13. ගහපතිවග්ගො
1-3. වෙසාලීසුත්තාදිවණ්ණනා
124-126. ගහපතිවග්ගස්ස පඨමෙ උග්ගොති පණීතදායකානං අග්ගඋග්ගො, සො භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං පණීතදායකානං යදිදං උග්ගො ගහපතී’’ති එවං එතදග්ගෙ ඨපිතො. සෙසමෙතෙසු චෙව ද්වීසු, තතියෙ ච වුත්තත්ථමෙව.
4-5. භාරද්වාජසුත්තාදිවණ්ණනා
127-128. චතුත්ථෙ පිණ්ඩං උලමානො පරියෙසමානො පබ්බජිතොති පිණ්ඩොලො. සො කිර පරිජිණ්ණභොගො බ්‍රාහ්මණො අහොසි. අථ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ලාභසක්කාරං දිස්වා පිණ්ඩත්ථාය නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතො. සො මහන්තං කපල්ලපත්තං ගහෙත්වා චරති, තෙන කපල්ලපූරං යාගුං පිවති, කපල්ලපූරෙ පූවෙ ඛාදති, කපල්ලපූරං භත්තං භුඤ්ජති. අථස්ස මහග්ඝසභාවං සත්ථු ආරොචයිංසු. සත්ථා තස්ස පත්තත්ථවිකං නානුජානි. හෙට්ඨාමඤ්චෙ පත්තං නික්කුජ්ජිත්වා ඨපෙති. සො ඨපෙන්තොපි ඝංසන්තොව පණාමෙත්වා ඨපෙති, ගණ්හන්තොපි ඝංසන්තොව ආකඩ්ඪිත්වා ගණ්හාති. තං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ධංසනෙන පරික්ඛීණං නාළිකොදනමත්තමෙව ගණ්හනකං ජාතං. තතො සත්ථු ආරොචෙසුං, අථස්ස සත්ථා පත්තත්ථවිකං අනුජානි. ථෙරො අපරෙන සමයෙන ඉන්ද්‍රියභාවනං භාවෙත්වා අග්ගඵලෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. ඉති සො පිණ්ඩත්ථාය පබ්බජිතත්තා පිණ්ඩොලො, ගොත්තෙන පන භාරද්වාජොති උභයං එකතො කත්වා පිණ්ඩොලභාරද්වාජොති වුච්චති.
උපසඞ්කමීති උග්ගතුග්ගතෙහි මහාඅමච්චෙහි පරිවුතො උපසඞ්කමි. ථෙරො කිර එකදිවසං සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො නිදාඝසමයෙ සීතඨානෙ දිවාවිහාරං නිසීදිස්සාමීති ආකාසෙන ගන්ත්වා ගඞ්ගාතීරෙ උදෙනස්ස රඤ්ඤො උදපානං නාම උය්‍යානං අත්ථි, තත්ථ පවිසිත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදි සීතෙන උදකවාතෙන බීජියමානො.
උදෙනොපි ඛො නාම රාජා සත්තාහං මහාපානං පිවිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ උය්‍යානං පටිජග්ගාපෙත්වා මහාජනපරිවාරො උය්‍යානං ගන්ත්වා මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ අත්ථතාය සෙය්‍යාය නිපජ්ජි. තස්ස එකා පරිචාරිකා පාදෙ සම්බාහමානා නිසින්නා. රාජා කමෙන නිද්දං ඔක්කමි. තස්මිං නිද්දං ඔක්කන්තෙ නාටකිත්ථියො ‘‘යස්සත්ථාය මයං ගීතාදීනි පයොජෙය්‍යාම, සො නිද්දං උපගතො, න ච නිද්දාකාලෙ මහාසද්දං කාතුං වට්ටතී’’ති අත්තනො අත්තනො තූරියානි ඨපෙත්වා උය්‍යානං පක්කන්තා. තා තත්ථ තත්ථ ඵලාඵලානි ඛාදමානා පුප්ඵානි පිළන්ධමානා විචරන්තියො ථෙරං දිස්වා ‘‘මා සද්දං කරිත්ථා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං නිවාරයමානා වන්දිත්වා නිසීදිංසු. ථෙරො ‘‘ඉස්සා පහාතබ්බා, මච්ඡෙරං විනොදෙතබ්බ’’න්තිආදිනා නයෙන තාසං අනුරූපං ධම්මකථං කථෙසි.
සාපි ඛො රඤ්ඤො පාදෙ සම්බාහමානා නිසින්නා ඉත්ථී පාදෙ චාලෙත්වා රාජානං පබොධෙසි. සො ‘‘කහං තා ගතා’’ති පුච්ඡි. කිං තාසං තුම්හෙහි? තා එකං සමණං පරිවාරෙත්වා නිසින්නාති. රාජා කුද්ධො උද්ධනෙ පක්ඛිත්තලොණං විය තටතටායමානො උට්ඨහිත්වා ‘‘තම්බකිපිල්ලිකාහි නං ඛාදාපෙස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තො එකස්මිං අසොකරුක්ඛෙ තම්බකිපිල්ලිකානං පුටං දිස්වා හත්ථෙනාකඩ්ඪිත්වා සාඛං ගණ්හිතුං නාසක්ඛි. කිපිල්ලිකපුටො ඡිජ්ජිත්වා රඤ්ඤො සීසෙ පති, සකලසරීරං සාලිථුසෙහි පරිකිණ්ණං විය දණ්ඩදීපිකාහි ඩය්හමානං විය ච අහොසි. ථෙරො රඤ්ඤො පදුට්ඨභාවං ඤත්වා ඉද්ධියා ආකාසං පක්ඛන්දි. තාපි ඉත්ථියො උට්ඨාය රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා සරීරං පුඤ්ඡන්තියො විය භූමියං පතිතපතිතා කිපිල්ලිකායො ගහෙත්වා සරීරෙ ඛිපමානා සබ්බා මුඛසත්තීහි විජ්ඣිංසු – ‘‘කිං නාමෙතං, අඤ්ඤෙ රාජානො පබ්බජිතෙ දිස්වා වන්දන්ති, පඤ්හං පුච්ඡන්ති, අයං පන රාජා කිපිල්ලිකපුටං සීසෙ භින්දිතුකාමො ජාතො’’ති.
රාජා අත්තනො අපරාධං දිස්වා උය්‍යානපාලං පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි – ‘‘කිං එස පබ්බජිතො? අඤ්ඤෙසුපි දිවසෙසු ඉධ ආගච්ඡතී’’ති? ආම, දෙවාති. ඉධ ත්වං ආගතදිවසෙ මය්හං ආරොචෙය්‍යාසීති. ථෙරොපි කතිපාහෙනෙව පුන ආගන්ත්වා රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. උය්‍යානපාලො දිස්වා – ‘‘මහන්තො මෙ අයං පණ්ණාකාරො’’ති වෙගෙන ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා උට්ඨහිත්වා සඞ්ඛපණවාදිසද්දං නිවාරෙත්වා උග්ගතුග්ගතෙහි අමච්චෙහි සද්ධිං උය්‍යානං අගමාසි. තෙන වුත්තං ‘‘උපසඞ්කමී’’ති.
අනිකීළිතාවිනො කාමෙසූති යා කාමෙසු කාමකීළා, තං අකීළිතපුබ්බා, අපරිභුත්තකාමාති අත්ථො. අද්ධානඤ්ච ආපාදෙන්තීති පවෙණිං පටිපාදෙන්ති, දීඝරත්තං අනුබන්ධාපෙන්ති. මාතුමත්තීසූති මාතුපමාණාසු. ලොකස්මිඤ්හි මාතා භගිනී ධීතාති ඉදං තිවිධං ගරුකාරම්මණං නාම, ඉති ගරුකාරම්මණෙ උපනිබන්ධං චිත්තං විමොචෙතුං න ලභතීති දස්සෙන්තො එවමාහ. අථස්ස තෙන පඤ්හෙන චිත්තං අනොතරන්තං දිස්වා භගවතා පටිකූලමනසිකාරවසෙන චිත්තූපනිබන්ධනත්ථං වුත්තං ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං කථෙසි.
අභාවිතකායාති අභාවිතපඤ්චද්වාරිකකායා. තෙසං තං දුක්කරං හොතීති තෙසං තං අසුභකම්මට්ඨානං භාවෙතුං දුක්කරං හොති. ඉතිස්ස ඉමිනාපි චිත්තං අනොතරන්තං දිස්වා ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං කථෙසි. ඉන්ද්‍රියසංවරස්මිඤ්හි උපනිබන්ධචිත්තං විහෙඨෙතුං න ලභති. රාජා තං සුත්වා තත්ථ ඔතිණ්ණචිත්තො අච්ඡරියං, භො භාරද්වාජාතිආදිමාහ.
අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාතිආදීසු හත්ථපාදෙ කීළාපෙන්තො ගීවං පරිවත්තෙන්තො කායං න රක්ඛති නාම, නානප්පකාරං දුට්ඨුල්ලං කථෙන්තො වචනං න රක්ඛති නාම, කාමවිතක්කාදයො විතක්කෙන්තො චිත්තං න රක්ඛති නාම. රක්ඛිතෙනෙව කායෙනාතිආදීසු වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.
අතිවිය මං තස්මිං සමයෙ ලොභධම්මා පරිසහන්තීති මං තස්මිං සමයෙ අතික්කමිත්වා ලොභො අධිභවතීති අත්ථො. උපට්ඨිතාය සතියාති කායගතාය සතියා සුපට්ඨිතාය. න මං තථා තස්මිං සමයෙති තස්මිං සමයෙ මං යථා පුබ්බෙ, න තථා ලොභො අතික්කමිත්වා උප්පජ්ජතීති අත්ථො. පරිසහන්තීති පදස්ස උප්පජ්ජන්තීතිපි අත්ථොයෙව. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තයො කායා කථිතා. කථං? ‘‘ඉමමෙව කාය’’න්ති එත්ථ හි කරජකායො කථිතො, ‘‘භාවිතකායො’’ති එත්ථ පඤ්චද්වාරිකකායො, ‘‘රක්ඛිතෙනෙව කායෙනා’’ති එත්ථ චොපනකායො, කායවිඤ්ඤත්තීති අත්ථො. පඤ්චමං උත්තානමෙව.
6. ඝොසිතසුත්තවණ්ණනා
129. ඡට්ඨෙ රූපා ච මනාපාති රූපා ච මනාපා සංවිජ්ජන්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්චාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්ච සංවිජ්ජති. සුඛවෙදනියං ඵස්සන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං උපනිස්සයවසෙන ජවනකාලෙ සුඛවෙදනාය පච්චයභූතං ඵස්සං. සුඛා වෙදනාති එකං ඵස්සං පටිච්ච ජවනවසෙන සුඛවෙදනා උප්පජ්ජති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.
ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තෙවීසති ධාතුයො කථිතා. කථං? එත්ථ හි චක්ඛුපසාදො චක්ඛුධාතු, තස්ස ආරම්මණං රූපධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා සහජාතා තයො ඛන්ධා ධම්මධාතු, එවං පඤ්චසු ද්වාරෙසු චතුන්නං චතුන්නං වසෙන වීසති. මනොද්වාරෙ ‘‘මනොධාතූ’’ති ආවජ්ජනචිත්තං ගහිතං, ආරම්මණඤ්චෙව හදයවත්ථු ච ධම්මධාතු, වත්ථුනිස්සිතං මනොවිඤ්ඤාණධාතූති එවං තෙවීසති හොන්ති. එවං තෙවීසතියා ධාතූනං වසෙන ධාතුනානත්තං වුත්තං භගවතාති දස්සෙති.
7-8. හාලිද්දිකානිසුත්තාදිවණ්ණනා
130-131. සත්තමෙ මනාපං ඉත්ථෙතන්ති පජානාතීති යං අනෙන මනාපං රූපං දිට්ඨං, තං ඉත්ථෙතන්ති එවමෙතං මනාපමෙව තන්ති පජානාති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සුඛවෙදනියඤ්ච ඵස්සං පටිච්චාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්චෙව, යො ච උපනිස්සයකොටියා වා අනන්තරකොටියා වා සමනන්තරකොටියා වා සම්පයුත්තකොටියා වා සුඛවෙදනාය පච්චයො ඵස්සො, තං සුඛවෙදනියං ඵස්සඤ්ච පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛවෙදනාති. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉති ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු කිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතු ආවජ්ජනකිච්චා, මනොධාතුයෙව වා සමානා මනොධාතුනාමෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අට්ඨමං උත්තානමෙව.
9. ලොහිච්චසුත්තවණ්ණනා
132. නවමෙ මක්කරකතෙති එවංනාමකෙ නගරෙ අරඤ්ඤකුටිකායන්ති අරඤ්ඤෙ කතාය පාටියෙක්කාය කුටියං, න විහාරපච්චන්තකුටියං. මාණවකාති යෙපි තත්ථ මහල්ලකා, තෙ මහල්ලකකාලෙපි අන්තෙවාසිකතාය මාණවකාත්වෙව වුත්තා. තෙනුපසඞ්කමිංසූති පාතො සිප්පං උග්ගණ්හිත්වා සායං ‘‘ආචරියස්ස කට්ඨානි ආහරිස්සාමා’’ති අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විචරන්තා යෙන සා කුටිකා, තෙනුපසඞ්කමිංසු. පරිතො පරිතො කුටිකායාති තස්සා කුටිකාය සමන්තතො සමන්තතො. සෙලෙය්‍යකානීති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පිට්ඨිං ගහෙත්වා ලඞ්ඝිත්වා ඉතො චිතො චඞ්කමනකීළනානි.
මුණ්ඩකාතිආදීසු මුණ්ඩෙ මුණ්ඩාති, සමණෙ ච සමණාති වත්තුං වට්ටෙය්‍ය, ඉමෙ පන හීළෙන්තා ‘‘මුණ්ඩකා සමණකා’’ති ආහංසු. ඉබ්භාති ගහපතිකා. කණ්හාති කණ්හා, කාළකාති අත්ථො. බන්ධුපාදාපච්චාති එත්ථ බන්ධූති බ්‍රහ්මා අධිප්පෙතො. තඤ්හි බ්‍රාහ්මණා පිතාමහොති වොහරන්ති. පාදානං අපච්චා පාදාපච්චා, බ්‍රහ්මුනො පිට්ඨිපාදතො ජාතාති අධිප්පායො. තෙසං කිර අයං ලද්ධි ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො මුඛතො නික්ඛන්තා, ඛත්තියා උරතො, වෙස්සා නාභිතො, සුද්දා ජාණුතො, සමණා පිට්ඨිපාදතො’’ති. භරතකානන්ති කුටිම්බිකානං. කුටිම්බිකා හි යස්මා රට්ඨං භරන්ති, තස්මා භරතාති වුච්චන්ති. ඉමෙ පන පරිභවං කත්වා වදමානා ‘‘භරතකාන’’න්ති ආහංසු.
විහාරා නික්ඛමිත්වාති ‘‘රත්තිට්ඨකාපරිච්ඡන්නෙ රජතපට්ටසන්නිභසමවිප්පකිණ්ණවාලිකෙ රමණීයෙ පරිවෙණෙ කට්ඨකලාපෙ බන්ධිත්වා ඛිපමානා වාලිකං ආලුළෙත්වා, හත්ථෙන හත්ථං ආදාය පණ්ණකුටිං පරියායන්තා ‘ඉමෙ ඉමෙසං භරතකානං සක්කතා, ඉමෙ ඉමෙසං භරතකානං සක්කතා’ති පුනප්පුනං විරවන්තා අතිවිය ඉමෙ මාණවකා කීළං කරොන්ති, විහාරෙ භික්ඛූනං අත්ථිභාවම්පි න ජානන්ති, දස්සෙස්සාමි නෙසං භික්ඛූනං අත්ථිභාව’’න්ති චින්තෙත්වා පණ්ණකුටිතො නික්ඛමි.
සීලුත්තමා පුබ්බතරා අහෙසුන්ති ගුණවන්තානං ගුණෙ කථිතෙ නිග්ගුණානං ගුණාභාවො පාකටොව භවිස්සතීති පොරාණකබ්‍රාහ්මණානං ගුණෙ කථෙන්තො එවමාහ. තත්ථ සීලුත්තමාති සීලජෙට්ඨකා. සීලඤ්හි තෙසං උත්තමං, න ජාතිගොත්තං. යෙ පුරාණං සරන්තීති යෙ පොරාණකං බ්‍රාහ්මණධම්මං සරන්ති. අභිභුය්‍ය කොධන්ති කොධං අභිභවිත්වා තෙසං ද්වාරානි සුගුත්තානි සුරක්ඛිතානි අහෙසුං. ධම්මෙ ච ඣානෙ ච රතාති දසවිධෙ කුසලකම්මපථධම්මෙ අට්ඨසමාපත්තිඣානෙසු ච රතා.
එවං පොරාණානං ගුණං කථෙත්වා අථෙතරහි බ්‍රාහ්මණානං මානං නිම්මද්දෙන්තො ඉමෙ ච වොක්කම්ම ජපාමසෙතිආදිමාහ. තත්ථ වොක්කම්මාති එතෙහි ගුණෙහි අපක්කමිත්වා. ජපාමසෙති මයං ජපාම සජ්ඣායාමාති එත්තකෙනෙව බ්‍රාහ්මණම්හාති මඤ්ඤමානා බ්‍රාහ්මණා මයන්ති ඉමිනා ගොත්තෙන මත්තා හුත්වා විසමං චරන්ති, විසමානි කායකම්මාදීනි කරොන්තීති අත්ථො. පුථුඅත්තදණ්ඩාති පුථු අත්තා දණ්ඩා එතෙහීති පුථුඅත්තදණ්ඩා, ගහිතනානාවිධදණ්ඩාති අත්ථො. සතණ්හාතණ්හෙසූති සතණ්හනිත්තණ්හෙසු. අගුත්තද්වාරස්ස භවන්ති මොඝාති අසංවුතද්වාරස්ස සබ්බෙපි වතසමාදානා මොඝා භවන්තීති දීපෙති. යථා කින්ති? සුපිනෙව ලද්ධං පුරිසස්ස විත්තන්ති යථා සුපිනෙ පුරිසස්ස ලද්ධං මණිමුත්තාදිනානාවිධං විත්තං මොඝං හොති, පබුජ්ඣිත්වා කිඤ්චි න පස්සති, එවං මොඝා භවන්තීති අත්ථො.
අනාසකාති එකාහද්වීහාදිවසෙන අනාහාරකා. ථණ්ඩිලසායිකා චාති හරිතකුසසන්ථතෙ භූමිභාගෙ සයනං, පාතො සිනානඤ්ච තයො ච වෙදාති පාතොව උදකං පවිසිත්වා න්හානඤ්චෙව තයො ච වෙදා. ඛරාජිනං ජටා පඞ්කොති ඛරසම්ඵස්සං අජිනචම්මඤ්චෙව ජටාකලාපො ච පඞ්කො ච, පඞ්කො නාම දන්තමලං. මන්තා සීලබ්බතං තපොති මන්තා ච අජසීලගොසීලසඞ්ඛාතං සීලං අජවතගොවතසඞ්ඛාතං වතඤ්ච. අයං ඉදානි බ්‍රාහ්මණානං තපොති වදති. කුහනා වඞ්කදණ්ඩා චාති පටිච්ඡන්නකූපො විය පටිච්ඡන්නදොසං කොහඤ්ඤඤ්චෙව වඞ්කදණ්ඩො, ච උදුම්බරපලාසබෙළුවරුක්ඛානං අඤ්ඤතරතො ගහිතං වඞ්කදණ්ඩඤ්චාති අත්ථො. උදකාචමනානි චාති උදකෙන මුඛපරිමජ්ජනානි. වණ්ණා එතෙ බ්‍රාහ්මණානන්ති එතෙ බ්‍රාහ්මණානං පරික්ඛාරභණ්ඩකවණ්ණාති දස්සෙති. කත කිඤ්චික්ඛභාවනාති කතා කිඤ්චික්ඛභාවනා. අයමෙව වා පාඨො, ආමිසකිඤ්චික්ඛස්ස වඩ්ඪනත්ථාය කතන්ති අත්ථො.
එවං එතරහි බ්‍රාහ්මණානං මානං නිම්මද්දිත්වා පුන පොරාණකබ්‍රාහ්මණානං වණ්ණං කථෙන්තො චිත්තඤ්ච සුසමාහිතන්තිආදිමාහ. තත්ථ සුසමාහිතන්ති තෙසං බ්‍රාහ්මණානං චිත්තං උපචාරප්පනාසමාධීහි සුසමාහිතං අහොසීති දස්සෙති. අඛිලන්ති මුදු අථද්ධං. සො මග්ගො බ්‍රහ්මපත්තියාති සො සෙට්ඨපත්තියා මග්ගො, තුම්හෙ පන කිං බ්‍රාහ්මණා නාමාති දීපෙන්තො එවමාහ.
ආගමංසු නු ඛ්විධාති ආගමංසු නු ඛො ඉධ. අධිමුච්චතීති කිලෙසවසෙන අධිමුත්තො ගිද්ධො හොති. බ්‍යාපජ්ජතීති බ්‍යාපාදවසෙන පූතිචිත්තං හොති. පරිත්තචෙතසොති අනුපට්ඨිතසතිතාය සංකිලෙසචිත්තෙන පරිත්තචිත්තො. චෙතොවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලපඤ්ඤං. අප්පමාණචෙතසොති උපට්ඨිතසතිතාය නික්කිලෙසචිත්තෙන අප්පමාණචිත්තො.
10. වෙරහච්චානිසුත්තවණ්ණනා
133. දසමෙ කාමණ්ඩායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. යග්ඝෙති චොදනත්ථෙ නිපාතො. සෙසං උත්තානමෙවාති.
ගහපතිවග්ගො තෙරසමො.