9. වීණොපමසුත්තවණ්ණනා

246. නවමෙ යස්ස කස්සචි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වාති ඉදං සත්ථා යථා නාම මහාකුටුම්බිකො මහන්තං කසිකම්මං කත්වා, නිප්ඵන්නසස්සො ඝරද්වාරෙ මණ්ඩපං කත්වා, උභතොසඞ්ඝස්ස දානං පවත්තෙය්‍ය. කිඤ්චාපි තෙන උභතොසඞ්ඝස්ස දානං පට්ඨපිතං, ද්වීසු පන පරිසාසු සන්තප්පිතාසු සෙසජනම්පි සන්තප්පෙතියෙව, එවමෙව භගවා සමධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අධිගන්ත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො ජෙතවනමහාවිහාරෙ නිසින්නො භික්ඛුපරිසාය චෙව භික්ඛුනිපරිසාය ච මහාධම්මයාගං යජන්තො වීණොපමසුත්තං ආරභි. තං පෙනෙතං කිඤ්චාපි ද්වෙ පරිසා සන්ධාය ආරද්ධං, චතුන්නම්පි පන පරිසානං අවාරිතං. තස්මා සබ්බෙහිපි සොතබ්බඤ්චෙව සද්ධාතබ්බඤ්ච, පරියොගාහිත්වා චස්ස අත්ථරසො වින්දිතබ්බොති.

තත්ථ ඡන්දොතිආදීසු ඡන්දො නාම පුබ්බුප්පත්තිකා දුබ්බලතණ්හා, සො රඤ්ජෙතුං න සක්කොති. අපරාපරං උප්පජ්ජමානා පන බලවතණ්හා රාගො නාම, සො රඤ්ජෙතුං සක්කොති. දණ්ඩාදානාදීනි කාතුං අසමත්ථො පුබ්බුප්පත්තිකො දුබ්බලකොධො දොසො නාම. තානි කාතුං සමත්ථො අපරාපරුප්පත්තිකො බලවකොධො පටිඝං නාම. මොහො පන මොහනසම්මොහනවසෙන උප්පන්නං අඤ්ඤාණං. එවමෙත්ථ පඤ්චහිපි පදෙහි තීණි අකුසලමූලානි ගහිතානි. තෙසු ගහිතෙසු සබ්බෙපි තම්මූලකා කිලෙසා ගහිතාව හොන්ති. ‘‘ඡන්දො රාගො’’ති වා පදද්වයෙන අට්ඨලොභසහගතචිත්තුප්පාදා, ‘‘දොසො පටිඝ’’න්ති පදද්වයෙන ද්වෙ දොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා, මොහපදෙන ලොභදොසරහිතා ද්වෙ උද්ධච්චවිචිකිච්ඡාසහගතචිත්තුප්පාදා ගහිතාති. එවං සබ්බෙපි ද්වාදස චිත්තුප්පාදා දස්සිතාව හොන්ති.

සභයොති කිලෙසචොරානං නිවාසට්ඨානත්තා සභයො. සප්පටිභයොති වධබන්ධනාදීනං කාරණත්තා සප්පටිභයො. සකණ්ටකොති රාගාදීහි කණ්ටකෙහි සකණ්ටකො. සගහනොති රාගගහනාදීහි සගහනො. උම්මග්ගොති දෙවලොකං වා මනුස්සලොකං වා නිබ්බානං වා ගච්ඡන්තස්ස අමග්ගො. කුම්මග්ගොති කුච්ඡිතජෙගුච්ඡිභූතට්ඨානගමනඑකපදිකමග්ගො විය අපායසම්පාපකත්තා කුම්මග්ගො. දුහිතිකොති එත්ථ ඉහිතීති ඉරියනා, දුක්ඛා ඉහිති එත්ථාති, දුහිතිකො. යස්මිඤ්හි මග්ගෙ මූලඵලාදිඛාදනීයං වා සායනීයං වා නත්ථි, තස්මිං ඉරියනා දුක්ඛා හොති, න සක්කා තං පටිපජ්ජිත්වා ඉච්ඡිතට්ඨානං ගන්තුං. කිලෙසමග්ගම්පි පටිපජ්ජිත්වා න සක්කා සම්පත්තිභවං ගන්තුන්ති කිලෙසමග්ගො දුහිතිකොති වුත්තො. ද්වීහිතිකොතිපි පාඨො, එසෙවත්ථො. අසප්පුරිසසෙවිතොති කොකාලිකාදීහි අසප්පුරිසෙහි සෙවිතො.

තතො චිත්තං නිවාරයෙති තෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යෙහි රූපෙහි තං ඡන්දාදිවසෙන පවත්තචිත්තං අසුභාවජ්ජනාදීහි උපායෙහි නිවාරයෙ. චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හි ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගෙ උප්පන්නෙ අසුභතො ආවජ්ජන්තස්ස චිත්තං නිවත්තති, අනිට්ඨාරම්මණෙ දොසෙ උප්පන්නෙ මෙත්තතො ආවජ්ජන්තස්ස චිත්තං නිවත්තති, මජ්ඣත්තාරම්මණෙ මොහෙ උප්පන්නෙ උද්දෙසපරිපුච්ඡං ගරුවාසං ආවජ්ජන්තස්ස චිත්තං නිවත්තති. එවං අසක්කොන්තෙන පන සත්ථුමහත්තතං ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතතා සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්ති ච ආවජ්ජිතබ්බා. සත්ථුමහත්තතං පච්චවෙක්ඛතොපි හි ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතතං සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛතොපි චිත්තං නිවත්තති. තෙන වුත්තං ‘‘අසුභාවජ්ජනාදීහි උපායෙහි නිවාරයෙ’’ති.

කිට්ඨන්ති කිට්ඨට්ඨානෙ උප්පන්නසස්සං. සම්පන්නන්ති පරිපුණ්ණං සුනිප්ඵන්නං. කිට්ඨාදොති සස්සඛාදකො. එවමෙව ඛොති එත්ථ සම්පන්නකිට්ඨං විය පඤ්ච කාමගුණා දට්ඨබ්බා, කිට්ඨාදො ගොණො විය කූටචිත්තං, කිට්ඨාරක්ඛස්ස පමාදකාලො විය භික්ඛුනො ඡසු ද්වාරෙසු සතිං පහාය විචරණකාලො, කිට්ඨාරක්ඛස්ස පමාදමාගම්ම ගොණෙන ගහිතගබ්භස්ස කිට්ඨස්ස ඛාදිතත්තා සස්සසාමිනො සස්සඵලානධිගමො විය ඡද්වාරරක්ඛිකාය සතියා විප්පවාසමාගම්ම පඤ්චකාමගුණං අස්සාදෙන්තෙන චිත්තෙන කුසලපක්ඛස්ස නාසිතත්තා භික්ඛුනො සාමඤ්ඤඵලාධිගමාභාවො වෙදිතබ්බො.

උපරිඝටායන්ති ද්වින්නං සිඞ්ගානං අන්තරෙ. සුනිග්ගහිතං නිග්ගණ්හෙය්‍යාති ඝටායං පතිට්ඨිතෙ නාසාරජ්ජුකෙ සුට්ඨු නිග්ගහිතං කත්වා නිග්ගණ්හෙය්‍ය. දණ්ඩෙනාති මුග්ගරසදිසෙන ථූලදණ්ඩකෙන. එවඤ්හි සො භික්ඛවෙ ගොණොති එවං සො කිට්ඨාරක්ඛස්ස පමාදමන්වාය යස්මිං යස්මිං ඛණෙ කිට්ඨං ඔතරිතුකාමො හොති, තස්මිං තස්මිං ඛණෙ එවං නිග්ගණ්හිත්වා තාළෙත්වා ඔසජ්ජනෙන නිබ්බිසෙවනභාවං උපනීතො ගොණො.

එවමෙව ඛොති ඉධාපි සම්පන්නකිට්ඨමිව පඤ්ච කාමගුණා දට්ඨබ්බා, කිට්ඨාදො විය කූටචිත්තං, කිට්ඨාරක්ඛස්ස අප්පමාදො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො ඡසු ද්වාරෙසු සතියා අවිස්සජ්ජනං, දණ්ඩො විය සුත්තන්තො, ගොණස්ස කිට්ඨාභිමුඛකාලෙ දණ්ඩෙන තාළනං විය චිත්තස්ස බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණාභිමුඛකාලෙ අනමතග්ගියදෙවදූතආදිත්තආසීවිසූපමඅනාගතභයාදීසු තං තං සුත්තං ආවජ්ජෙත්වා චිත්තුප්පාදස්ස පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙත්වා මූලකම්මට්ඨානෙ ඔතාරණං වෙදිතබ්බං. තෙනාහු පොරාණා –

‘‘සුභාසිතං සුත්වා මනො පසීදති,

දමෙති නං පීතිසුඛඤ්ච වින්දති;

තදස්ස ආරම්මණෙ තිට්ඨතෙ මනො,

ගොණොව කිට්ඨාදකො දණ්ඩතජ්ජිතො’’ති.

උදුජිතන්ති තජ්ජිතං. සුදුජිතන්ති සුතජ්ජිතං, සුජිතන්තිපි අත්ථො. උදු, සුදූති ඉදං පන නිපාතමත්තමෙව. අජ්ඣත්තන්ති ගොචරජ්ඣත්තං. සන්තිට්ඨතීතිආදීසු පඨමජ්ඣානවසෙන සන්තිට්ඨති, දුතියජ්ඣානවසෙන සන්නිසීදති, තතියජ්ඣානවසෙන එකොදි හොති, චතුත්ථජ්ඣානවසෙන සමාධියති. සබ්බම්පි වා එතං පඨමජ්ඣානවසෙන වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා හි සම්මාසම්බුද්ධෙන සමථානුරක්ඛණඉන්ද්‍රියසංවරසීලං නාම කථිතං.

රඤ්ඤො වාති කස්සචිදෙව පච්චන්තරඤ්ඤො වා. සද්දං සුණෙය්‍යාති පච්චූසකාලෙ පබුද්ධො කුසලෙන වීණාවාදකෙන වාදියමානාය මධුරසද්දං සුණෙය්‍ය. රජනීයොතිආදීසු චිත්තං රඤ්ජෙතීති රජනීයො. කාමෙතබ්බතාය කමනීයො. චිත්තං මදයතීති මදනීයො. චිත්තං මුච්ඡිතං විය කරණතො මුච්ඡියතීති මුච්ඡනීයො. ආබන්ධිත්වා විය ගහණතො බන්ධතීති බන්ධනීයො. අලං මෙ, භොති වීණාය සණ්ඨානං දිස්වා තං අනිච්ඡන්තො එවමාහ. උපධාරණෙති වෙට්ඨකෙ. කොණන්ති චතුරස්සං සාරදණ්ඩකං.

සො තං වීණන්ති සො රාජා ‘‘ආහරථ නං වීණං, අහමස්සා සද්දං පසිස්සාමී’’ති තං වීණං ගහෙත්වා. දසධා වාතිආදීසු පඨමං තාව දසධා ඵාලෙය්‍ය, අථස්සා සද්දං අපස්සන්තො සතධා ඵාලෙය්‍ය, තථාපි අපස්සන්තො සකලිකං සකලිකං කරෙය්‍ය, තථාපි අපස්සන්තො ‘‘සකලිකා ඣායිස්සන්ති, සද්දො පන නික්ඛමිත්වා පලායිස්සති, තදා නං පස්සිස්සාමී’’ති අග්ගිනා ඩහෙය්‍ය. තථාපි අපස්සන්තො ‘‘සල්ලහුකානි මසිචුණ්ණානි වාතෙන භස්සිස්සන්ති, සද්දො සාරධඤ්ඤං විය පාදමූලෙ පතිස්සති, තදා නං පස්සිස්සාමී’’ති මහාවාතෙ වා ඔඵුනෙය්‍ය. තථාපි අපස්සන්තො ‘‘මසිචුණ්ණානි යථොදකං ගමිස්සන්ති, සද්දො පන පාරං ගච්ඡන්තො පුරිසො විය නික්ඛමිත්වා තරිස්සති, තදා නං පස්සිස්සාමී’’ති නදියා වා සීඝසොතාය පවාහෙය්‍ය.

එවං වදෙය්‍යාති සබ්බෙහිපිමෙහි උපායෙහි අපස්සන්තො තෙ මනුස්සෙ එවං වදෙය්‍ය. අසතී කිරායන්ති අසතී කිර අයං වීණා, ලාමිකාති අත්ථො. අසතීති ලාමකාධිවචනමෙතං. යථාහ –

‘‘අසා ලොකිත්ථියො නාම, වෙලා තාසං න විජ්ජති;

සාරත්තා ච පගබ්භා ච, සිඛී සබ්බඝසො යථා’’ති. (ජා. 1.1.61);

යථෙවං යංකිඤ්චි වීණා නාමාති න කෙවලඤ්ච වීණායෙව ලාමිකා, යථෙව පන අයං වීණා නාම, එවං යංකිඤ්චි අඤ්ඤම්පි තන්තිබද්ධං, සබ්බං තං ලාමකමෙවාති අත්ථො. එවමෙව ඛොති එත්ථ වීණා විය පඤ්චක්ඛන්ධා දට්ඨබ්බා, රාජා විය යොගාවචරො. යථා සො රාජා තං වීණං දසධා ඵාලනතො පට්ඨාය විචිනන්තො සද්දං අදිස්වා වීණාය අනත්ථිකො හොති, එවං යොගාවචරො පඤ්චක්ඛන්ධෙ සම්මසන්තො අහන්ති වා මමන්ති වා ගහෙතබ්බං අපස්සන්තො ඛන්ධෙහි අනත්ථිකො හොති. තෙනස්ස තං ඛන්ධසම්මසනං දස්සෙන්තො රූපං සමන්වෙසති යාවතා රූපස්ස ගතීතිආදිමාහ.

තත්ථ සමන්වෙසතීති පරියෙසති. යාවතා රූපස්ස ගතීති යත්තකා රූපස්ස ගති. තත්ථ ගතීති ගතිගති, සඤ්ජාතිගති, සලක්ඛණගති, විභවගති, භෙදගතීති පඤ්චවිධා හොන්ති. තත්ථ ඉදං රූපං නාම හෙට්ඨා අවීචිපරියන්තං කත්වා උපරි අකනිට්ඨබ්‍රහ්මලොකං අන්තො කත්වා එත්ථන්තරෙ සංසරති වත්තති, අයමස්ස ගතිගති නාම.

අයං පන කායො නෙව පදුමගබ්භෙ, න පුණ්ඩරීකනීලුප්පලාදීසු සඤ්ජායති, ආමාසයපක්කාසයානං පන අන්තරෙ බහලන්ධකාරෙ දුග්ගන්ධපවනවිචරිතෙ පරමජෙගුච්ඡෙ ඔකාසෙ පූතිමච්ඡාදීසු කිමි විය සඤ්ජායති, අයං රූපස්ස සඤ්ජාතිගති නාම.

දුවිධං පන රූපස්ස ලක්ඛණං, ‘‘රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූප’’න්ති (සං. නි. 3.79) එවං වුත්ත රුප්පනසඞ්ඛාතං පච්චත්තලක්ඛණඤ්ච අනිච්චාදිභෙදං සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච, අයමස්ස සලක්ඛණගති නාම.

‘‘ගති මිගානං පවනං, ආකාසො පක්ඛිනං ගති;

විභවො ගති ධම්මානං, නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති. (පරි. 339) –

එවං වුත්තො රූපස්ස අභාවො විභවගති නාම. යො පනස්ස භෙදො, අයං භෙදගති නාම. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. කෙවලඤ්හෙත්ථ උපරි යාව භවග්ගා තෙසං සඤ්ජාතිගති, සලක්ඛණගතියඤ්ච වෙදයිතසඤ්ජානනඅභිසඞ්ඛරණවිජානනවසෙන පච්චත්තලක්ඛණං වෙදිතබ්බං.

තම්පි තස්ස න හොතීති යදෙතං රූපාදීසු අහන්ති වා මමන්ති වා අස්මීති වා එවං නිද්දිට්ඨං දිට්ඨිතණ්හාමානග්ගාහත්තයං, තම්පි තස්ස ඛීණාසවස්ස න හොතීති යථානුසන්ධිනාව සුත්තාගතං. තෙන වුත්තං මහාඅට්ඨකථායං –

‘‘ආදිම්හි සීලං කථිතං, මජ්ඣෙ සමාධිභාවනා;

පරියොසානෙ ච නිබ්බානං, එසා වීණොපමා කථා’’ති.