12. ලොකකාමගුණවග්ගො
1-2. පඨමමාරපාසසුත්තාදිවණ්ණනා
114-115. ලොකකාමගුණවග්ගස්ස පඨමෙ ආවාසගතොති වසනට්ඨානං ගතො. මාරස්ස වසං ගතොති තිවිධස්සාපි මාරස්ස වසං ගතො. පටිමුක්ක’ස්ස මාරපාසොති අස්ස ගීවාය මාරපාසො පටිමුක්කො පවෙසිතො. දුතියං උත්තානමෙව.
3. ලොකන්තගමනසුත්තවණ්ණනා
116. තතියෙ ලොකස්සාති චක්කවාළලොකස්ස. ලොකස්ස අන්තන්ති සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං. විහාරං පාවිසීති ‘‘මයි විහාරං පවිට්ඨෙ ඉමෙ භික්ඛූ, ඉමං උද්දෙසං ආනන්දං පුච්ඡිස්සන්ති, සො ච තෙසං මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සංසන්දිත්වා කථෙස්සති. තතො නං ථොමෙස්සාමි, මම ථොමනං සුත්වා භික්ඛූ ආනන්දං උපසඞ්කමිතබ්බං, වචනඤ්චස්ස සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තං නෙසං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති චින්තෙත්වා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං අවිභජිත්වාව නිසින්නාසනෙ අන්තරහිතො ගන්ධකුටියං පාතුරහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසී’’ති.
සත්ථු චෙව සංවණ්ණිතොති සත්ථාරා ච පසත්ථො. විඤ්ඤූනන්ති ඉදම්පි කරණත්ථෙ සාමිවචනං, පණ්ඩිතෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි ච සම්භාවිතොති අත්ථො. පහොතීති සක්කොති. අතික්කම්මෙව මූලං අතික්කම්මෙව ඛන්ධන්ති සාරො නාම මූලෙ වා ඛන්ධෙ වා භවෙය්‍ය, තම්පි අතික්කමිත්වාති අත්ථො. එවංසම්පදමිදන්ති එවංසම්පත්තිකං, ඊදිසන්ති අත්ථො. අතිසිත්වාති අතික්කමිත්වා. ජානං ජානාතීති ජානිතබ්බමෙව ජානාති. පස්සං පස්සතීති පස්සිතබ්බමෙව පස්සති. යථා වා එකච්චො විපරීතං ගණ්හන්තො ජානන්තොපි න ජානාති, පස්සන්තොපි න පස්සති, න එවං භගවා. භගවා පන ජානන්තො ජානාති, පස්සන්තො පස්සතියෙව. ස්වායං දස්සනපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො. විදිතකරණට්ඨෙන ඤාණභූතො. අවිපරීතසභාවට්ඨෙන පරියත්තිධම්මපවත්තනතො වා හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතො. අථ වා චක්ඛු විය භූතොති චක්ඛුභූතො. එවමෙතෙසු පදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ස්වායං ධම්මස්ස වත්තනතො වත්තා. පවත්තනතො පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වා නීහරිත්වා දස්සනසමත්ථතාය අත්ථස්ස නින්නෙතා. අමතාධිගමාය පටිපත්තිං දෙසෙතීති අමතස්ස දාතා.
අගරුං කරිත්වාති පුනප්පුනං යාචාපෙන්තොපි හි ගරුං කරොති නාම. අත්තනො සෙක්ඛපටිසම්භිදාඤාණෙ ඨත්වා සිනෙරුපාදතො වාලිකං උද්ධරමානො විය දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යං කත්වා කථෙන්තොපි ගරුං කරොතියෙව නාම. එවං අකත්වා අම්හෙ පුනප්පුනං අයාචාපෙත්වා සුවිඤ්ඤෙය්‍යම්පි නො කත්වා කථෙහීති වුත්තං හොති.
යං ඛො වොති යං ඛො තුම්හාකං. චක්ඛුනා ඛො, ආවුසො, ලොකස්මිං ලොකසඤ්ඤී හොති ලොකමානීති චක්ඛුඤ්හි ලොකෙ අප්පහීනදිට්ඨි පුථුජ්ජනො සත්තලොකවසෙන ලොකොති සඤ්ජානාති චෙව මඤ්ඤති ච, තථා චක්කවාළලොකවසෙන. න හි අඤ්ඤත්‍ර චක්ඛාදීහි ද්වාදසායතනෙහි තස්ස සා සඤ්ඤා වා මානො වා උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං, ‘‘චක්ඛුනා ඛො, ආවුසො, ලොකස්මිං ලොකසඤ්ඤී හොති ලොකමානී’’ති. ඉමස්ස ච ලොකස්ස ගමනෙන අන්තො නාම ඤාතුං වා දට්ඨුං වා පත්තුං වා න සක්කා. ලුජ්ජනට්ඨෙන පන තස්සෙව චක්ඛාදිභෙදස්ස ලොකස්ස නිබ්බානසඞ්ඛාතං අන්තං අප්පත්වා වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකිරියා නාම නත්ථීති වෙදිතබ්බා.
එවං පඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි ‘‘සාවකෙන පඤ්හො කථිතොති මා නික්කඞ්ඛා අහුවත්ථ, අයං භගවා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතුලං ගහෙත්වා නිසින්නො. ඉච්ඡමානා තමෙව උපසඞ්කමිත්වා නික්කඞ්ඛා හොථා’’ති උය්‍යොජෙන්තො ආකඞ්ඛමානා පනාතිආදිමාහ.
ඉමෙහි ආකාරෙහීති ඉමෙහි කාරණෙහි චක්කවාළලොකස්ස අන්තාභාවකාරණෙහි චෙව සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තාපත්තිකාරණෙහි ච. ඉමෙහි පදෙහීති ඉමෙහි අක්ඛරසම්පිණ්ඩනෙහි. බ්‍යඤ්ජනෙහීති පාටියෙක්කඅක්ඛරෙහි.
පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. චතූහි කාරණෙහි පණ්ඩිතො ධාතුකුසලො ආයතනකුසලො පච්චයාකාරකුසලො කාරණාකාරණකුසලොති. මහාපඤ්ඤොති මහන්තෙ අත්ථෙ මහන්තෙ ධම්මෙ මහන්තා නිරුත්තියො මහන්තානි පටිභානානි පටිග්ගණ්හනසමත්ථතාය මහාපඤ්ඤාය සමන්නාගතො. යථා තං ආනන්දෙනාති යථා ආනන්දෙන බ්‍යාකතං, තං සන්ධාය වුත්තං. යථා ආනන්දෙන තං බ්‍යාකතං, අහම්පි තං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති අත්ථො.
4. කාමගුණසුත්තවණ්ණනා
117. චතුත්ථෙ යෙ මෙති යෙ මම. චෙතසො සම්ඵුට්ඨපුබ්බාති චිත්තෙන අනුභූතපුබ්බා. තත්‍ර මෙ චිත්තං බහුලං ගච්ඡමානං ගච්ඡෙය්‍යාති තෙසු පාසාදත්තයතිවිධනාටකාදිභෙදසම්පත්තිවසෙන අනුභූතපුබ්බෙසු පඤ්චසු කාමගුණෙසු බහූසු වාරෙසු උප්පජ්ජමානං උප්පජ්ජෙය්‍යාති දීපෙති. පච්චුප්පන්නෙසු වාති ඉධ පධානචරියකාලෙ ඡබ්බස්සානි සුපුප්ඵිතවනසණ්ඩජාතානං දිජගණාදීනං වසෙන දිට්ඨසුතාදිභෙදං මනොරමාරම්මණං කාමගුණං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘එවරූපෙසු පච්චුප්පන්නෙසු වා බහුලං උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති දස්සෙති. අප්පං වා අනාගතෙසූති අනාගතෙ ‘‘මෙත්තෙය්‍යො නාම බුද්ධො භවිස්සති, සඞ්ඛො නාම රාජා, කෙතුමතී නාම රාජධානී’’තිආදිවසෙන (දී. නි. 3.106) පරිත්තකමෙව අනාගතෙසු කාමගුණෙසු උප්පජ්ජෙය්‍යාති දස්සෙති. තත්‍ර මෙ අත්තරූපෙනාති තත්‍ර මයා අත්තනො හිතකාමජාතිකෙන. අප්පමාදොති සාතච්චකිරියා පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තස්ස අවොස්සග්ගො. සතීති ආරම්මණපරිග්ගහිතසති. ආරක්ඛොති අයං අප්පමාදො ච සති ච චෙතසො ආරක්ඛො කරණීයො, එවං මෙ අහොසීති දස්සෙති, ආරක්ඛත්ථාය ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා කාතබ්බාති වුත්තං හොති.
තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, සෙ ආයතනෙ වෙදිතබ්බෙති යස්මා චෙතසො ආරක්ඛත්ථාය අප්පමාදො ච සති ච කාතබ්බා, යස්මා තස්මිං ආයතනෙ විදිතෙ අප්පමාදෙන වා සතියා වා කාතබ්බං නත්ථි, තස්මා සෙ ආයතනෙ වෙදිතබ්බෙ, තං කාරණං ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. සළායතනනිරොධන්ති සළායතනනිරොධො වුච්චති නිබ්බානං, තං සන්ධාය භාසිතන්ති අත්ථො. නිබ්බානස්මිඤ්හි චක්ඛුආදීනි චෙව නිරුජ්ඣන්ති රූපසඤ්ඤාදයො ච නිරුජ්ඣන්තීති. සෙසං වුත්තනයමෙව.
5-6. සක්කපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා
118-119. පඤ්චමෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. පරිනිබ්බායන්තීති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායන්ති. තන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං හොතීති තණ්හානිස්සිතං කම්මවිඤ්ඤාණං හොති. තදුපාදානන්ති තංගහණං, තණ්හාගහණෙන සහගතං විඤ්ඤාණං හොතීති අත්ථො. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.
7. සාරිපුත්තසද්ධිවිහාරිකසුත්තවණ්ණනා
120. සත්තමෙ සන්තානෙස්සතීති ඝටෙස්සති, යොගවිච්ඡෙදමස්ස පාපුණිතුං න දස්සති.
8. රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා
121. අට්ඨමෙ විමුත්තිපරිපාචනියාති විමුත්තිං පරිපාචෙන්තීති විමුත්තිපරිපාචනියා. ධම්මාති පන්නරස ධම්මා, තෙ සද්ධින්ද්‍රියාදීනං විසුද්ධිකරණවසෙන වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –
‘‘අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. කුසීතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, ආරද්ධවීරියෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සම්මප්පධානෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි වීරියින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. මුට්ඨස්සතී පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, උපට්ඨිතස්සතී පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සතිපට්ඨානෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සතින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. අසමාහිතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සමාහිතෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ඣානවිමොක්ඛෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සමාධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. දුප්පඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ඤවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි පඤ්ඤින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. ඉති ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ච පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පඤ්ච සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විසුජ්ඣන්තී’’ති (පටි. ම. 1.184).
අපරෙපි පන්නරස ධම්මා විමුත්තිපරිපාචනියා – සද්ධාපඤ්චමානි ඉන්ද්‍රියානි, අනිච්චසඤ්ඤා, අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤා, දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤා, පහානසඤ්ඤා, විරාගසඤ්ඤාති ඉමා පඤ්ච නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා, මෙඝියත්ථෙරස්ස කථිතා කල්‍යාණමිත්තතාදයො පඤ්ච ධම්මාති (උදා. 31). කාය පන වෙලාය භගවතො එතදහොසීති? පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තස්ස.
අනෙකානි දෙවතාසහස්සානීති ආයස්මතා රාහුලෙන පදුමුත්තරස්ස භගවතො පාදමූලෙ පාලිතනාගරාජකාලෙ පත්ථනං පට්ඨපෙන්තෙන සද්ධිං පත්ථනං පට්ඨපිතදෙවතාසු පන කාචි භූමට්ඨකා දෙවතා, කාචි අන්තලික්ඛට්ඨකා, කාචි චාතුමහාරාජිකා, කාචි දෙවලොකෙ, කාචි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තා. ඉමස්මිං පන දිවසෙ සබ්බාපි තා එකට්ඨානෙ අන්ධවනස්මිංයෙව සන්නිපතිතා, තා සන්ධායාහ – ‘‘අනෙකානි දෙවතාසහස්සානී’’ති. ධම්මචක්ඛුන්ති ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරො ච මග්ගා චත්තාරි ච ඵලානි ධම්මචක්ඛුන්ති වෙදිතබ්බානි. තත්ථ හි කාචි දෙවතා සොතාපන්නා අහෙසුං, කාචි සකදාගාමී, අනාගාමී, ඛීණාසවා. තාසඤ්ච පන දෙවතානං එත්තකාති ගණනවසෙන පරිච්ඡෙදො නත්ථි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.
9-10. සංයොජනියධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා
122-123. නවමදසමානි ඉට්ඨාරම්මණවසෙන කථියමානෙ බුජ්ඣනකානං වසෙන වුත්තානීති.
ලොකකාමගුණවග්ගො ද්වාදසමො.