2. මාලුක්‍යපුත්තසුත්තවණ්ණනා
95. දුතියෙ මාලුක්‍යපුත්තොති මාලුක්‍යබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. එත්ථාති එතස්මිං තව ඔවාදායාචනෙ. ඉමිනා ථෙරං අපසාදෙතිපි උස්සාදෙතිපි. කථං? අයං කිර දහරකාලෙ රූපාදීසු පමජ්ජිත්වා පච්ඡා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤවාසං පත්ථෙන්තො කම්මට්ඨානං යාචති. අථ භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම? මාලුක්‍යපුත්තො විය තුම්හෙපි තරුණකාලෙ පමජ්ජිත්වා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරෙය්‍යාථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං අපසාදෙති නාම.
යස්මා පන ථෙරො මහල්ලකකාලෙපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කාතුකාමො, තස්මා භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම? අයං අම්හාකං මාලුක්‍යපුත්තො මහල්ලකකාලෙපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කත්තුකාමො කම්මට්ඨානං යාචති, තුම්හෙ නාම තරුණකාලෙපි වීරියං න කරොථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං උස්සාදෙති නාම.
යත්‍ර හි නාමාති යො නාම. කිඤ්චාපාහන්ති කිඤ්චාපි ‘‘අහං මහල්ලකො’’ති ඤාතං. යදි අහං මහල්ලකො, මහල්ලකො සමානොපි සක්ඛිස්සාමි සමණධම්මං කාතුං, දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවාති අධිප්පායෙන මහල්ලකභාවං අනුග්ගණ්හන්තො ඔවාදඤ්ච පසංසන්තො එවමාහ.
අදිට්ඨා අදිට්ඨපුබ්බාති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අදිට්ඨා අතීතෙපි අදිට්ඨපුබ්බා. න ච පස්සසීති එතරහිපි න පස්සසි. න ච තෙ හොති පස්සෙය්‍යන්ති එවං සමන්නාහාරොපි තෙ යත්ථ නත්ථි, අපි නු තෙ තත්ථ ඡන්දාදයො උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති පුච්ඡති.
දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තන්ති රූපායතනෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්හි රූපෙ රූපමත්තමෙව පස්සති, න නිච්චාදිසභාවං, ඉති සෙසවිඤ්ඤාණෙහිපි මෙ එත්ථ දිට්ඨමත්තමෙව චිත්තං භවිස්සතීති අත්ථො. අථ වා දිට්ඨෙ දිට්ඨං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රූපෙ රූපවිජානනන්ති අත්ථො. මත්තාති පමාණං, දිට්ඨං මත්තා අස්සාති දිට්ඨමත්තං, චිත්තං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණමත්තමෙව මෙ චිත්තං භවිස්සතීති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා ආපාථගතරූපෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න රජ්ජති න දුස්සති න මුය්හති, එවං රාගාදිවිරහෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණමත්තමෙව ජවනං භවිස්සති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණපමාණෙනෙව ජවනං ඨපෙස්සාමීති. අථ වා දිට්ඨං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨරූපං, දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං නාම තත්ථෙව උප්පන්නං සම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනසඞ්ඛාතං චිත්තත්තයං. යථා තං න රජ්ජති, න දුස්සති, න මුය්හති, එවං ආපාථගතෙ රූපෙ තෙනෙව සම්පටිච්ඡනාදිප්පමාණෙන ජවනං උප්පාදෙස්සාමි, නාහං තං පමාණං අතික්කමිත්වා රජ්ජනාදිවසෙන උප්පජ්ජිතුං දස්සාමීති අයමෙත්ථ අත්ථො. එසෙව නයො සුතමුතෙසු.
විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තන්ති එත්ථ පන විඤ්ඤාතං නාම මනොද්වාරාවජ්ජනෙන විඤ්ඤාතාරම්මණං, තස්මිං විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තන්ති ආවජ්ජනපමාණං. යථා ආවජ්ජනෙන න රජ්ජති න දුස්සති න මුය්හති, එවං රජ්ජනාදිවසෙන උප්පජ්ජිතුං අදත්වා ආවජ්ජනපමාණෙනෙව චිත්තං ඨපෙස්සාමීති අයමෙත්ථ අත්ථො.
යතොති යදා. තතොති තදා. න තෙනාති තෙන රාගෙන වා රත්තො, දොසෙන වා දුට්ඨො, මොහෙන වා මූළ්හො න භවිස්සති. තතො ත්වං මාලුක්‍යපුත්ත න තත්ථාති යදා ත්වං තෙන රාගෙන වා දොසමොහෙහි වා රත්තො වා දුට්ඨො වා මූළ්හො වා න භවිස්සසි, තදා ත්වං න තත්ථ තස්මිං දිට්ඨෙ වා සුතමුතවිඤ්ඤාතෙ වා පටිබද්ධො අල්ලීනො පතිට්ඨිතො නාම භවිස්සසි. නෙවිධාතිආදි වුත්තත්ථමෙව.
සති මුට්ඨාති සති නට්ඨා. තඤ්ච අජ්ඣොසාති තං ආරම්මණං ගිලිත්වා. අභිජ්ඣා ච විහෙසා චාති අභිජ්ඣාය ච විහිංසාය ච. අථ වා ‘‘තස්ස වඩ්ඪන්තී’’ති පදෙනාපි සද්ධිං යොජෙතබ්බං, අභිජ්ඣා ච විහෙසා චාති ඉමෙපි ද්වෙ ධම්මා තස්ස වඩ්ඪන්තීති අත්ථො.
චිත්තමස්සූපහඤ්ඤතීති අභිජ්ඣාවිහෙසාහි අස්ස චිත්තං උපහඤ්ඤති. ආචිනතොති ආචිනන්තස්ස. ආරා නිබ්බාන වුච්චතීති එවරූපස්ස පුග්ගලස්ස නිබ්බානං නාම දූරෙ පවුච්චති. ඝත්වාති ඝායිත්වා. භොත්වාති භුත්වා සායිත්වා ලෙහිත්වා. ඵුස්සාති ඵුසිත්වා. පටිස්සතොති පටිස්සතිසඞ්ඛාතාය සතියා යුත්තො. සෙවතො චාපි වෙදනන්ති චතුමග්ගසම්පයුත්තං නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනං සෙවන්තස්ස. ඛීයතීති ඛයං ගච්ඡති. කිං තං? දුක්ඛම්පි කිලෙසජාතම්පි. අඤ්ඤතරොති අසීතියා මහාසාවකානං අබ්භන්තරො එකො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ගාථාහිපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.