8. කිංසුකොපමසුත්තවණ්ණනා

245. අට්ඨමෙ දස්සනන්ති පඨමමග්ගස්සෙතං අධිවචනං. පඨමමග්ගො හි කිලෙසපහානකිච්චං සාධෙන්තො පඨමං නිබ්බානං පස්සති, තස්මා දස්සනන්ති වුච්චති. ගොත්‍රභුඤාණං පන කිඤ්චාපි මග්ගතො පඨමතරං පස්සති, පස්සිත්වා පන කත්තබ්බකිච්චස්ස කිලෙසපහානස්ස අභාවෙන න දස්සනන්ති වුච්චති. අපිච චත්තාරොපි මග්ගා දස්සනමෙව. කස්මා? සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනං විසුජ්ඣති, ඵලක්ඛණෙ විසුද්ධං. සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තමග්ගක්ඛණෙ විසුජ්ඣති, ඵලක්ඛණෙ විසුද්ධන්ති එවං කථෙන්තානං භික්ඛූනං සුත්වා සො භික්ඛු ‘‘අහම්පි දස්සනං විසොධෙත්වා අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨිතො දස්සනවිසුද්ධිකං නිබ්බානං සච්ඡිකත්වා විහරිස්සාමී’’ති තං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා එවං පුච්ඡි. සො ඵස්සායතනකම්මට්ඨානිකො ඡන්නං ඵස්සායතනානං වසෙන රූපාරූපධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා අරහත්තං පත්තො. එත්ථ හි පුරිමානි පඤ්ච ආයතනානි රූපං, මනායතනං අරූපං. ඉති සො අත්තනා අධිගතමග්ගමෙව කථෙසි.

අසන්තුට්ඨොති පදෙසසඞ්ඛාරෙසු ඨත්වා කථිතත්තා අසන්තුට්ඨො. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අයං පදෙසසඞ්ඛාරෙසු ඨත්වා කථෙසි. සක්කා නු ඛො පදෙසසඞ්ඛාරෙසු ඨත්වා දස්සනවිසුද්ධිකං නිබ්බානං පාපුණිතු’’න්ති? තතො නං පුච්ඡි – ‘‘ආවුසො, ත්වංයෙව නු ඛො ඉදං දස්සනවිසුද්ධිකං නිබ්බානං ජානාසි, උදාහු අඤ්ඤෙපි ජානන්තා අත්ථී’’ති. අත්ථාවුසො, අසුකවිහාරෙ අසුකත්ථෙරො නාමාති. සො තම්පි උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි. එතෙනුපායෙන අඤ්ඤම්පි අඤ්ඤම්පීති.

එත්ථ ච දුතියො පඤ්චක්ඛන්ධකම්මට්ඨානිකො රූපක්ඛන්ධවසෙන රූපං, සෙසක්ඛන්ධවසෙන නාමන්ති නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං පත්තො. තස්මා සොපි අත්තනා අධිගතමග්ගමෙව කථෙසි. අයං පන ‘‘ඉමෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං න සමෙති, පඨමෙන සප්පදෙසසඞ්ඛාරෙසු ඨත්වාව කථිතං, ඉමිනා නිප්පදෙසෙසූ’’ති අසන්තුට්ඨො හුත්වා තථෙව තං පුච්ඡිත්වා පක්කාමි.

තතියො මහාභූතකම්මට්ඨානිකො චත්තාරි මහාභූතානි සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච පරිග්ගහෙත්වා අරහත්තං පත්තො, තස්මා අයම්පි අත්තනා අධිගතමග්ගමෙව කථෙසි. අයං පන ‘‘ඉමෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං න සමෙති, පඨමෙන සප්පදෙසසඞ්ඛාරෙසු ඨත්වා කථිතං, දුතියෙන නිප්පදෙසෙසු, තතියෙන අතිසප්පදෙසෙසූ’’ති අසන්තුට්ඨො හුත්වා තථෙව තං පුච්ඡිත්වා පක්කාමි.

චතුත්ථො තෙභූමකකම්මට්ඨානිකො. තස්ස කිර සමප්පවත්තා ධාතුයො අහෙසුං, කල්ලසරීරං බලපත්තං, කම්මට්ඨානානිපිස්ස සබ්බානෙව සප්පායානි, අතීතා වා සඞ්ඛාරා හොන්තු අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වා කාමාවචරා වා රූපාවචරා වා අරූපාවචරා වා, සබ්බෙපි සප්පායාව. අසප්පායකම්මට්ඨානං නාම නත්ථි. කාලෙසුපි පුරෙභත්තං වා හොතු පච්ඡාභත්තං වා පඨමයාමාදයො වා, අසප්පායො කාලො නාම නත්ථි. යථා නාම චාරිභූමිං ඔතිණ්ණො මහාහත්ථී හත්ථෙන ගහෙතබ්බං හත්ථෙනෙව ලුඤ්චිත්වා ගණ්හාති, පාදෙහි පහරිත්වා ගහෙතබ්බං පාදෙහි පහරිත්වා ගණ්හාති, එවමෙව සකලෙ තෙභූමකධම්මෙ කලාපග්ගාහෙන ගහෙත්වා සම්මසන්තො අරහත්තං පත්තො, තස්මා එසොපි අත්තනා අධිගතමග්ගමෙව කථෙසි. අයං පන ‘‘ඉමෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං න සමෙති. පඨමෙන සප්පදෙසසඞ්ඛාරෙසු ඨත්වා කථිතං, දුතියෙන නිප්පදෙසෙසු, පුන තතියෙන සප්පදෙසෙසු, චතුත්ථෙන නිප්පදෙසෙසුයෙවා’’ති අසන්තුට්ඨො හුත්වා තං පුච්ඡි – ‘‘කිං නු ඛො, ආවුසො, ඉදං දස්සනවිසුද්ධිකං නිබ්බානං තුම්හෙහි අත්තනොව ධම්මතාය ඤාතං, උදාහු කෙනචි වො අක්ඛාත’’න්ති? ආවුසො, මයං කිං ජානාම? අත්ථි පන සදෙවකෙ ලොකෙ සම්මාසම්බුද්ධො, තං නිස්සායෙතං අම්හෙහි ඤාතන්ති. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ මය්හං අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතුං න සක්කොන්ති, අහං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධමෙව පුච්ඡිත්වා නික්කඞ්ඛො භවිස්සාමී’’ති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

භගවා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘යෙහි තෙ පඤ්හො කථිතො, තෙ චත්තාරොපි ඛීණාසවා, සුකථිතං තෙහි, ත්වං පන අත්තනො අන්ධබාලතාය තං න සල්ලක්ඛෙසී’’ති න එවං විහෙසෙසි. කාරකභාවං පනස්ස ඤත්වා ‘‘අත්ථගවෙසකො එස, ධම්මදෙසනාය එව නං බුජ්ඣාපෙස්සාමී’’ති කිංසුකොපමං ආහරි. තත්ථ භූතං වත්ථුං කත්වා එවමත්ථො විභාවෙතබ්බො – එකස්මිං කිර මහානගරෙ එකො සබ්බගන්ථධරො බ්‍රාහ්මණවෙජ්ජො පණ්ඩිතො පටිවසති. අථෙකො නගරස්ස පාචීනද්වාරගාමවාසී පණ්ඩුරොගපුරිසො තස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා තං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. වෙජ්ජපණ්ඩිතො තෙන සද්ධිං සම්මොදිත්වා ‘‘කෙනත්ථෙන ආගතොසි භද්‍රමුඛා’’ති, පුච්ඡි. රොගෙනම්හි, අය්‍ය, උපද්දුතො, භෙසජ්ජං මෙ කථෙහීති. තෙන හි, භො, ගච්ඡ, කිංසුකරුක්ඛං ඡින්දිත්වා, සොසෙත්වා ඣාපෙත්වා, තස්ස ඛාරොදකං ගහෙත්වා ඉමිනා චිමිනා ච භෙසජ්ජෙන යොජෙත්වා, අරිට්ඨං කත්වා පිව, තෙන තෙ ඵාසුකං භවිස්සතීති. සො තථා කත්වා නිරොගො බලවා පාසාදිකො ජාතො.

අථඤ්ඤො දක්ඛිණද්වාරගාමවාසී පුරිසො තෙනෙව රොගෙන ආතුරො ‘‘අසුකො කිර භෙසජ්ජං කත්වා අරොගො ජාතො’’ති සුත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘කෙන තෙ, සම්ම, ඵාසුකං ජාත’’න්ති. කිංසුකාරිට්ඨෙන නාම, ගච්ඡ ත්වම්පි කරොහීති. සොපි තථා කත්වා තාදිසොව ජාතො.

අථඤ්ඤො පච්ඡිමද්වාරගාමවාසී…පෙ… උත්තරද්වාරගාමවාසී පුරිසො තෙනෙව රොගෙන ආතුරො ‘‘අසුකො කිර භෙසජ්ජං කත්වා අරොගො ජාතො’’ති තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි ‘‘කෙන තෙ, සම්ම, ඵාසුකං ජාත’’න්ති? කිංසුකාරිට්ඨෙන නාම, ගච්ඡ ත්වම්පි කරොහීති. සොපි තථා කත්වා තාදිසොව ජාතො.

අථඤ්ඤො පච්චන්තවාසී අදිට්ඨපුබ්බකිංසුකො එකො පුරිසො තෙනෙව රොගෙන ආතුරො චිරං තානි තානි භෙසජ්ජානි කත්වා රොගෙ අවූපසමමානෙ ‘‘අසුකො කිර නගරස්ස පාචීනද්වාරගාමවාසී පුරිසො භෙසජ්ජං කත්වා අරොගො ජාතො’’ති සුත්වා ‘‘ගච්ඡාමහම්පි, තෙන කතභෙසජ්ජං කරිස්සාමී’’ති දණ්ඩමොලුබ්භ අනුපුබ්බෙන තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘කෙන තෙ, සම්ම, ඵාසුකං ජාත’’න්ති පුච්ඡි. කිංසුකාරිට්ඨෙන සම්මාති. කීදිසො පන සො කිංසුකොති. ඣාපිතගාමෙ ඨිතඣාමථූණො වියාති. ඉති සො පුරිසො අත්තනා දිට්ඨාකාරෙනව කිංසුකං ආචික්ඛි. තෙන හි දිට්ඨකාලෙ කිංසුකො පතිතපත්තො ඛාණුකකාලෙ දිට්ඨත්තා තාදිසොව හොති.

සො පන පුරිසො සුතමඞ්ගලිකත්තා ‘‘අයං ‘ඣාපිතගාමෙ ඣාමථූණො වියා’ති ආහ, අමඞ්ගලමෙතං. එතස්මිඤ්හි මෙ භෙසජ්ජෙ කතෙපි රොගො න වූපසමිස්සතී’’ති තස්ස වෙය්‍යාකරණෙන අසන්තුට්ඨො තං පුච්ඡි – ‘‘කිං නු ඛො, භො, ත්වඤ්ඤෙව කිංසුකං ජානාසි, උදාහු අඤ්ඤොපි අත්ථී’’ති. අත්ථි, භො, දක්ඛිණද්වාරගාමෙ අසුකො නාමාති. සො තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි, ස්වාස්ස පුප්ඵිතකාලෙ දිට්ඨත්තා අත්තනො දස්සනානුරූපෙන ‘‘ලොහිතකො කිංසුකො’’ති ආහ. සො ‘‘අයං පුරිමෙන විරුද්ධං ආහ, කාළකො ලොහිතකතො සුවිදූරදූරෙ’’ති තස්සපි වෙය්‍යාකරණෙන අසන්තුට්ඨො ‘‘අත්ථි පන, භො, අඤ්ඤොපි කොචි කිංසුකදස්සාවී, යෙන කිංසුකො දිට්ඨපුබ්බො’’ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘අත්ථි පච්ඡිමද්වාරගාමෙ අසුකො නාමා’’ති වුත්තෙ තම්පි උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි. ස්වාස්ස ඵලිතකාලෙ දිට්ඨත්තා අත්තනො දස්සනානුරූපෙන ‘‘ඔචිරකජාතො ආදින්නසිපාටිකො’’ති ආහ. ඵලිතකාලස්මිඤ්හි කිංසුකො ඔලම්බමානචීරකො විය අධොමුඛං කත්වා ගහිතඅසිකොසො විය ච සිරීසරුක්ඛො විය ච ලම්බමානඵලො හොති. සො ‘‘අයං පුරිමෙහි විරුද්ධං ආහ, න සක්කා ඉමස්ස වචනං ගහෙතු’’න්ති තස්සපි වෙය්‍යාකරණෙන අසන්තුට්ඨො ‘‘අත්ථි පන, භො, අඤ්ඤොපි කොචි කිංසුකදස්සාවී, යෙන කිංසුකො දිට්ඨපුබ්බො’’ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘අත්ථි උත්තරද්වාරගාමෙ අසුකො නාමා’’ති වුත්තෙ තම්පි උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි. සො අස්ස සඤ්ඡන්නපත්තකාලෙ දිට්ඨත්තා අත්තනො දස්සනානුරූපෙන ‘‘බහලපත්තපලාසො සන්දච්ඡායො’’ති ආහ. සන්දච්ඡායො නාම සංසන්දිත්වා ඨිතච්ඡායො.

සො ‘‘අයම්පි පුරිමෙහි විරුද්ධං ආහ, න සක්කා ඉමස්ස වචනං ගහෙතු’’න්ති තස්සපි වෙය්‍යාකරණෙන අසන්තුට්ඨො තං ආහ, ‘‘කිං නු ඛො, භො, තුම්හෙ අත්තනොව ධම්මතාය කිංසුකං ජානාථ, උදාහු කෙනචි වො අක්ඛාතො’’ති? කිං, භො, මයං ජානාම? අත්ථි පන මහානගරස්ස මජ්ඣෙ අම්හාකං ආචරියො වෙජ්ජපණ්ඩිතො, තං නිස්සාය අම්හෙහි ඤාතන්ති. ‘‘තෙන හි අහම්පි ආචරියමෙව උපසඞ්කමිත්වා නික්කඞ්ඛො භවිස්සාමී’’ති තස්ස සන්තිකං උපසඞ්කමිත්වා තං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. වෙජ්ජපණ්ඩිතො තෙන සද්ධිං සම්මොදිත්වා, ‘‘කෙනත්ථෙන ආගතොසි භද්‍රමුඛා’’ති පුච්ඡි. රොගෙනම්හි, අය්‍ය, උපද්දුතො, භෙසජ්ජං මෙ කථෙථාති. තෙන හි, භො, ගච්ඡ, කිංසුකරුක්ඛං ඡින්දිත්වා සොසෙත්වා ඣාපෙත්වා තස්ස ඛාරොදකං ගහෙත්වා ඉමිනා චිමිනා ච භෙසජ්ජෙන යොජෙත්වා අරිට්ඨං කත්වා පිව, එතෙන තෙ ඵාසුකං භවිස්සතීති. සො තථා කත්වා නිරොගො බලවා පාසාදිකො ජාතො.

තත්ථ මහානගරං විය නිබ්බානනගරං දට්ඨබ්බං. වෙජ්ජපණ්ඩිතො විය සම්මාසම්බුද්ධො. වුත්තම්පි චෙ තං ‘‘භිසක්කො සල්ලකත්තොති ඛො, සුනක්ඛත්ත, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති (ම. නි. 3.65) චතූසු ද්වාරගාමෙසු චත්තාරො වෙජ්ජන්තෙවාසිකා විය චත්තාරො දස්සනවිසුද්ධිපත්තා ඛීණාසවා. පච්චන්තවාසී පඨමපුරිසො විය පඤ්හපුච්ඡකො භික්ඛු. පච්චන්තවාසිනො චතුන්නං වෙජ්ජන්තෙවාසිකානං කථාය අසන්තුට්ඨස්ස ආචරියමෙව උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡනකාලො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො චතුන්නං දස්සනවිසුද්ධිපත්තානං ඛීණාසවානං කථාය අසන්තුට්ඨස්ස සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡනකාලො.

යථා යථා අධිමුත්තානන්ති යෙන යෙනාකාරෙන අධිමුත්තානං. දස්සනං සුවිසුද්ධන්ති නිබ්බානදස්සනං සුට්ඨු විසුද්ධං. තථා තථා ඛො තෙහි සප්පුරිසෙහි බ්‍යාකතන්ති තෙන තෙනෙවාකාරෙන තුය්හං තෙහි සප්පුරිසෙහි කථිතං. යථා හි ‘‘කාළකො කිංසුකො’’ති කථෙන්තො න අඤ්ඤං කථෙසි, අත්තනා දිට්ඨනයෙන කිංසුකමෙව කථෙසි, එවමෙව ඡඵස්සායතනානං වසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තඛීණාසවොපි ඉමං පඤ්හං කථෙන්තො න අඤ්ඤං කථෙසි, අත්තනා අධිගතමග්ගෙන දස්සනවිසුද්ධිකං නිබ්බානමෙව කථෙසි.

යථා ච ‘‘ලොහිතකො ඔචිරකජාතො බහලපත්තපලාසො කිංසුකො’’ති කථෙන්තොපි න අඤ්ඤං කථෙසි, අත්තනා දිට්ඨනයෙන කිංසුකමෙව කථෙසි, එවමෙව පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධවසෙන චතුමහාභූතවසෙන තෙභූමකධම්මවසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තඛීණාසවොපි ඉමං පඤ්හං කථෙන්තො න අඤ්ඤං කථෙසි, අත්තනා අධිගතමග්ගෙන දස්සනවිසුද්ධිකං නිබ්බානමෙව කථෙසි.

තත්ථ යථා කාළකකාලෙ කිංසුකදස්සාවිනොපි තං දස්සනං භූතං තච්ඡං න තෙන අඤ්ඤං දිට්ඨං, කිංසුකොව දිට්ඨො, එවමෙව ඡඵස්සායතනවසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තස්සාපි ඛීණාසවස්ස දස්සනං භූතං තච්ඡං, න තෙන අඤ්ඤං කථිතං, අත්තනා අධිගතමග්ගෙන දස්සනවිසුද්ධිකං නිබ්බානමෙව කථිතං. යථා ච ලොහිතකාලෙ ඔචිරකජාතකාලෙ බහලපත්තපලාසකාලෙ කිංසුකදස්සාවිනොපි තං දස්සනං භූතං තච්ඡං, න තෙන අඤ්ඤං දිට්ඨං, කිංසුකොව දිට්ඨො, එවමෙව පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධවසෙන චතුමහාභූතවසෙන තෙභූමකධම්මවසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තස්සාපි ඛීණාසවස්ස දස්සනං භූතං තච්ඡං, න තෙන අඤ්ඤං කථිතං, අත්තනා අධිගතමග්ගෙන දස්සනවිසුද්ධිකං නිබ්බානමෙව කථිතං.

සෙය්‍යථාපි, භික්ඛු රඤ්ඤො පච්චන්තිමං නගරන්ති ඉදං කස්මා ආරද්ධං? සචෙ තෙන භික්ඛුනා තං සල්ලක්ඛිතං, අථස්ස ධම්මදෙසනත්ථං ආරද්ධං. සචෙ න සල්ලක්ඛිතං, අථස්ස ඉමිනා නගරොපමෙන තස්සෙවත්ථස්ස දීපනත්ථාය ආවිභාවනත්ථාය ආරද්ධං. තත්ථ යස්මා මජ්ඣිමපදෙසෙ නගරස්ස පාකාරාදීනි ථිරානි වා හොන්තු දුබ්බලානි වා, සබ්බසො වා මා හොන්තු, චොරාසඞ්කා න හොන්ති, තස්මා තං අග්ගහෙත්වා ‘‘පච්චන්තිමං නගර’’න්ති ආහ. දළ්හුද්ධාපන්ති ථිරපාකාරං. දළ්හපාකාරතොරණන්ති ථිරපාකාරඤ්චෙව ථිරතොරණඤ්ච. තොරණානි නාම හි පුරිසුබ්බෙධානි නගරස්ස අලඞ්කාරත්ථං කරීයන්ති, චොරනිවාරණත්ථානිපි හොන්තියෙව. අථ වා තොරණන්ති පිට්ඨසඞ්ඝාටස්සෙතං නාමං, ථිරපිට්ඨසඞ්ඝාටන්තිපි අත්ථො. ඡද්වාරන්ති නගරද්වාරං නාම එකම්පි හොති ද්වෙපි සතම්පි සහස්සම්පි, ඉධ පන සත්ථා ඡද්වාරිකනගරං දස්සෙන්තො එවමාහ. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො විසදඤාණො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය මෙධාය සමන්නාගතො.

පුරත්ථිමාය දිසායාතිආදිම්හි භූතමත්ථං කත්වා එවමත්ථො වෙදිතබ්බො – සමිද්ධෙ කිර මහානගරෙ සත්තරතනසම්පන්නො රාජා චක්කවත්ති රජ්ජං අනුසාසති, තස්සෙතං පච්චන්තනගරං රාජායුත්තවිරහිතං, අථ පුරිසා ආගන්ත්වා ‘‘අම්හාකං, දෙව, නගරෙ ආයුත්තකො නත්ථි, දෙහි නො කිඤ්චි ආයුත්තක’’න්ති ආහංසු. රාජා එකං පුත්තං දත්වා ‘‘ගච්ඡථ, එතං ආදාය තත්ථ අභිසිඤ්චිත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීනි කත්වා වසථා’’ති. තෙ තථා අකංසු. රාජපුත්තො පාපමිත්තසංසග්ගෙන කතිපාහෙයෙව සුරාසොණ්ඩො හුත්වා, සබ්බානි විනිච්ඡයට්ඨානාදීනි හාරෙත්වා, නගරමජ්ඣෙ ධුත්තෙහි පරිවාරිතො සුරං පිවන්තො නච්චගීතාදිරතියා වීතිනාමෙති. අථ රඤ්ඤො ආගන්ත්වා ආරොචයිංසු.

රාජා එකං පණ්ඩිතං අමච්චං ආණාපෙසි – ‘‘ගච්ඡ කුමාරං ඔවදිත්වා, විනිච්ඡයට්ඨානාදීනි කාරෙත්වා, පුන අභිසෙකං කත්වා, එහී’’ති. න සක්කා, දෙව, කුමාරං ඔවදිතුං, චණ්ඩො කුමාරො ඝාතෙය්‍යාපි මන්ති. අථෙකං බලසම්පන්නං යොධං ආණාපෙසි – ‘‘ත්වං ඉමිනා සද්ධිං ගන්ත්වා සචෙ සො ඔවාදෙ න තිට්ඨති, සීසමස්ස ඡින්දාහී’’ති. ඉති සො අමච්චො යොධො චාති ඉදං සීඝං දූතයුගං තත්ථ ගන්ත්වා දොවාරිකං පුච්ඡි – ‘‘කහං, භො, නගරස්ස සාමි කුමාරො’’ති. එස මජ්ඣෙසිඞ්ඝාටකෙ සුරං පිවන්තො ධුත්තපරිවාරිතො ගීතාදිරතිං අනුභොන්තො නිසින්නොති. අථ තං දූතයුගං ගන්ත්වා අමච්චො තාවෙත්ථ, ‘‘සාමි, විනිච්ඡයට්ඨානාදීනි කිර කාරෙත්වා සාධුකං රජ්ජං අනුසාසා’’ති ආහ. කුමාරො අසුණන්තො විය නිසීදි. අථ නං යොධො සීසෙ ගහෙත්වා, ‘‘සචෙ රඤ්ඤො ආණං කරොසි, කර, නො චෙ, එත්ථෙව තෙ සීසං පාතෙස්සාමී’’ති ඛග්ගං අබ්බාහි. පරිචාරකා ධුත්තා තාවදෙව දිසාසු පලායිංසු. කුමාරො භීතො සාසනං සම්පටිච්ඡි. අථස්ස තෙ තත්ථෙව අභිසෙකං කත්වා සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා ‘‘සම්මා රජ්ජං අනුසාසාහී’’ති රඤ්ඤා වුත්තං යථාභූතවචනං නිය්‍යාතෙත්වා යථාගතමග්ගමෙව පටිපජ්ජිංසු. ඉමමත්ථං ආවිකරොන්තො භගවා ‘‘පුරත්ථිමාය දිසායා’’ති ආහ.

තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – සමිද්ධමහානගරං විය හි නිබ්බානනගරං දට්ඨබ්බං, සත්තරතනසමන්නාගතො රාජා චක්කවත්ති විය සත්තබොජ්ඣඞ්ගරතනසමන්නාගතො ධම්මරාජා සම්මාසම්බුද්ධො, පච්චන්තිමනගරං විය සක්කායනගරං, තස්මිං නගරෙ කූටරාජපුත්තො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො කූටචිත්තුප්පාදො, කූටරාජපුත්තස්ස ධුත්තෙහි පරිවාරිතකාලො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො පඤ්චහි නීවරණෙහි සමඞ්ගිකාලො, ද්වෙ සීඝදූතා විය සමථකම්මට්ඨානඤ්ච විපස්සනාකම්මට්ඨානඤ්ච, මහායොධෙන සීසෙ ගහිතකාලො විය උප්පන්නපඨමජ්ඣානසමාධිනා නිච්චලං කත්වා චිත්තග්ගහිතකාලො, යොධෙන සීසෙ ගහිතමත්තෙ ධුත්තානං දිසාසු පලායිත්වා දූරීභාවො විය පඨමජ්ඣානම්හි උප්පන්නමත්තෙ නීවරණානං දූරීභාවො, ‘‘කරිස්සාමි රඤ්ඤො සාසන’’න්ති සම්පටිච්ඡිතමත්තෙ විස්සට්ඨකාලො විය ඣානතො වුට්ඨිතකාලො, අමච්චෙන රඤ්ඤො සාසනං ආරොචිතකාලො විය සමාධිනා චිත්තං කම්මනියං කත්වා විපස්සනාකම්මට්ඨානස්ස වඩ්ඪිතකාලො, තත්ථෙවස්ස තෙහි ද්වීහි දූතෙහි කතාභිසෙකස්ස සෙතච්ඡත්තඋස්සාපනං විය සමථවිපස්සනාකම්මට්ඨානං නිස්සාය අරහත්තප්පත්තස්ස විමුත්තිසෙතච්ඡත්තුස්සාපනං වෙදිතබ්බං.

නගරන්ති ඛො භික්ඛු ඉමස්සෙතං චාතුමහාභූතිකස්ස කායස්ස අධිවචනන්තිආදීසු පන චාතුමහාභූතිකස්සාතිආදීනං පදානං අත්ථො හෙට්ඨා විත්ථාරිතොව. කෙවලං පන විඤ්ඤාණරාජපුත්තස්ස නිවාසට්ඨානත්තා එත්ථ කායො ‘‘නගර’’න්ති වුත්තො, තස්සෙව ද්වාරභූතත්තා ඡ ආයතනානි ‘‘ද්වාරානී’’ති, තෙසු ද්වාරෙසු නිච්චං සුප්පතිට්ඨිතත්තා සති ‘‘දොවාරිකො’’ති, කම්මට්ඨානං ආචික්ඛන්තෙන ධම්මරාජෙන පෙසිතත්තා සමථවිපස්සනා ‘‘සීඝං දූතයුග’’න්ති. එත්ථ මහායොධො විය සමථො, පණ්ඩිතාමච්චො විය විපස්සනා වෙදිතබ්බා.

මජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකොති නගරමජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකො. මහාභූතානන්ති හදයවත්ථුස්ස නිස්සයභූතානං මහාභූතානං. වත්ථුරූපස්ස හි පච්චයදස්සනත්ථමෙවෙතං චතුමහාභූතග්ගහණං කතං. නගරමජ්ඣෙ පන සො රාජකුමාරො විය සරීරමජ්ඣෙ හදයරූපසිඞ්ඝාටකෙ නිසින්නො සමථවිපස්සනාදූතෙහි අරහත්තාභිසෙකෙන අභිසිඤ්චිතබ්බො විපස්සනාවිඤ්ඤාණරාජපුත්තො දට්ඨබ්බො. නිබ්බානං පන යථාභූතසභාවං අකුප්පං අධිකාරීති කත්වා යථාභූතං වචනන්ති වුත්තං. අරියමග්ගො පන යාදිසොව පුබ්බභාගවිපස්සනාමග්ගො, අයම්පි අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතත්තා තාදිසොයෙවාති කත්වා යථාගතමග්ගොති වුත්තො. ඉදං තාවෙත්ථ ධම්මදෙසනත්ථං ආභතාය උපමාය සංසන්දනං.

තස්සෙවත්ථස්ස පාකටීකරණත්ථං ආභතපක්ඛෙ පන ඉදං සංසන්දනං – එත්ථ හි ඡද්වාරූපමා ඡඵස්සායතනවසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තං ඛීණාසවං දස්සෙතුං ආභතා, නගරසාමිඋපමා පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන, සිඞ්ඝාටකූපමා චතුමහාභූතවසෙන, නගරූපමා තෙභූමකධම්මවසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තං ඛීණාසවං දස්සෙතුං ආභතා. සඞ්ඛෙපතො පනිමස්මිං සුත්තෙ චතුසච්චමෙව කථිතං. සකලෙනපි හි නගරසම්භාරෙන දුක්ඛසච්චමෙව කථිතං, යථාභූතවචනෙන නිරොධසච්චං, යථාගතමග්ගෙන මග්ගසච්චං, දුක්ඛස්ස පන පභාවිකා තණ්හා සමුදයසච්චං. දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්හපුච්ඡකො භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතොති.