථා’’ති තෙ අස්සාසෙත්වා ‘‘කහං ගන්තුකාමත්ථා’’ති පුච්ඡි. භන්තෙ, අම්හාකං සකට්ඨානමෙව ගච්ඡාමාති. ථෙරො නාවඞ්ගණෙ අක්කමිත්වා ‘‘එතෙසං ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡතූ’’ති අධිට්ඨාසි. වාණිජා සකට්ඨානං ගන්ත්වා, තං පවත්තිං පුත්තදාරස්ස ආරොචෙත්වා, ‘‘එථ ථෙරං සරණං ගච්ඡාමා’’ති පඤ්චසතාපි අත්තනො පඤ්චහි මාතුගාමසතෙහි සද්ධිං තීසු සරණෙසු පතිට්ඨාය උපාසකත්තං පටිවෙදෙසුං. තතො නාවාය භණ්ඩං ඔතාරෙත්වා ථෙරස්ස එකං කොට්ඨාසං කත්වා, ‘‘අයං, භන්තෙ, තුම්හාකං කොට්ඨාසො’’ති ආහංසු. ථෙරො මය්හං විසුං කොට්ඨාසකිච්චං නත්ථි. සත්ථා පන තුම්හෙහි දිට්ඨපුබ්බොති. න දිට්ඨපුබ්බො, භන්තෙති. තෙන හි ඉමිනා සත්ථු මණ්ඩලමාළං කරොථ. එවං සත්ථාරං පස්සිස්සථාති. තෙ සාධු, භන්තෙති. තෙන ච කොට්ඨාසෙන අත්තනො ච කොට්ඨාසෙහි මණ්ඩලමාළං කාතුං ආරභිංසු.

සත්ථාපි කිර තං ආරද්ධකාලතො පට්ඨාය පරිභොගං අකාසි. ආරක්ඛමනුස්සා රත්තිං ඔභාසං දිස්වා, ‘‘මහෙසක්ඛා දෙවතා අත්ථී’’ති සඤ්ඤං කරිංසු. උපාසකා මණ්ඩලමාළඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච සෙනාසනානි නිට්ඨාපෙත්වා දානසම්භාරං සජ්ජෙත්වා, ‘‘කතං, භන්තෙ, අම්හෙහි අත්තනො කිච්චං, සත්ථාරං පක්කොසථා’’ති ථෙරස්ස ආරොචෙසුං. ථෙරො සායන්හසමයෙ ඉද්ධියා සාවත්ථිං ගන්ත්වා, ‘‘භන්තෙ, වාණිජගාමවාසිනො තුම්හෙ දට්ඨුකාමා, තෙසං අනුකම්පං කරොථා’’ති භගවන්තං යාචි. භගවා අධිවාසෙසි. ථෙරො සකට්ඨානමෙව පච්චාගතො.

භගවාපි ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි, ‘‘ආනන්ද, ස්වෙ සුනාපරන්තෙ වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිස්සාම, ත්වං එකූනපඤ්චසතානං භික්ඛූනං සලාකං දෙහී’’ති. ථෙරො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා, ‘‘ආකාසචාරී භික්ඛූ සලාකං ගණ්හන්තූ’’ති ආහ. තංදිවසං කුණ්ඩධානත්ථෙරො පඨමං සලාකං අග්ගහෙසි. වාණිජගාමවාසිනොපි ‘‘ස්වෙ කිර සත්ථා ආගමිස්සතී’’ති ගාමමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කත්වා දානග්ගං සජ්ජයිංසු. භගවා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා, ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා, ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා, නිසීදි. සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හං අහොසි. සො ‘‘කිං ඉද’’න්ති ආවජ්ජෙත්වා සත්ථු සුනාපරන්තගමනං දිස්වා, විස්සකම්මං ආමන්තෙසි, ‘‘තාත, අජ්ජ භගවා තිංසමත්තානි යොජනසතානි පිණ්ඩචාරං ගමිස්සති. පඤ්ච කූටාගාරසතානි මාපෙත්වා ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකමත්ථකෙ ගමනසජ්ජානි කත්වා ඨපෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. භගවතො කූටාගාරං චතුමුඛං අහොසි, ද්වින්නං අග්ගසාවකානං ද්විමුඛානි, සෙසානි එකමුඛානි, සත්ථා ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා පටිපාටියා ඨපිතකූටාගාරෙසු ධුරකූටාගාරං පාවිසි. ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ආදිං කත්වා එකූනපඤ්චභික්ඛුසතානිපි කූටාගාරගතානි අහෙසුං. එකං තුච්ඡං කූටාගාරං අහොසි, පඤ්චපි කූටාගාරසතානි ආකාසෙ උප්පත්තිංසු.

සත්ථා සච්චබන්ධපබ්බතං නාම පත්වා කූටාගාරං ආකාසෙ ඨපෙසි. තස්මිං පබ්බතෙ සච්චබන්ධො නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකතාපසො මහාජනං මිච්ඡාදිට්ඨිං උග්ගණ්හාපෙන්තො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො හුත්වා වසති, අබ්භන්තරෙ චස්ස අන්තොචාටියං පදීපො විය අරහත්තඵලස්ස උපනිස්සයො ජලති. තං දිස්වා ‘‘ධම්මමස්ස කථෙස්සාමී’’ති ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙසි. තාපසො දෙසනාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණි. මග්ගෙනෙවස්ස අභිඤ්ඤා ආගතා. සො එහිභික්ඛු හුත්වා ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරො තුච්ඡකූටාගාරං පාවිසි.

භගවා කූටාගාරගතෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං වාණිජගාමං ගන්ත්වා, කූටාගාරානි අදිස්සමානකානි කත්වා, වාණිජගාමං පාවිසි. වාණිජා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සත්ථාරං මකුලකාරාමං නයිංසු. සත්ථා මණ්ඩලමාළං පාවිසි. මහාජනො යාව සත්ථා භත්තදරථං පටිප්පස්සම්භෙති, තාව පාතරාසං කත්වා උපොසථඞ්ගානි සමාදාය බහුං ගන්ධඤ්ච පුප්ඵඤ්ච ආදාය ධම්මස්සවනත්ථාය ආරාමං පච්චාගමාසි. සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. මහාජනස්ස බන්ධනමොක්ඛො ජාතො, මහන්තං බුද්ධකොලාහලං අහොසි.

සත්ථා මහාජනස්ස සඞ්ගහත්ථාය සත්තාහං තත්ථෙව වසි, අරුණං පන මහාගන්ධකුටියංයෙව උට්ඨපෙසි. සත්තාහම්පි ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. තත්ථ සත්තාහං වසිත්වා, වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා, ‘‘ත්වං ඉධෙව වසාහී’’ති පුණ්ණත්ථෙරං නිවත්තෙත්වා අන්තරෙ නම්මදානදී නාම අත්ථි, තස්සා තීරං අගමාසි. නම්මදා නාගරාජා සත්ථු පච්චුග්ගමනං කත්වා, නාගභවනං පවෙසෙත්වා, තිණ්ණං රතනානං සක්කාරං අකාසි. සත්ථා තස්ස ධම්මං කථෙත්වා නාගභවනා නික්ඛමි. සො ‘‘මය්හං, භන්තෙ, පරිචරිතබ්බං දෙථා’’ති යාචි. භගවා නම්මදානදීතීරෙ පදචෙතියං දස්සෙසි. තං වීචීසු ආගතාසු පිධීයති, ගතාසු විවරීයති. මහාසක්කාරපත්තං අහොසි. සත්ථා තතො නික්ඛමිත්වා සච්චබන්ධපබ්බතං ගන්ත්වා සච්චබන්ධං ආහ – ‘‘තයා මහාජනො අපායමග්ගෙ ඔතාරිතො. ත්වං ඉධෙව වසිත්වා, එතෙසං ලද්ධිං විස්සජ්ජාපෙත්වා, නිබ්බානමග්ගෙ පතිට්ඨාපෙහී’’ති. සොපි පරිචරිතබ්බං යාචි. සත්ථා ඝනපිට්ඨිපාසාණෙ අල්ලමත්තිකපිණ්ඩම්හි ලඤ්ඡනං විය පදචෙතියං දස්සෙසි. තතො ජෙතවනමෙව ගතො. එතමත්ථං සන්ධාය තෙනෙව අන්තරවස්සෙනාතිආදි වුත්තං.

පරිනිබ්බායීති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. මහාජනො ථෙරස්ස සත්ත දිවසානි සරීරපූජං කත්වා, බහූනි ගන්ධකට්ඨානි සමොධානෙත්වා, සරීරං ඣාපෙත්වා ධාතුයො ආදාය චෙතියං අකාසි. සම්බහුලා භික්ඛූති ථෙරස්ස ආළාහනට්ඨානෙ ඨිතභික්ඛූ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

7-8. පඨමඑජාසුත්තාදිවණ්ණනා

90-91. සත්තමෙ එජාති තණ්හා. සා හි චලනට්ඨෙන එජාති වුච්චති. සාව ආබාධනට්ඨෙන රොගො, අන්තො දුස්සනට්ඨෙන ගණ්ඩො, නිකන්තනට්ඨෙන සල්ලං. තස්මාති යස්මා එජා රොගො චෙව ගණ්ඩො ච සල්ලඤ්ච, තස්මා. චක්ඛුං න මඤ්ඤෙය්‍යාතිආදි වුත්තනයමෙව, ඉධාපි සබ්බං හෙට්ඨා ගහිතමෙව සංකඩ්ඪිත්වා දස්සිතං. අට්ඨමං වුත්තනයමෙව.

9-10. පඨමද්වයසුත්තාදිවණ්ණනා

92-93. නවමෙ ද්වයන්ති ද්වෙ ද්වෙ කොට්ඨාසෙ. දසමෙ ඉත්ථෙතං ද්වයන්ති එවමෙතං ද්වයං. චලඤ්චෙව බ්‍යථඤ්චාති අත්තනො සභාවෙන අසණ්ඨහනතො චලති චෙව බ්‍යථති ච. යොපි හෙතු යොපි පච්චයොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථාරම්මණං හෙතු චෙව පච්චයො ච. කුතො නිච්චං භවිස්සතීති කෙන කාරණෙන නිච්චං භවිස්සති. යථා පන දාසස්ස දාසියා කුච්ඡිස්මිං ජාතො පුත්තො පරොව දාසො හොති, එවං අනිච්චමෙව හොතීති අත්ථො. සඞ්ගතීති සහගති. සන්නිපාතොති එකතො සන්නිපතනං. සමවායොති එකතො සමාගමො. අයං වුච්චති චක්ඛුසම්ඵස්සොති ඉමිනා සඞ්ගතිසන්නිපාතසමවායසඞ්ඛාතෙන පච්චයෙන උප්පන්නත්තා පච්චයනාමෙනෙව සඞ්ගති සන්නිපාතො සමවායොති අයං වුච්චති චක්ඛුසම්ඵස්සො.

සොපි හෙතූති ඵස්සස්ස වත්ථු ආරම්මණං සහජාතා තයො ඛන්ධාති අයං හෙතු. ඵුට්ඨොති උපයොගත්ථෙ පච්චත්තං, ඵස්සෙන ඵුට්ඨමෙව ගොචරං වෙදනා වෙදෙති, චෙතනා චෙතෙති, සඤ්ඤා සඤ්ජානාතීති අත්ථො. ඵුට්ඨොති වා ඵස්සසමඞ්ගීපුග්ගලො, ඵස්සෙන ඵුට්ඨාරම්මණමෙව වෙදනාදීහි වෙදෙති චෙතෙති සඤ්ජානාතීතිපි වුත්තං හොති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සමතිංසක්ඛන්ධා කථිතා හොන්ති. කථං? චක්ඛුද්වාරෙ තාව වත්ථු චෙව ආරම්මණඤ්ච රූපක්ඛන්ධො, ඵුට්ඨො වෙදෙතීති වෙදනාක්ඛන්ධො, චෙතෙතීති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, විජානාතීති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. මනොද්වාරෙපි හි වත්ථුරූපං එකන්තතො රූපක්ඛන්ධො, රූපෙ පන ආරම්මණෙ සති ආරම්මණම්පි රූපක්ඛන්ධොති ඡ පඤ්චකාතිංස හොන්ති. සඞ්ඛෙපෙන පනෙතෙ ඡසුපි ද්වාරෙසු පඤ්චෙව ඛන්ධාති සපච්චයෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ අනිච්චාති විත්ථාරෙත්වා වුච්චමානෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන ඉදං සුත්තං දෙසිතන්ති.

ඡන්නවග්ගො නවමො.

10. සළවග්ගො

1. අදන්තඅගුත්තවණ්ණනා

94. සළවග්ගස්ස පඨමෙ අදන්තාති අදමිතා. අගුත්තාති අගොපිතා. අරක්ඛිතාති න රක්ඛිතා. අසංවුතාති අපිහිතා. දුක්ඛාධිවාහා හොන්තීති නෙරයිකාදිභෙදං අධිකදුක්ඛං ආවහනකා හොන්ති. සුඛාධිවාහා හොන්තීති ඣානමග්ගඵලපභෙදං අධිකසුඛං ආවහනකා හොන්ති. අධිවහාතිපි පාඨො, එසෙවත්ථො.