8. ඛජ්ජනීයවග්ගො

1-3. අස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා

73-75. ඛජ්ජනීයවග්ගස්ස ආදිතො තීසු සුත්තෙසු චතුසච්චමෙව කථිතං. පඨමාදීනි.

4. අරහන්තසුත්තවණ්ණනා

76. චතුත්ථෙ යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තාවාසාති, භික්ඛවෙ, යත්තකා සත්තාවාසා නාම අත්ථි. යාවතා භවග්ගන්ති යත්තකං භවග්ගං නාම අත්ථි. එතෙ අග්ගා එතෙ සෙට්ඨාති එතෙ අග්ගභූතා චෙව සෙට්ඨභූතා ච. යදිදං අරහන්තොති යෙ ඉමෙ අරහන්තො නාම. ඉදම්පි සුත්තං පුරිමනයෙනෙව උස්සදනන්දියඤ්ච පලොභනීයඤ්චාති වෙදිතබ්බං.

අථාපරං එතදවොචාති තදත්ථපරිදීපනාහි චෙව විසෙසත්ථපරිදීපනාහි ච ගාථාහි එතං ‘‘සුඛිනො වත අරහන්තො’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ සුඛිනොති ඣානසුඛෙන මග්ගසුඛෙන ඵලසුඛෙන ච සුඛිතා. තණ්හා තෙසං න විජ්ජතීති තෙසං අපායදුක්ඛජනිකා තණ්හා න වජ්ජති. එවං තෙ ඉමස්සපි තණ්හාමූලකස්ස අභාවෙන සුඛිතාව. අස්මිමානො සමුච්ඡින්නොති නවවිධො අස්මිමානො අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්නො. මොහජාලං පදාලිතන්ති ඤාණෙන අවිජ්ජාජාලං ඵාලිතං.

අනෙජන්ති එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය පහානභූතං අරහත්තං. අනුපලිත්තාති තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි අලිත්තා. බ්‍රහ්මභූතාති සෙට්ඨභූතා. පරිඤ්ඤායාති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. සත්තසද්ධම්මගොචරාති සද්ධා හිරී ඔත්තප්පං බාහුසච්චං ආරද්ධවීරියතා උපට්ඨිතස්සතිතා පඤ්ඤාති ඉමෙ සත්ත සද්ධම්මා ගොචරො එතෙසන්ති සත්තසද්ධම්මගොචරා.

සත්තරතනසම්පන්නාති සත්තහි බොජ්ඣඞ්ගරතනෙහි සමන්නාගතා. අනුවිචරන්තීති ලොකියමහාජනාපි අනුවිචරන්තියෙව. ඉධ පන ඛීණාසවානං නිරාසඞ්කචාරො නාම ගහිතො. තෙනෙවාහ ‘‘පහීනභයභෙරවා’’ති. තත්ථ භයං භයමෙව, භෙරවං බලවභයං. දසහඞ්ගෙහි සම්පන්නාති අසෙක්ඛෙහි දසහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා. මහානාගාති චතූහි කාරණෙහි මහානාගා. සමාහිතාති උපචාරප්පනාහි සමාහිතා. තණ්හා තෙසං න විජ්ජතීති ‘‘ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසොති ඛො, මහාරාජ, තෙන භගවතා’’ති (ම. නි. 2.305) එවං වුත්තා දාසකාරිකා තණ්හාපි තෙසං නත්ථි. ඉමිනා ඛීණාසවානං භුජිස්සභාවං දස්සෙති.

අසෙඛඤාණන්ති අරහත්තඵලඤාණං. අන්තිමොයං සමුස්සයොති පච්ඡිමො අයං අත්තභාවො. යො සාරො බ්‍රහ්මචරියස්සාති සාරො නාම ඵලං. තස්මිං අපරපච්චයාති තස්මිං අරියඵලෙ, න අඤ්ඤං පත්තියායන්ති, පච්චක්ඛතොව පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතා. විධාසු න විකම්පන්තීති තීසු මානකොට්ඨාසෙසු න විකම්පන්ති. දන්තභූමින්ති අරහත්තං. විජිතාවිනොති රාගාදයො විජෙත්වා ඨිතා.

උද්ධන්තිආදීසු උද්ධං වුච්චති කෙසමත්ථකො, අපාචීනං පාදතලං, තිරියං වෙමජ්ඣං. උද්ධං වා අතීතං, අපාචීනං අනාගතං, තිරියං පච්චුප්පන්නං. උද්ධං වා වුච්චති දෙවලොකො, අපාචීනං අපායලොකො, තිරියං මනුස්සලොකො. නන්දී තෙසං න විජ්ජතීති එතෙසු ඨානෙසු සඞ්ඛෙපතො වා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු තෙසං තණ්හා නත්ථි. ඉධ වට්ටමූලකතණ්හාය අභාවො දස්සිතො. බුද්ධාති චතුන්නං සච්චානං බුද්ධත්තා බුද්ධා.

ඉදං පනෙත්ථ සීහනාදසමොධානං – ‘‘විමුත්තිසුඛෙනම්හා සුඛිතා, දුක්ඛජනිකා නො තණ්හා පහීනා, පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා, දාසකාරිකතණ්හා චෙව වට්ටමූලිකතණ්හා ච පහීනා, අනුත්තරම්හා අසදිසා, චතුන්නං සච්චානං බුද්ධත්තා බුද්ධා’’ති භවපිට්ඨෙ ඨත්වා අභීතනාදසඞ්ඛාතං සීහනාදං නදන්ති ඛීණාසවාති. චතුත්ථං.

5. දුතියඅරහන්තසුත්තවණ්ණනා

77. පඤ්චමං විනා ගාථාහි සුද්ධිකමෙව කත්වා කථියමානං බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. පඤ්චමං.

6. සීහසුත්තවණ්ණනා

78. ඡට්ඨෙ සීහොති චත්තාරො සීහා – තිණසීහො, කාළසීහො, පණ්ඩුසීහො, කෙසරසීහොති. තෙසු තිණසීහො කපොතවණ්ණගාවිසදිසො තිණභක්ඛො ච හොති. කාළසීහො කාළගාවිසදිසො තිණභක්ඛොයෙව. පණ්ඩුසීහො පණ්ඩුපලාසවණ්ණගාවිසදිසො මංසභක්ඛො. කෙසරසීහො ලාඛාරසපරිකම්මකතෙනෙව මුඛෙන අග්ගනඞ්ගුට්ඨෙන චතූහි ච පාදපරියන්තෙහි සමන්නාගතො, මත්ථකතොපිස්ස පට්ඨාය ලාඛාතූලිකාය කත්වා විය තිස්සො රාජියො පිට්ඨිමජ්ඣෙන ගන්ත්වා අන්තරසත්ථිම්හි දක්ඛිණාවත්තා හුත්වා ඨිතා, ඛන්ධෙ පනස්ස සතසහස්සග්ඝනිකකම්බලපරික්ඛෙපො විය කෙසරභාරො හොති, අවසෙසට්ඨානං පරිසුද්ධං සාලිපිට්ඨසඞ්ඛචුණ්ණපිචුවණ්ණං හොති. ඉමෙසු චතූසු සීහෙසු අයං කෙසරසීහො ඉධ අධිප්පෙතො.

මිගරාජාති මිගගණස්ස රාජා. ආසයාති වසනට්ඨානතො සුවණ්ණගුහතො වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාගුහතො වා නික්ඛමතීති වුත්තං හොති. නික්ඛමමානො පනෙස චතූහි කාරණෙහි නික්ඛමති අන්ධකාරපීළිතො වා ආලොකත්ථාය, උච්චාරපස්සාවපීළිතො වා තෙසං විස්සජ්ජනත්ථාය, ජිඝච්ඡාපීළිතො වා ගොචරත්ථාය, සම්භවපීළිතො වා අස්සද්ධම්මපටිසෙවනත්ථාය. ඉධ පන ගොචරත්ථාය නික්ඛන්තොති අධිප්පෙතො.

විජම්භතීති සුවණ්ණතලෙ වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාතලානං වා අඤ්ඤතරස්මිං ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ සමං පතිට්ඨාපෙත්වා පුරිමපාදෙ පුරතො පසාරෙත්වා සරීරස්ස පච්ඡාභාගං ආකඩ්ඪිත්වා පුරිමභාගං අභිහරිත්වා පිට්ඨිං නාමෙත්වා ගීවං උක්ඛිපිත්වා අසනිසද්දං කරොන්තො විය නාසපුටානි පොථෙත්වා සරීරලග්ගං රජං විධුනන්තො විජම්භති. විජම්භනභූමියඤ්ච පන තරුණවච්ඡකො විය අපරාපරං ජවති. ජවතො පනස්ස සරීරං අන්ධකාරෙ පරිබ්භමන්තං අලාතං විය ඛායති.

අනුවිලොකෙතීති කස්මා අනුවිලොකෙති? පරානුද්දයතාය. තස්මිං කිර සීහනාදං නදන්තෙ පපාතාවාටාදීසු විසමට්ඨානෙසු චරන්තා හත්ථිගොකණ්ණමහිංසාදයො පාණා පපාතෙපි ආවාටෙපි පතන්ති, තෙසං අනුද්දයාය අනුවිලොකෙති. කිං පනස්ස ලුද්දකම්මස්ස පරමංසඛාදිනො අනුද්දයා නාම අත්ථීති? ආම අත්ථි. තථා හෙස ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාතිතෙහී’’ති? අත්තනො ගොචරත්ථායපි ඛුද්දකෙ පාණෙ න ගණ්හාති, එවං අනුද්දයං කරොති. වුත්තම්පිචෙතං – ‘‘මාහං ඛො ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසි’’න්ති (අ. නි. 10.21).

සීහනාදං නදතීති තික්ඛත්තුං තාව අභීතනාදං නදති. එවඤ්ච පනස්ස විජම්භනභූමියං ඨත්වා නදන්තස්ස සද්දො සමන්තා තියොජනපදෙසං එකනින්නාදං කරොති, තමස්ස නින්නාදං සුත්වා තියොජනබ්භන්තරගතා ද්විපදචතුප්පදගණා යථාඨානෙ ඨාතුං න සක්කොන්ති. ගොචරාය පක්කමතීති ආහාරත්ථාය ගච්ඡති. කථං? සො හි විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණතො වා වාමතො වා උප්පතන්තො උසභමත්තං ඨානං ගණ්හාති, උද්ධං උප්පතන්තො චත්තාරිපි අට්ඨපි උසභානි උප්පතති, සමට්ඨානෙ උජුකං පක්ඛන්දන්තො සොළසඋසභමත්තම්පි වීසතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, ථලා වා පබ්බතා වා පක්ඛන්දන්තො සට්ඨිඋසභමත්තම්පි අසීතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛං වා පබ්බතං වා දිස්වා තං පරිහරන්තො වාමතො වා දක්ඛිණතො වා, උසභමත්තම්පි අපක්කමති. තතියං පන සීහනාදං නදිත්වා තෙනෙව සද්ධිං තියොජනෙ ඨානෙ පඤ්ඤායති. තියොජනං ගන්ත්වා නිවත්තිත්වා ඨිතො අත්තනොව නාදස්ස අනුනාදං සුණාති. එවං සීඝෙන ජවෙන පක්කමතීති.

යෙභුය්‍යෙනාති පායෙන. භයං සංවෙගං සන්තාසන්ති සබ්බං චිත්තුත්‍රාසස්සෙව නාමං. සීහස්ස හි සද්දං සුත්වා බහූ සත්තා භායන්ති, අප්පකා න භායන්ති. කෙ පන තෙති? සමසීහො හත්ථාජානීයො අස්සාජානීයො උසභාජානීයො පුරිසාජානීයො ඛීණාසවොති. කස්මා පනෙතෙ න භායන්තීති? සමසීහො නාම ‘‘ජාතිගොත්තකුලසූරභාවෙහි සමානොස්මී’’ති න භායති, හත්ථාජානීයාදයො අත්තනො සක්කායදිට්ඨිබලවතාය න භායන්ති, ඛීණාසවො සක්කායදිට්ඨිපහීනත්තා න භායති.

බිලාසයාති බිලෙ සයන්තා බිලවාසිනො අහිනකුලගොධාදයො. දකාසයාති උදකවාසිනො මච්ඡකච්ඡපාදයො. වනාසයාති වනවාසිනො හත්ථිඅස්සගොකණ්ණමිගාදයො. පවිසන්තීති ‘‘ඉදානි ආගන්ත්වා ගණ්හිස්සතී’’ති මග්ගං ඔලොකෙන්තාව පවිසන්ති. දළ්හෙහීති ථිරෙහි. වරත්තෙහීති චම්මරජ්ජූහි. මහිද්ධිකොතිආදීසු විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණපස්සාදීහි උසභමත්තං, උජුකං වීසතිඋසභමත්තාදිලඞ්ඝනවසෙන මහිද්ධිකතා, සෙසමිගානං අධිපතිභාවෙන මහෙසක්ඛතා, සමන්තා තියොජනෙ සද්දං සුත්වා පලායන්තානං වසෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා.

එවමෙව ඛොති භගවා තෙසු තෙසු සුත්තෙසු තථා තථා අත්තානං කථෙසි. ‘‘සීහොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති (අ. නි. 5.99; 10.21) ඉමස්මිං තාව සුත්තෙ සීහසදිසං අත්තානං කථෙසි. ‘‘භිසක්කො සල්ලකත්තොති ඛො, සුනක්ඛත්ත, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ම. නි. 3.65) ඉමස්මිං වෙජ්ජසදිසං. ‘‘බ්‍රාහ්මණොති, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 8.85) ඉමස්මිං බ්‍රාහ්මණසදිසං. ‘‘පුරිසො මග්ගකුසලොති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 3.84) ඉමස්මිං මග්ගදෙසකපුරිසසදිසං. ‘‘රාජාහමස්මි සෙලා’’ති (සු. නි. 559) ඉමස්මිං රාජසදිසං. ‘‘සීහොති ඛො තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 5.99; 10.21) ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීහසදිසමෙව කත්වා අත්තානං කථෙන්තො එවමාහ.

තත්‍රායං සදිසතා – සීහස්ස කඤ්චනගුහාදීසු වසනකාලො විය හි තථාගතස්ස දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරස්ස අපරිමිතකාලං පාරමියො පූරෙත්වා පච්ඡිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණෙන චෙව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනෙන ච දසසහස්සිලොකධාතුං කම්පෙත්වා වුද්ධිමන්වාය දිබ්බසම්පත්තිසදිසං සම්පත්තිං අනුභවමානස්ස තීසු පාසාදෙසු නිවාසකාලො දට්ඨබ්බො. සීහස්ස කඤ්චනගුහාදිතො නික්ඛන්තකාලො විය තථාගතස්ස එකූනතිංසෙ සංවච්ඡරෙ විවටෙන ද්වාරෙන කණ්ඩකං ආරුය්හ ඡන්නසහායස්ස නික්ඛමිත්වා තීණි රජ්ජානි අතික්කමිත්වා අනොමානදීතීරෙ බ්‍රහ්මුනා දින්නානි කාසායානි පරිදහිත්වා පබ්බජිතස්ස සත්තමෙ දිවසෙ රාජගහං ගන්ත්වා තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා පණ්ඩවගිරිපබ්භාරෙ කතභත්තකිච්චස්ස සම්මාසම්බොධිං පත්වා, පඨමමෙව මගධරට්ඨං ආගමනත්ථාය යාව රඤ්ඤො පටිඤ්ඤාදානකාලො.

සීහස්ස විජම්භනකාලො විය තථාගතස්ස දින්නපටිඤ්ඤස්ස ආළාරකාලාමඋපසඞ්කමනං ආදිං කත්වා යාව සුජාතාය දින්නපායාසස්ස එකූනපණ්ණාසාය පිණ්ඩෙහි පරිභුත්තකාලො වෙදිතබ්බො. සීහස්ස කෙසරවිධුනනං විය සායන්හසමයෙ සොත්තියෙන දින්නා අට්ඨ තිණමුට්ඨියො ගහෙත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතාහි ථොමියමානස්ස ගන්ධාදීහි පූජියමානස්ස තික්ඛත්තුං බොධිං පදක්ඛිණං කත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ චුද්දසහත්ථුබ්බෙධෙ ඨානෙ තිණසන්ථරං සන්ථරිත්වා චතුරඞ්ගවීරියං අධිට්ඨාය නිසින්නස්ස තංඛණංයෙව මාරබලං විධමිත්වා තීසු යාමෙසු තිස්සො විජ්ජා විසොධෙත්වා අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදමහාසමුද්දං යමකඤාණමන්ථනෙන මන්ථෙන්තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ පටිවිද්ධෙ තදනුභාවෙන දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනං වෙදිතබ්බං.

සීහස්ස චතුද්දිසාවිලොකනං විය පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ විහරිත්වා පරිභුත්තමධුපිණ්ඩිකාහාරස්ස අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ මහාබ්‍රහ්මුනො ධම්මදෙසනායාචනං පටිග්ගහෙත්වා තත්ථ විහරන්තස්ස එකාදසමෙ දිවසෙ ‘‘ස්වෙ ආසාළ්හිපුණ්ණමා භවිස්සතී’’ති පච්චූසසමයෙ ‘‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති? ආළාරුදකානං කාලඞ්කතභාවං ඤත්වා ධම්මදෙසනත්ථාය පඤ්චවග්ගියානං ඔලොකනං දට්ඨබ්බං. සීහස්ස ගොචරත්ථාය තියොජනං ගමනකාලො විය අත්තනො පත්තචීවරමාදාය ‘‘පඤ්චවග්ගියානං ධම්මචක්කං පවත්තෙස්සාමී’’ති පච්ඡාභත්තෙ අජපාලනිග්‍රොධතො වුට්ඨිතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගමනකාලො.

සීහනාදකාලො විය තථාගතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා පඤ්චවග්ගියෙ සඤ්ඤාපෙත්වා අචලපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතෙන දෙවගණෙන පරිවුතස්ස ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’තිආදිනා (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13) නයෙන ධම්මචක්කප්පවත්තනකාලො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිඤ්ච පන පදෙ දෙසියමානෙ තථාගතසීහස්ස ධම්මඝොසො හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං ගහෙත්වා දසසහස්සිලොකධාතුං පටිච්ඡාදෙසි. සීහස්ස සද්දෙන ඛුද්දකපාණානං සන්තාසං ආපජ්ජනකාලො විය තථාගතස්ස තීණි ලක්ඛණානි දීපෙත්වා චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි විභජිත්වා ධම්මං කථෙන්තස්ස දීඝායුකදෙවතානං ඤාණසන්තාසස්ස උප්පත්තිකාලො වෙදිතබ්බො.

යදාති යස්මිං කාලෙ. තථාගතොති අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො – තථා ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො, තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො, තථදස්සිතාය තථාගතො, තථාවාදිතාය තථාගතො, තථාකාරිතාය තථාගතො. අභිභවනට්ඨෙන තථාගතොති. තෙසං විත්ථාරො බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායම්පි (දී. නි. අට්ඨ. 1.7) මූලපරියායවණ්ණනායම්පි (ම. නි. අට්ඨ. 1.12) වුත්තොයෙව. ලොකෙති සත්තලොකෙ. උප්පජ්ජතීති අභිනීහාරතො පට්ඨාය යාව බොධිපල්ලඞ්කා වා අරහත්තමග්ගඤාණා වා උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලෙ පන පත්තෙ උප්පන්නො නාම. අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානි.

ඉති රූපන්ති ඉදං රූපං එත්තකං රූපං, න ඉතො භිය්‍යො රූපං අත්ථීති. එත්තාවතා සභාවතො සරසතො පරියන්තතො පරිච්ඡෙදතො පරිච්ඡින්දනතො යාවතා චත්තාරො ච මහාභූතා චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපං, තං සබ්බං දස්සිතං හොති. ඉති රූපස්ස සමුදයොති අයං රූපස්ස සමුදයො නාම. එත්තාවතා හි ‘‘ආහාරසමුදයො රූපසමුදයො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති. ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමොති අයං රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො. ඉමිනාපි ‘‘ආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති. ඉති වෙදනාතිආදීසුපි එසෙව නයො.

වණ්ණවන්තොති සරීරවණ්ණෙන වණ්ණවන්තො. ධම්මදෙසනං සුත්වාති ඉමං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පණ්ණාසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා. යෙභුය්‍යෙනාති ඉධ කෙ ඨපෙති? අරියසාවකෙ දෙවෙ. තෙසඤ්හි ඛීණාසවත්තා චිත්තුත්‍රාසභයම්පි න උප්පජ්ජති, සංවිග්ගස්ස යොනිසො පධානෙන පත්තබ්බං පත්තතාය ඤාණසංවෙගොපි. ඉතරෙසං පන දෙවානං ‘‘තාසො හෙසො භික්ඛූ’’ති අනිච්චතං මනසිකරොන්තානං චිත්තුත්‍රාසභයම්පි, බලවවිපස්සනාකාලෙ ඤාණභයම්පි උප්පජ්ජති. භොති ධම්මාලපනමත්තමෙතං. සක්කායපරියාපන්නාති පඤ්චක්ඛන්ධපරියාපන්නා. ඉති තෙසං සම්මාසම්බුද්ධෙ වට්ටදොසං දස්සෙත්වා තිලක්ඛණාහතං කත්වා ධම්මං දෙසෙන්තෙ ඤාණභයං නාම ඔක්කමති.

අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. ධම්මචක්කන්ති පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පි. පටිවෙධඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි පටිවිජ්ඣි. දෙසනාඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. උභයම්පි තං දසබලස්ස උරෙ ජාතඤාණමෙව. තෙසු ඉධ දෙසනාඤාණං ගහෙතබ්බං. තං පනෙස යාව අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස සොතාපත්තිඵලං උප්පජ්ජති, තාව පවත්තෙති නාම. තස්මිං උප්පන්නෙ පවත්තිතං නාම හොතීති වෙදිතබ්බං. අප්පටිපුග්ගලොති සදිසපුග්ගලරහිතො. යසස්සිනොති පරිවාරසම්පන්නා. තාදිනොති ලාභාලාභාදීහි එකසදිසස්ස. ඡට්ඨං.

7. ඛජ්ජනීයසුත්තවණ්ණනා

79. සත්තමෙ පුබ්බෙනිවාසන්ති න ඉදං අභිඤ්ඤාවසෙන අනුස්සරණං සන්ධාය වුත්තං, විපස්සනාවසෙන පන පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘සබ්බෙතෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනුස්සරන්ති, එතෙසං වා අඤ්ඤතර’’න්ති. අභිඤ්ඤාවසෙන හි සමනුස්සරන්තස්ස ඛන්ධාපි උපාදානක්ඛන්ධාපි ඛන්ධපටිබද්ධාපි පණ්ණත්තිපි ආරම්මණං හොතියෙව. රූපංයෙව අනුස්සරතීති එවඤ්හි අනුස්සරන්තො න අඤ්ඤං කිඤ්චි සත්තං වා පුග්ගලං වා අනුස්සරති, අතීතෙ පන නිරුද්ධං රූපක්ඛන්ධමෙව අනුස්සරති. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයොති. සුඤ්ඤතාපබ්බං නිට්ඨිතං.

ඉදානි සුඤ්ඤතාය ලක්ඛණං දස්සෙතුං කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං වදෙථාතිආදිමාහ. යථා හි නට්ඨං ගොණං පරියෙසමානො පුරිසො ගොගණෙ චරමානෙ රත්තං වා කාළං වා බලීබද්දං දිස්වාපි න එත්තකෙනෙව ‘‘අයං මය්හං ගොණො’’ති සන්නිට්ඨානං කාතුං සක්කොති. කස්මා? අඤ්ඤෙසම්පි තාදිසානං අත්ථිතාය. සරීරපදෙසෙ පනස්ස සත්තිසූලාදිලක්ඛණං දිස්වා ‘‘අයං මය්හං සන්තකො’’ති සන්නිට්ඨානං හොති, එවමෙව සුඤ්ඤතාය කථිතායපි යාව සුඤ්ඤතාලක්ඛණං න කථීයති, තාව සා අකථිතාව හොති, ලක්ඛණෙ පන කථිතෙ කථිතා නාම හොති. ගොණො විය හි සුඤ්ඤතා, ගොණලක්ඛණං විය සුඤ්ඤතාලක්ඛණං. යථා ගොණලක්ඛණෙ අසල්ලක්ඛිතෙ ගොණො න සුට්ඨු සල්ලක්ඛිතො හොති, තස්මිං පන සල්ලක්ඛිතෙ සො සල්ලක්ඛිතො නාම හොති, එවමෙව සුඤ්ඤතාලක්ඛණෙ අකථිතෙ සුඤ්ඤතා අකථිතාව හොති, තස්මිං පන කථිතෙ සා කථිතා නාම හොතීති සුඤ්ඤතාලක්ඛණං දස්සෙතුං කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං වදෙථාතිආදිමාහ.

තත්ථ කිඤ්චාති කාරණපුච්ඡා, කෙන කාරණෙන රූපං වදෙථ, කෙන කාරණෙනෙතං රූපං නාමාති අත්ථො. රුප්පතීති ඛොති එත්ථ ඉතීති කාරණුද්දෙසො, යස්මා රුප්පති, තස්මා රූපන්ති වුච්චතීති අත්ථො. රුප්පතීති කුප්පති ඝට්ටීයති පීළීයති, භිජ්ජතීති අත්ථො. සීතෙනපි රුප්පතීතිආදීසු සීතෙන තාව රුප්පනං ලොකන්තරිකනිරයෙ පාකටං. තිණ්ණං තිණ්ණඤ්හි චක්කවාළානං අන්තරෙ එකෙකො ලොකන්තරිකනිරයො නාම හොති අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණො. යස්ස නෙව හෙට්ඨා පථවී අත්ථි, න උපරි චන්දිමසූරියදීපමණිආලොකො, නිච්චන්ධකාරො. තත්ථ නිබ්බත්තසත්තානං තිගාවුතො අත්තභාවො හොති, තෙ වග්ගුලියො විය පබ්බතපාදෙ දීඝපුථුලෙහි නඛෙහි ලග්ගිත්වා අවංසිරා ඔලම්බන්ති. යදා සංසප්පන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසාගතා හොන්ති, අථ ‘‘භක්ඛො නො ලද්ධො’’ති? මඤ්ඤමානා තත්ථ බ්‍යාවටා විපරිවත්තිත්වා ලොකසන්ධාරකෙ උදකෙ පතන්ති, වාතෙ පහරන්තෙපි මධුකඵලානි විය ඡිජ්ජිත්වා උදකෙ පතන්ති, පතිතමත්තාව අච්චන්තඛාරෙ උදකෙ තත්තතෙලෙ පතිතපිට්ඨපිණ්ඩි විය පටපටායමානා විලීයන්ති. එවං සීතෙන රුප්පනං ලොකන්තරිකනිරයෙ පාකටං. මහිංසකරට්ඨාදීසුපි හිමපාතසීතලෙසු පදෙසෙසු එතං පාකටමෙව. තත්ථ හි සත්තා සීතෙන භින්නසරීරා ජීවිතක්ඛයම්පි පාපුණන්ති.

උණ්හෙන රුප්පනං අවීචිමහානිරයෙ පාකටං හොති. ජිඝච්ඡාය රුප්පනං පෙත්තිවිසයෙ චෙව දුබ්භික්ඛකාලෙ ච පාකටං. පිපාසාය රුප්පනං කාලකඤ්ජිකාදීසු පාකටං. එකො කිර කාලකඤ්ජිකඅසුරො පිපාසං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො යොජනගම්භීරවිත්ථාරං මහාගඞ්ගං ඔතරි, තස්ස ගතගතට්ඨානෙ උදකං ඡිජ්ජති, ධූමො උග්ගච්ඡති, තත්තෙ පිට්ඨිපාසාණෙ චඞ්කමනකාලො විය හොති. තස්ස උදකසද්දං සුත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තස්සෙව රත්ති විභායි. අථ නං පාතොව භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා තිංසමත්තා පිණ්ඩචාරිකභික්ඛූ දිස්වා ‘‘කො නාම ත්වං සප්පුරිසා’’ති? පුච්ඡිංසු. ‘‘පෙතොහමස්මි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පරියෙසසී’’ති? ‘‘පානීයං, භන්තෙ’’ති. ‘‘අයං ගඞ්ගා පරිපුණ්ණා, කිං ත්වං න පස්සසී’’ති? ‘‘න උපකප්පති, භන්තෙ’’ති. තෙන හි ගඞ්ගාපිට්ඨෙ නිපජ්ජ, මුඛෙ තෙ පානීයං ආසිඤ්චිස්සාමා’’ති. සො වාලිකාපුළිනෙ උත්තානො නිපජ්ජි. භික්ඛූ තිංසමත්තෙ පත්තෙ නීහරිත්වා උදකං ආහරිත්වා තස්ස මුඛෙ ආසිඤ්චිංසු. තෙසං තථා කරොන්තානංයෙව වෙලා උපකට්ඨා ජාතා. තතො ‘‘භික්ඛාචාරකාලො අම්හාකං සප්පුරිස, කච්චි තෙ අස්සාදමත්තා ලද්ධා’’ති ආහංසු. පෙතො ‘‘සචෙ මෙ, භන්තෙ, තිංසමත්තානං අය්‍යානං තිංසපත්තෙහි ආසිත්තඋදකතො අඩ්ඪපසතමත්තම්පි පරගලං ගතං, පෙතත්තභාවතො මොක්ඛො මා හොතූ’’ති ආහ. එවං පිපාසාය රුප්පනං පෙත්තිවිසයෙ පාකටං.

ඩංසාදීහි රුප්පනං ඩංසමක්ඛිකාදිබහුලෙසු පදෙසෙසු පාකටං. එත්ථ ච ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා. මකසාති මකසාව. වාතාති කුච්ඡිවාතපිට්ඨිවාතාදිවසෙන වෙදිතබ්බා. සරීරස්මිඤ්හි වාතරොගො උප්පජ්ජිත්වා හත්ථපාදපිට්ඨිආදීනි භින්දති, කාණං කරොති, ඛුජ්ජං කරොති, පීඨසප්පිං කරොති. ආතපොති සූරියාතපො. තෙන රුප්පනං මරුකන්තාරාදීසු පාකටං. එකා කිර ඉත්ථී මරුකන්තාරෙ රත්තිං සත්ථතො ඔහීනා දිවා සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ වාලිකාය තප්පමානාය පාදෙ ඨපෙතුං අසක්කොන්තී සීසතො පච්ඡිං ඔතාරෙත්වා අක්කමි. කමෙන පච්ඡියා උණ්හාභිතත්තාය ඨාතුං අසක්කොන්තී තස්සා උපරි සාටකං ඨපෙත්වා අක්කමි. තස්මිම්පි සන්තත්තෙ අත්තනො අඞ්කෙන ගහිතපුත්තකං අධොමුඛං නිපජ්ජාපෙත්වා කන්දන්තංයෙව අක්කමිත්වා සද්ධිං තෙන තස්මිංයෙව ඨානෙ උණ්හාභිතත්තා කාලමකාසි.

සරීසපාති යෙ කෙචි දීඝජාතිකා සරන්තා ගච්ඡන්ති. තෙසං සම්ඵස්සෙන රුප්පනං ආසීවිසදට්ඨකාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බං. ඉති භගවතා යානි ඉමානි සාමඤ්ඤපච්චත්තවසෙන ධම්මානං ද්වෙ ලක්ඛණානි, තෙසු රූපක්ඛන්ධස්ස තාව පච්චත්තලක්ඛණං දස්සිතං. රූපක්ඛන්ධස්සෙව හි එතං, න වෙදනාදීනං, තස්මා පච්චත්තලක්ඛණන්ති වුච්චති. අනිච්චදුක්ඛානත්තලක්ඛණං පන වෙදනාදීනම්පි හොති, තස්මා තං සාමඤ්ඤලක්ඛණන්ති වුච්චති.

කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, වෙදනං වදෙථාතිආදීසු පුරිමසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යං පන පුරිමෙන අසදිසං, තස්සායං විභාවනා – සුඛම්පි වෙදයතීති සුඛං ආරම්මණං වෙදෙති අනුභවති. පරතො පදද්වයෙපි එසෙව නයො. කථං පනෙතං ආරම්මණං සුඛං දුක්ඛං අදුක්ඛමසුඛං නාම ජාතන්ති? සුඛාදීනං පච්චයතො. ස්වායමත්ථො ‘‘යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්ත’’න්ති ඉමස්මිං මහාලිසුත්තෙ (සං. නි. 3.60) ආගතොයෙව. වෙදයතීති එත්ථ ච වෙදනාව වෙදයති, න අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා. වෙදනා හි වෙදයිතලක්ඛණා, තස්මා වත්ථාරම්මණං පටිච්ච වෙදනාව වෙදයතීති. එවමිධ භගවා වෙදනායපි පච්චත්තලක්ඛණමෙව භාජෙත්වා දස්සෙසි.

නීලම්පි සඤ්ජානාතීති නීලපුප්ඵෙ වා වත්ථෙ වා පරිකම්මං කත්වා උපචාරං වා අප්පනං වා පාපෙන්තො සඤ්ජානාති. අයඤ්හි සඤ්ඤා නාම පරිකම්මසඤ්ඤාපි උපචාරසඤ්ඤාපි අප්පනාසඤ්ඤාපි වට්ටති, නීලං නීලන්ති උප්පජ්ජනසඤ්ඤාපි වට්ටතියෙව. පීතකාදීසුපි එසෙව නයො. ඉධාපි භගවා සඤ්ජානනලක්ඛණාය සඤ්ඤාය පච්චත්තලක්ඛණමෙව භාජෙත්වා දස්සෙසි.

රූපං රූපත්තාය සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති යථා යාගුමෙව යාගුත්තාය, පූවමෙව පූවත්තාය පචති නාම, එවං පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතභාවෙන සඞ්ඛතන්ති ලද්ධනාමං රූපමෙව රූපත්තාය යථා අභිසඞ්ඛතං රූපං නාම හොති, තථත්තාය රූපභාවාය අභිසඞ්ඛරොති ආයූහති සම්පිණ්ඩෙති, නිප්ඵාදෙතීති අත්ථො. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – අත්තනා සහ ජායමානං රූපං සම්පයුත්තෙ ච වෙදනාදයො ධම්මෙ අභිසඞ්ඛරොති නිබ්බත්තෙතීති. ඉධාපි භගවා චෙතයිතලක්ඛණස්ස සඞ්ඛාරස්ස පච්චත්තලක්ඛණමෙව භාජෙත්වා දස්සෙසි.

අම්බිලම්පි විජානාතීති අම්බඅම්බාටකමාතුලුඞ්ගාදිඅම්බිලං ‘‘අම්බිල’’න්ති විජානාති. එසෙව නයො සබ්බපදෙසු. අපි චෙත්ථ තිත්තකන්ති නිම්බපටොලාදිනානප්පකාරං කටුකන්ති පිප්පලිමරිචාදිනානප්පකාරං. මධුරන්ති සප්පිඵාණිතාදිනානප්පකාරං. ඛාරිකන්ති වාතිඞ්ගණනාළිකෙර චතුරස්සවල්ලිවෙත්තඞ්කුරාදිනානප්පකාරං. අඛාරිකන්ති යං වා තං වා ඵලජාතං කාරපණ්ණාදිමිස්සකපණ්ණං. ලොණිකන්ති ලොණයාගුලොණමච්ඡලොණභත්තාදිනානප්පකාරං. අලොණිකන්තිඅලොණයාගුඅලොණමච්ඡඅලොණභත්තාදිනානප්පකාරං. තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චතීති යස්මා ඉමං අම්බිලාදිභෙදං අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨෙන අම්බිලාදිභාවෙන ජානාති, තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චතීති. එවමිධාපි භගවා විජානනලක්ඛණස්ස විඤ්ඤාණස්ස පච්චත්තලක්ඛණමෙව භාජෙත්වා දස්සෙසි.

යස්මා පන ආරම්මණස්ස ආකාරසණ්ඨානගහණවසෙන සඤ්ඤා පාකටා හොති, තස්මා සා චක්ඛුද්වාරෙ විභත්තා. යස්මා විනාපි ආකාරසණ්ඨානා ආරම්මණස්ස පච්චත්තභෙදගහණවසෙන විඤ්ඤාණං පාකටං හොති, තස්මා තං ජිව්හාද්වාරෙ විභත්තං. ඉමෙසං පන සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපඤ්ඤානං අසම්මොහතො සභාවසල්ලක්ඛණත්ථං සඤ්ජානාති, විජානාති, පජානාතීති එත්ථ විසෙසා වෙදිතබ්බා. තත්ථ උපසග්ගමත්තමෙව විසෙසො, ජානාතීති පදං පන අවිසෙසො. තස්සපි ජානනට්ඨෙන විසෙසො වෙදිතබ්බො. සඤ්ඤා හි නීලාදිවසෙන ආරම්මණසඤ්ජානනමත්තමෙව, අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති ලක්ඛණපටිවෙධං පාපෙතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාණං නීලාදිවසෙන ආරම්මණඤ්චෙව ජානාති, අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධඤ්ච පාපෙති, උස්සක්කිත්වා පන මග්ගපාතුභාවං පාපෙතුං න සක්කොති. පඤ්ඤා නීලාදිවසෙන ආරම්මණම්පි ජානාති, අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධම්පි පාපෙති, උස්සක්කිත්වා මග්ගපාතුභාවම්පි පාපෙති.

යථා හි හෙරඤ්ඤිකඵලකෙ කහාපණරාසිම්හි කතෙ අජාතබුද්ධිදාරකො ගාමිකපුරිසො මහාහෙරඤ්ඤිකොති තීසු ජනෙසු ඔලොකෙත්වා ඨිතෙසු අජාතබුද්ධිදාරකො කහාපණානං චිත්තවිචිත්තචතුරස්සමණ්ඩලාදිභාවමෙව ජානාති, ‘‘ඉදං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං රතනසම්මත’’න්ති න ජානාති. ගාමිකපුරිසො චිත්තාදිභාවඤ්ච ජානාති, මනුස්සානං උපභොගපරිභොගරතනසම්මතභාවඤ්ච, ‘‘අයං කූටො, අයං ඡෙකො, අයං කරටො, අයං සණ්හො’’ති න ජානාති. මහාහෙරඤ්ඤිකො චිත්තාදිභාවම්පි රතනසම්මතභාවම්පි කූටාදිභාවම්පි ජානාති. ජානන්තො ච පන රූපං දිස්වාපි සද්දං සුත්වාපි ගන්ධං ඝායිත්වාපි රසං සායිත්වාපි හත්ථෙන ගරුලහුභාවං උපධාරෙත්වාපි ‘‘අසුකගාමෙ කතො’’තිපි ජානාති, ‘‘අසුකනිගමෙ අසුකනගරෙ අසුකපබ්බතච්ඡායාය අසුකනදීතීරෙ කතො’’තිපි, ‘‘අසුකාචරියෙන කතො’’තිපි ජානාති. එවමෙව සඤ්ඤා අජාතබුද්ධිදාරකස්ස කහාපණදස්සනං විය නීලාදිවසෙන ආරම්මණමත්තමෙව ජානාති. විඤ්ඤාණං ගාමිකපුරිසස්ස කහාපණදස්සනං විය නීලාදිවසෙන ආරම්මණම්පි ජානාති, අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධම්පි පාපෙති. පඤ්ඤා මහාහෙරඤ්ඤිකස්ස කහාපණදස්සනං විය නීලාදිවසෙන ආරම්මණම්පි ජානාති, අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධම්පි පාපෙති, උස්සක්කිත්වා මග්ගපාතුභාවම්පි පාපෙති.

සො පන නෙසං විසෙසො දුප්පටිවිජ්ඣො. තෙනාහ ආයස්මා නාගසෙනො –

‘‘දුක්කරං, මහාරාජ, භගවතා කතන්ති. කිං, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා දුක්කරං කතන්ති? දුක්කරං, මහාරාජ, භගවතා කතං, ඉමෙසං අරූපීනං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං එකාරම්මණෙ වත්තමානානං වවත්ථානං අක්ඛාතං ‘අයං ඵස්සො, අයං වෙදනා, අයං සඤ්ඤා, අයං චෙතනා, ඉදං චිත්ත’’’න්ති (මි. ප. 2.7.16).

යථා හි තිලතෙලං සාසපතෙලං මධුකතෙලං එරණ්ඩකතෙලං වසාතෙලන්ති ඉමානි පඤ්ච තෙලානි එකචාටියං පක්ඛිපිත්වා දිවසං යමකමන්ථෙ හි මන්ථෙත්වා තතො ‘‘ඉදං තිලතෙලං, ඉදං සාසපතෙල’’න්ති එකෙකස්ස පාටියෙක්කං උද්ධරණං නාම දුක්කරං, ඉදං තතො දුක්කරතරං. භගවා පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සුප්පටිවිද්ධත්තා ධම්මිස්සරො ධම්මරාජා ඉමෙසං අරූපීනං ධම්මානං එකාරම්මණෙ වත්තමානානං වවත්ථානං අකාසි. පඤ්චන්නං මහානදීනං සමුද්දං පවිට්ඨට්ඨානෙ ‘‘ඉදං ගඞ්ගාය උදකං, ඉදං යමුනායා’’ති එවං පාටියෙක්කං උදකුද්ධරණෙනාපි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

ඉති පඨමපබ්බෙන සුඤ්ඤතං, දුතියෙන සුඤ්ඤතාලක්ඛණන්ති ද්වීහි පබ්බෙහි අනත්තලක්ඛණං කථෙත්වා ඉදානි දුක්ඛලක්ඛණං දස්සෙතුං තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ ඛජ්ජාමීති න රූපං සුනඛො විය මංසං ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වා ඛාදති, යථා පන කිලිට්ඨවත්ථනිවත්ථො තතොනිදානං පීළං සන්ධාය ‘‘ඛාදති මං වත්ථ’’න්ති භණති, එවමිදම්පි පීළං උප්පාදෙන්තං ඛාදති නාමාති වෙදිතබ්බං. පටිපන්නො හොතීති සීලං ආදිං කත්වා යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නො හොති. යො පනෙත්ථ බලවඤාණො තික්ඛබුද්ධි ඤාණුත්තරො යොගාවචරො පධානභූමියං වායමන්තො ඛාණුනා වා කණ්ටකෙන වා විද්ධො ආවුධෙන වා පහටො බ්‍යග්ඝාදීහි වා ගහෙත්වා ඛජ්ජමානො තං වෙදනං අබ්බොහාරිකං කත්වා මූලකම්මට්ඨානං සම්මසන්තො අරහත්තමෙව ගණ්හාති, අයං වෙදනාය නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො නාම වුච්චති පීතමල්ලත්ථෙරො විය කුටුම්බියපුත්තමහාතිස්සත්ථෙරො විය වත්තනිඅටවියං තිංසමත්තානං භික්ඛූනං අඤ්ඤතරො බ්‍යග්ඝමුඛෙ නිපන්නභික්ඛු විය කණ්ටකෙන විද්ධත්ථෙරො විය ච.

ද්වාදසසු කිර භික්ඛූසු ඝණ්ටිං පහරිත්වා අරඤ්ඤෙ පධානමනුයුඤ්ජන්තෙසු එකො සූරියෙ අත්ථඞ්ගතමත්තෙයෙව ඝණ්ටිං පහරිත්වා චඞ්කමං ඔරුය්හ චඞ්කමන්තො තිරියං නිම්මථෙන්තො තිණපටිච්ඡන්නං කණ්ටකං අක්කමි. කණ්ටකො පිට්ඨිපාදෙන නික්ඛන්තො. තත්තඵාලෙන විනිවිද්ධකාලො විය වෙදනා වත්තති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘කිං ඉමං කණ්ටකං උද්ධරාමි, උදාහු පකතියා විජ්ඣිත්වා ඨිතකණ්ටක’’න්ති? තස්ස එවමහොසි – ‘‘ඉමිනා කණ්ටකෙන විද්ධත්තා නිරයාදීසු භයං නාම නත්ථි, පකතියා විජ්ඣිත්වා ඨිතකණ්ටකංයෙවා’’ති. සො තං වෙදනං අබ්බොහාරිකං කත්වා සබ්බරත්තිං චඞ්කමිත්වා විභාතාය රත්තියා අඤ්ඤස්ස සඤ්ඤං අදාසි. සො ආගන්ත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ’’ති පුච්ඡි? ‘‘කණ්ටකෙනම්හි, ආවුසො, විද්ධො’’ති. ‘‘කාය වෙලාය, භන්තෙ’’ති? ‘‘සායමෙව, ආවුසො’’ති. ‘‘කස්මා න අම්හෙ පක්කොසිත්ථ, කණ්ටකං උද්ධරිත්වා තත්ථ තෙලම්පි සිඤ්චෙය්‍යාමා’’ති? ‘‘පකතියා විජ්ඣිත්වා ඨිතකණ්ටකමෙව උද්ධරිතුං වායමිම්හා, ආවුසො’’ති. ‘‘සක්කුණිත්ථ, භන්තෙ, උද්ධරිතු’’න්ති. ‘‘එකදෙසමත්තෙන මෙ, ආවුසො, උද්ධටො’’ති. සෙසවත්ථූනි දීඝමජ්ඣිමට්ඨකථාසු (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) සතිපට්ඨානසුත්තනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානෙව.

තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙති කස්මා ආරද්ධං? ඉමස්මිං පබ්බෙ දුක්ඛලක්ඛණමෙව කථිතං, න අනිච්චලක්ඛණං. තං දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධං. තීණි ලක්ඛණානි සමොධානෙත්වා දස්සෙතුම්පි ආරද්ධමෙව. අපචිනාති නො ආචිනාතීති වට්ටං විනාසෙති, නෙව චිනාති. පජහති න උපාදියතීති තදෙව විස්සජ්ජෙති, න ගණ්හාති. විසිනෙති න උස්සිනෙතීති විකිරති න සම්පිණ්ඩෙති. විධූපෙති න සන්ධූපෙතීති නිබ්බාපෙති න ජාලාපෙති.

එවං පස්සං, භික්ඛවෙති ඉදං කස්මා ආරද්ධං? වට්ටං විනාසෙත්වා ඨිතං මහාඛීණාසවං දස්සෙස්සාමීති ආරද්ධං. එත්තකෙන වා ඨානෙන විපස්සනා කථිතා, ඉදානි සහ විපස්සනාය චත්තාරො මග්ගෙ දස්සෙතුං ඉදං ආරද්ධං. අථ වා එත්තකෙන ඨානෙන පඨමමග්ගො කථිතො, ඉදානි සහ විපස්සනාය තයො මග්ගෙ දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධං. එත්තකෙන වා ඨානෙන තීණි මග්ගානි කථිතානි, ඉදානි සහ විපස්සනාය අරහත්තමග්ගං දස්සෙතුම්පි ඉදං ආරද්ධමෙව.

සපජාපතිකාති සද්ධිං පජාපතිනා දෙවරාජෙන. ආරකාව නමස්සන්තීති දූරතොව නමස්සන්ති, දූරෙපි ඨිතං නමස්සන්තියෙව ආයස්මන්තං නීතත්ථෙරං විය.

ථෙරො කිර පුප්ඵච්ඡඩ්ඩකකුලතො නික්ඛම්ම පබ්බජිතො, ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අජ්ජෙව පබ්බජිතො අජ්ජෙව මෙ පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්තං, චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමණ්ඩිතං මහාඅරියවංසපටිපදං පූරෙස්සාමී’’ති. සො පංසුකූලත්ථාය සාවත්ථිං පවිසිත්වා චොළකං පරියෙසන්තො විචරි. අථෙකො මහාබ්‍රහ්මා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය මනුස්සපථං ඔලොකෙන්තො ථෙරං දිස්වා – ‘‘අජ්ජෙව පබ්බජිත්වා අජ්ජෙව ඛුරග්ගෙ අරහත්තං පත්වා මහාඅරියවංසපටිපදං පූරෙතුං චොළකං පරියෙසතී’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානො අට්ඨාසි. තමඤ්ඤො මහාබ්‍රහ්මා දිස්වා ‘‘කං නමස්සසී’’ති? පුච්ඡි. නීතත්ථෙරං නමස්සාමීති. කිං කාරණාති? අජ්ජෙව පබ්බජිත්වා අජ්ජෙව ඛුරග්ගෙ අරහත්තං පත්වා මහාඅරියවංසපටිපදං පූරෙතුං චොළකං පරියෙසතීති. සොපි නං නමස්සමානො අට්ඨාසි. අථඤ්ඤො, අථඤ්ඤොති සත්තසතා මහාබ්‍රහ්මානො නමස්සමානා අට්ඨංසු. තෙන වුත්තං –

‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා,

බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා;

නීතං නමස්සන්ති පසන්නචිත්තා,

‘ඛීණාසවො ගණ්හති පංසුකූලං’’’.

‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා,

බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා;

නීතං නමස්සන්ති පසන්නචිත්තා,

‘ඛීණාසවො කයිරති පංසුකූලං’’’.

‘‘‘ඛීණාසවො ධොවති පංසුකූලං’;

‘ඛීණාසවො රජති පංසුකූලං’;

‘ඛීණාසවො පාරුපති පංසකූල’’’න්ති.

ඉති භගවා ඉමස්මිං සුත්තෙ දෙසනං තීහි භවෙහි විනිවත්තෙත්වා අරහත්තස්ස කූටං ගණ්හි. දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. සත්තමං.

8. පිණ්ඩොල්‍යසුත්තවණ්ණනා

80. අට්ඨමෙ කිස්මිඤ්චිදෙව පකරණෙති කිස්මිඤ්චිදෙව කාරණෙ. පණාමෙත්වාති නීහරිත්වා. කිස්මිං පන කාරණෙ එතෙ භගවතා පණාමිතාති? එකස්මිඤ්හි අන්තොවස්සෙ භගවා සාවත්ථියං වසිත්වා වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථිතො නික්ඛමිත්වා ජනපදචාරිකං චරන්තො කපිලවත්ථුං පත්වා නිග්‍රොධාරාමං පාවිසි. සක්‍යරාජානො ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සුත්වා පච්ඡාභත්තෙ කප්පියානි තෙලමධුඵාණිතාදීනි චෙව පානකානි ච කාජසතෙහි ගාහාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං කරොන්තා එකමන්තෙ නිසීදිංසු. සත්ථා තෙසං මධුරධම්මකථං කථෙන්තො නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ එකච්චෙ භික්ඛූ සෙනාසනං පටිජග්ගන්ති, එකච්චෙ මඤ්චපීඨාදීනි පඤ්ඤාපෙන්ති, සාමණෙරා අප්පහරිතං කරොන්ති. භාජනීයට්ඨානෙ සම්පත්තභික්ඛූපි අත්ථි, අසම්පත්තභික්ඛූපි අත්ථි. සම්පත්තා අසම්පත්තානං ලාභං ගණ්හන්තා, ‘‘අම්හාකං දෙථ, අම්හාකං ආචරියස්ස දෙථ උපජ්ඣායස්ස දෙථා’’ති කථෙන්තා මහාසද්දමකංසු. සත්ථා සුත්වා ථෙරං පුච්ඡි ‘‘කෙ පන තෙ, ආනන්ද, උච්චාසද්දා මහාසද්දා කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙ’’ති? ථෙරො එතමත්ථං ආරොචෙසි. සත්ථා සුත්වා ‘‘ආමිසහෙතු, ආනන්ද, භික්ඛූ මහාසද්දං කරොන්තී’’ති ආහ. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘අනනුච්ඡවිකං, ආනන්ද, අප්පතිරූපං. න හි මයා කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි චීවරාදිහෙතු පාරමියො පූරිතා, නාපි ඉමෙ භික්ඛූ චීවරාදිහෙතු අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා, අරහත්තහෙතු පබ්බජිත්වා අනත්ථං අත්ථසදිසං අසාරං සාරසදිසං කරොන්ති, ගච්ඡානන්ද, තෙ භික්ඛූ පණාමෙහී’’ති.

පුබ්බණ්හසමයන්ති දුතියදිවසෙ පුබ්බණ්හසමයං. බෙලුවලට්ඨිකාය මූලෙති තරුණබෙලුවරුක්ඛමූලෙ. පබාළ්හොති පබාහිතො. පවාළ්හොතිපි පාඨො, පවාහිතොති අත්ථො. උභයම්පි නීහටභාවමෙව දීපෙති. සියා අඤ්ඤථත්තන්ති පසාදඤ්ඤථත්තං වා භාවඤ්ඤථත්තං වා භවෙය්‍ය. කථං? ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන මයං ලහුකෙ කාරණෙ පණාමිතා’’ති පසාදං මන්දං කරොන්තානං පසාදඤ්ඤථත්තං නාම හොති. සලිඞ්ගෙනෙව තිත්ථායතනං පක්කමන්තානං භාවඤ්ඤථත්තං නාම. සියා විපරිණාමොති එත්ථ පන ‘‘මයං සත්ථු අජ්ඣාසයං ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සාමාති පබ්බජිතා, නං ගහෙතුං අසක්කොන්තානං කිං අම්හාකං පබ්බජ්ජායා’’ති? සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තනං විපරිණාමොති වෙදිතබ්බො. වච්ඡස්සාති ඛීරූපකවච්ඡස්ස. අඤ්ඤථත්තන්ති මිලායනඅඤ්ඤථත්තං. ඛීරූපකො හි වච්ඡො මාතු අදස්සනෙන ඛීරං අලභන්තො මිලායති කම්පති පවෙධති. විපරිණාමොති මරණං. සො හි ඛීරං අලභමානො ඛීරපිපාසාය සුස්සන්තො පතිත්වා මරති.

බීජානං තරුණානන්ති උදකෙන අනුග්ගහෙතබ්බානං විරූළ්හබීජානං. අඤ්ඤථත්තන්ති මිලායනඤ්ඤථත්තමෙව. තානි හි උදකං අලභන්තානි මිලායන්ති. විපරිණාමොති විනාසො. තානි හි උදකං අලභන්තානි සුක්ඛිත්වා විනස්සන්ති, පලාලමෙව හොන්ති. අනුග්ගහිතොති ආමිසානුග්ගහෙන චෙව ධම්මානුග්ගහෙන ච අනුග්ගහිතො. අනුග්ගණ්හෙය්‍යන්ති ද්වීහිපි එතෙහි අනුග්ගහෙහි අනුග්ගණ්හෙය්‍යං. අචිරපබ්බජිතා හි සාමණෙරා චෙව දහරභික්ඛූ ච චීවරාදිපච්චයවෙකල්ලෙ වා සති ගෙලඤ්ඤෙ වා සත්ථාරා වා ආචරියුපජ්ඣායෙහි වා ආමිසානුග්ගහෙන අනනුග්ගහිතා කිලමන්තා න සක්කොන්ති සජ්ඣායං වා මනසිකාරං වා කාතුං, ධම්මානුග්ගහෙන අනනුග්ගහිතා උද්දෙසෙන චෙව ඔවාදානුසාසනියා ච පරිහායමානා න සක්කොන්ති අකුසලං පරිවජ්ජෙත්වා කුසලං භාවෙතුං. ඉමෙහි පන ද්වීහි අනුග්ගහෙහි අනුග්ගහිතා කායෙන අකිලමන්තා සජ්ඣායමනසිකාරෙ පවත්තිත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානා අපරභාගෙ තං අනුග්ගහං අලභන්තාපි තෙනෙව පුරිමානුග්ගහෙන ලද්ධබලා සාසනෙ පතිට්ඨහන්ති, තස්මා භගවතො එවං පරිවිතක්කො උදපාදි.

භගවතො පුරතො පාතුරහොසීති සත්ථු චිත්තං ඤත්වා – ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ භගවතා පණාමිතා, ඉදානි නෙසං අනුග්ගහං කාතුකාමො එවං චින්තෙසි, කාරණං භගවා චින්තෙසි, අහමෙත්ථ උස්සාහං ජනෙස්සාමී’’ති පුරතො පාකටො අහොසි. සන්තෙත්ථ භික්ඛූති ඉදං සො මහාබ්‍රහ්මා යථා නාම බ්‍යත්තො සූදො යදෙව අම්බිලග්ගාදීසු රසජාතං රඤ්ඤො රුච්චති, තං අභිසඞ්ඛාරෙන සාදුතරං කත්වා පුනදිවසෙ උපනාමෙති, එවමෙව අත්තනො බ්‍යත්තතාය භගවතා ආහටඋපමංයෙව එවමෙතං භගවාතිආදිවචනෙහි අභිසඞ්ඛරිත්වා භගවන්තං යාචන්තො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අනුග්ගහකරණත්ථං වදති. තත්ථ අභිනන්දතූති ‘‘මම සන්තිකං භික්ඛුසඞ්ඝො ආගච්ඡතූ’’ති. එවමස්ස ආගමනං සම්පියායමානො අභිනන්දතු. අභිවදතූති ආගතස්ස ච ඔවාදානුසාසනිං දදන්තො අභිවදතු.

පටිසල්ලානාති එකීභාවා. ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාසීති ඉද්ධිං අකාසි. එකද්වීහිකායාති එකෙකො චෙව ද්වෙ ද්වෙ ච හුත්වා. සාරජ්ජමානරූපාති ඔත්තප්පමානසභාවා භායමානා. කස්මා පන භගවා තෙසං තථා උපසඞ්කමනාය ඉද්ධිමකාසීති? හිතපත්ථනාය. යදි හි තෙ වග්ගවග්ගා හුත්වා ආගච්ඡෙය්‍යුං, ‘‘භගවා භික්ඛුසඞ්ඝං පණාමෙත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨො එකදිවසම්පි තත්ථ වසිතුං නාසක්ඛි, වෙගෙනෙව ආගතො’’ති කෙළිම්පි කරෙය්‍යුං. අථ නෙසං නෙව බුද්ධගාරවං පච්චුපට්ඨහෙය්‍ය, න ධම්මදෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං සමත්ථා භවෙය්‍යුං. සභයානං පන සසාරජ්ජානං එකද්වීහිකාය ආගච්ඡන්තානං බුද්ධගාරවඤ්චෙව පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සති, ධම්මදෙසනඤ්ච සම්පටිච්ඡිතුං සක්ඛිස්සන්තීති චින්තෙත්වා තෙසං හිතපත්ථනාය තථාරූපං ඉද්ධිං අකාසි.

නිසීදිංසූති තෙසු හි සාරජ්ජමානරූපෙසු ආගච්ඡන්තෙසු එකො භික්ඛු ‘‘මමංයෙව සත්ථා ඔලොකෙති, මංයෙව මඤ්ඤෙ නිග්ගණ්හිතුකාමො’’ති සණිකං ආගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසීදි, අථඤ්ඤො අථඤ්ඤොති එවං පඤ්චභික්ඛුසතානි නිසීදිංසු. එවං නිසින්නං පන භික්ඛුසඞ්ඝං සීදන්තරෙ සන්නිසින්නං මහාසමුද්දං විය නිවාතෙ පදීපං විය ච නිච්චලං දිස්වා සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙසං භික්ඛූනං කීදිසී ධම්මදෙසනා වට්ටතී’’ති? අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමෙ ආහාරහෙතු පණාමිතා, පිණ්ඩියාලොපධම්මදෙසනාව නෙසං සප්පායා, තං දස්සෙත්වා මත්ථකෙ තිපරිවට්ටදෙසනං දෙසෙස්සාමි, දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙ අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති. අථ නෙසං තං ධම්මදෙසනං දෙසෙන්තො අන්තමිදං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

තත්ථ අන්තන්ති පච්ඡිමං ලාමකං. යදිදං පිණ්ඩොල්‍යන්ති යං එවං පිණ්ඩපරියෙසනෙන ජීවිකං කප්පෙන්තස්ස ජීවිතං. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – පිණ්ඩාය උලතීති පිණ්ඩොලො, පිණ්ඩොලස්ස කම්මං පිණ්ඩොල්‍යං, පිණ්ඩපරියෙසනෙන නිප්ඵාදිතජීවිතන්ති අත්ථො. අභිසාපොති අක්කොසො. කුපිතා හි මනුස්සා අත්තනො පච්චත්ථිකං ‘‘චීවරං නිවාසෙත්වා කපාලං ගහෙත්වා පිණ්ඩං පරියෙසමානො චරිස්සතී’’ති අක්කොසන්ති. අථ වා පන ‘‘කිං තුය්හං අකාතබ්බං අත්ථි, යො ත්වං එවං බලවා වීරියසම්පන්නොපි හිරොත්තප්පං පහාය කපණො විය පිණ්ඩොලො විචරසි පත්තපාණී’’ති? එවම්පි අක්කොසන්තියෙව. තඤ්ච ඛො එතන්ති එවං තං අභිසාපං සමානම්පි පිණ්ඩොල්‍යං. කුලපුත්තා උපෙන්ති අත්ථවසිකාති මම සාසනෙ ජාතිකුලපුත්තා ච ආචාරකුලපුත්තා ච අත්ථවසිකා කාරණවසිකා හුත්වා කාරණවසං පටිච්ච උපෙන්ති.

රාජාභිනීතාතිආදීසු යෙ රඤ්ඤො සන්තකං ඛාදිත්වා රඤ්ඤා බන්ධනාගාරෙ බන්ධාපිතා පලායිත්වා පබ්බජන්ති, තෙ රාජාභිනීතා නාම. තෙ හි රඤ්ඤා බන්ධනං අභිනීතත්තා රාජාභිනීතා නාම. යෙ පන චොරෙහි අටවියං ගහෙත්වා එකච්චෙසු මාරියමානෙසු එකච්චෙ ‘‘මයං සාමි තුම්හෙහි විස්සට්ඨා ගෙහං අනජ්ඣාවසිත්වා පබ්බජිස්සාම, තත්ථ යං යං බුද්ධපූජාදිපුඤ්ඤං කරිස්සාම, තතො තුම්හාකං පත්තිං දස්සාමා’’ති තෙහි විස්සට්ඨා පබ්බජන්ති, තෙ චොරාභිනීතා නාම. තෙපි හි චොරෙහි මාරෙතබ්බතං අභිනීතාති චොරාභිනීතා නාම. යෙ පන ඉණං ගහෙත්වා පටිදාතුං අසක්කොන්තා පලායිත්වා පබ්බජන්ති, තෙ ඉණට්ටා නාම, ඉණපීළිතාති අත්ථො. ඉණට්ඨාතිපි පාඨො, ඉණෙ ඨිතාති අත්ථො. යෙ රාජචොරඡාතකරොගභයානං අඤ්ඤතරෙන අභිභූතා උපද්දුතා පබ්බජන්ති, තෙ භයට්ටා නාම, භයපීළිතාති අත්ථො. භයට්ඨාතිපි පාඨො, භයෙ ඨිතාති අත්ථො. ආජීවිකාපකතාති ආජීවිකාය උපද්දුතා අභිභූතා, පුත්තදාරං පොසෙතුං අසක්කොන්තාති අත්ථො. ඔතිණ්ණාම්හාති අන්තො අනුපවිට්ඨා.

සො ච හොති අභිජ්ඣාලූති ඉදං සො කුලපුත්තො ‘‘දුක්ඛස්ස අන්තං කරිස්සාමී’’තිආදිවසෙන චිත්තං උප්පාදෙත්වා පබ්බජිතො, අපරභාගෙ, තං පබ්බජ්ජං තථාරූපං කාතුං න සක්කොති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ අභිජ්ඣාලූති පරභණ්ඩානං අභිජ්ඣායිතා. තිබ්බසාරාගොති බහලරාගො. බ්‍යාපන්නචිත්තොති පූතිභාවෙන විපන්නචිත්තො. පදුට්ඨමනසඞ්කප්පොති තිඛිණසිඞ්ගො විය ගොණො දුට්ඨචිත්තො. මුට්ඨස්සතීති භත්තනික්ඛිත්තකාකො විය නට්ඨස්සති, ඉධ කතං එත්ථ නස්සති. අසම්පජානොති නිප්පඤ්ඤො. ඛන්ධාදිපරිච්ඡෙදරහිතො. අසමාහිතොති චණ්ඩසොතෙ බද්ධනාවා විය උපචාරප්පනාභාවෙන අසණ්ඨිතො. විබ්භන්තචිත්තොති බන්ධාරුළ්හමගො විය සන්තමනො. පාකතින්ද්‍රියොති යථා ගිහී පුත්තධීතරො ඔලොකෙන්තො අසංවුතින්ද්‍රියො හොති, එවං අසංවුතින්ද්‍රියො.

ඡවාලාතන්ති ඡවානං දඩ්ඪට්ඨානෙ අලාතං. උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතන්ති පමාණෙන අට්ඨඞ්ගුලමත්තං ද්වීසු ඨානෙසු ආදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථමක්ඛිතං. නෙව ගාමෙති සචෙ හි තං යුගනඞ්ගලගොපානසිපක්ඛපාසකාදීනං අත්ථාය උපනෙතුං සක්කා අස්ස, ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරෙය්‍ය. සචෙ ඛෙත්තකුටියං කට්ඨත්ථරමඤ්චකාදීනං අත්ථාය උපනෙතුං සක්කා, අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං ඵරෙය්‍ය. යස්මා පන උභයථාපි න සක්කා, තස්මා එවං වුත්තං. ගිහිභොගා ච පරිහීනොති යො අගාරෙ වසන්තෙහි ගිහීහි දායජ්ජෙ භාජියමානෙ භොගො ලද්ධබ්බො අස්ස, තතො ච පරිහීනො. සාමඤ්ඤත්ථඤ්චාති ආචරියුපජ්ඣායානං ඔවාදෙ ඨත්වා පරියත්තිපටිවෙධවසෙන පත්තබ්බං සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච. ඉමඤ්ච පන උපමං සත්ථා න දුස්සීලස්ස වසෙන ආහරි, පරිසුද්ධසීලස්ස පන අලසස්ස අභිජ්ඣාදීහි දොසෙහි උපහතස්ස පුග්ගලස්ස ඉමං උපමං ආහරි.

තයොමෙ, භික්ඛවෙති කස්මා ආරද්ධං? ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඡවාලාතසදිසභාවො නෙව මාතාපිතූහි කතො, න ආචරියුපජ්ඣායෙහි, ඉමෙහි පන පාපවිතක්කෙහි කතොති දස්සනත්ථං ආරද්ධං. අනිමිත්තං වා සමාධින්ති විපස්සනාසමාධිං. සො හි නිච්චනිමිත්තාදීනං සමුග්ඝාතනෙන අනිමිත්තොති වුච්චති. එත්ථ ච චත්තාරො සතිපට්ඨානා මිස්සකා, අනිමිත්තසමාධි පුබ්බභාගො. අනිමිත්තසමාධි වා මිස්සකො, සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගාති වෙදිතබ්බා.

ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියොති ඉදං පන න කෙවලං අනිමිත්තසමාධිභාවනා ඉමෙසංයෙව තිණ්ණං මහාවිතක්කානං පහානාය සංවත්තති, සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨීනම්පි පන සමුග්ඝාතං කරොතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. න වජ්ජවා අස්සන්ති නිද්දොසො භවෙය්‍යං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉති භගවා ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ දෙසනං තීහි භවෙහි විනිවත්තෙත්වා අරහත්තෙන කූටං ගණ්හි. දෙසනාවසානෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිංසූති. අට්ඨමං.

9. පාලිලෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

81. නවමෙ චාරිකං පක්කාමීති කොසම්බිකානං භික්ඛූනං කලහකාලෙ සත්ථා එකදිවසං දීඝීතිස්ස කොසලරඤ්ඤො වත්ථුං ආහරිත්වා ‘‘න හි වෙරෙන වෙරානි, සම්මන්තීධ කුදාචන’’න්තිආදීහි (ධ. ප. 5) ගාථාහි ඔවදති. තංදිවසං තෙසං කලහං කරොන්තානංයෙව රත්ති විභාතා. දුතියදිවසෙපි භගවා තමෙව වත්ථුං කථෙසි. තංදිවසම්පි තෙසං කලහං කරොන්තානංයෙව රත්ති විභාතා. තතියදිවසෙපි භගවා තමෙව වත්ථුං කථෙසි. අථ නං අඤ්ඤතරො භික්ඛු එවමාහ – ‘‘අප්පොස්සුක්කො, භන්තෙ, භගවා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරතු, මයමෙතෙන භණ්ඩනෙන කලහෙන විග්ගහෙන විවාදෙන පඤ්ඤායිස්සාමා’’ති. සත්ථා ‘‘පරියාදිණ්ණරූපචිත්තා ඛො ඉමෙ මොඝපුරිසා, න ඉමෙ සක්කා සඤ්ඤාපෙතු’’න්ති චින්තෙත්වා – ‘‘කිං මය්හං ඉමෙහි, එකචාරවාසං වසිස්සාමී’’ති? සො පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා කොසම්බියං පිණ්ඩාය චරිත්වා කඤ්චිපි අනාමන්තෙත්වා එකොව අදුතියො චාරිකං පක්කාමි.

යස්මිං, ආවුසො, සමයෙති ඉදං ථෙරො යස්මාස්ස අජ්ජ භගවා එකෙන භික්ඛුනා සද්ධිං පක්කමිස්සති, අජ්ජ ද්වීහි, අජ්ජ සතෙන, අජ්ජ සහස්සෙන, අජ්ජ එකකොවාති සබ්බො භගවතො චාරො විදිතො පාකටො පච්චක්ඛො, තස්මා ආහ.

අනුපුබ්බෙනාති ගාමනිගමපටිපාටියා පිණ්ඩාය චරමානො එකචාරවාසං තාව වසමානං භික්ඛුං පස්සිතුකාමො හුත්වා බාලකලොණකාරගාමං අගමාසි. තත්ථ භගුත්ථෙරස්ස සකලපච්ඡාභත්තඤ්චෙව තියාමරත්තිඤ්ච එකචාරවාසෙ ආනිසංසං කථෙත්වා පුනදිවසෙ තෙන පච්ඡාසමණෙන පිණ්ඩාය චරිත්වා තං තත්ථෙව නිවත්තෙත්වා ‘‘සමග්ගවාසං වසමානෙ තයො කුලපුත්තෙ පස්සිස්සාමී’’ති පාචීනවංසමිගදායං අගමාසි. තෙසම්පි සකලපච්ඡාභත්තඤ්චෙව තියාමරත්තිඤ්ච එකචාරවාසෙ ආනිසංසං කථෙත්වා තෙ තත්ථෙව නිවත්තෙත්වා එකකොව පාලිලෙය්‍ය නගරාභිමුඛො පක්කමිත්වා අනුපුබ්බෙන පාලිලෙය්‍යනගරං සම්පත්තො. තෙන වුත්තං – ‘‘අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන පාලිලෙය්‍යකං, තදවසරී’’ති.

භද්දසාලමූලෙති පාලිලෙය්‍යවාසිනො භගවතො දානං දත්වා පාලිලෙය්‍යතො අවිදූරෙ රක්ඛිතවනසණ්ඩො නාම අත්ථි, තත්ථ භගවතො පණ්ණසාලං කත්වා ‘‘එත්ථ වසථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා වාසයිංසු. භද්දසාලො පන තත්ථෙකො මනාපො ලද්ධකො සාලරුක්ඛො. භගවා තං නගරං උපනිස්සාය තස්මිං වනසණ්ඩෙ පණ්ණසාලසමීපෙ තස්මිං රුක්ඛමූලෙ විහරති. තෙන වුත්තං ‘‘භද්දසාලමූලෙ’’ති.

එවං විහරන්තෙ පනෙත්ථ තථාගතෙ අඤ්ඤතරො හත්ථිනාගො හත්ථිනීහි හත්ථිපොතකාදීහි ගොචරභූමිතිත්ථොගාහනාදීසු උබ්බාළ්හො යූථෙ උක්කණ්ඨිතො ‘‘කිං මෙ ඉමෙහි හත්ථීහී’’ති? යූථං පහාය මනුස්සපථං ගච්ඡන්තො පාලිලෙය්‍යකවනසණ්ඩෙ භගවන්තං දිස්වා ඝටසහස්සෙන නිබ්බාපිතසන්තාපො විය නිබ්බුතො හුත්වා සත්ථු සන්තිකෙ අට්ඨාසි. සො තතො පට්ඨාය සත්ථු වත්තපටිවත්තං කරොන්තො මුඛධොවනං දෙති, න්හානොදකං ආහරති, දන්තකට්ඨං දෙති, පරිවෙණං සම්මජ්ජති, අරඤ්ඤතො මධුරානි ඵලාඵලානි ආහරිත්වා සත්ථුනො දෙති. සත්ථා පරිභොගං කරොති.

එකදිවසං සත්ථා රත්තිභාගසමනන්තරෙ චඞ්කමිත්වා පාසාණඵලකෙ නිසීදි. හත්ථීපි අවිදූරෙ ඨානෙ අට්ඨාසි. සත්ථා පච්ඡතො ඔලොකෙත්වා න කිඤ්චි අද්දස, එවං පුරතො ච උභයපස්සෙසු ච. අථස්ස ‘‘සුඛං වතාහං අඤ්ඤත්‍ර තෙහි භණ්ඩනකාරකෙහි වසාමී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජි. හත්ථිනොපි ‘‘මයා නාමිතසාඛං අඤ්ඤෙ ඛාදන්තා නත්ථී’’තිආදීනි චින්තෙත්වා – ‘‘සුඛං වත එකකොව වසාමි, සත්ථු වත්තං කාතුං ලභාමී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජි. සත්ථා අත්තනො චිත්තං ඔලොකෙත්වා – ‘‘මම තාව ඊදිසං චිත්තං, කීදිසං නු ඛො හත්ථිස්සා’’ති තස්සාපි තාදිසමෙව දිස්වා ‘‘සමෙති නො චිත්ත’’න්ති ඉමං උදානං උදානෙසි –

‘‘එතං නාගස්ස නාගෙන, ඊසාදන්තස්ස හත්ථිනො;

සමෙති චිත්තං චිත්තෙන, යදෙකො රමතී වනෙ’’ති. (මහාව. 467);

අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූති අථ එවං තථාගතෙ තත්ථ විහරන්තෙ පඤ්චසතා දිසාසු වස්සංවුත්ථා භික්ඛූ. යෙනායස්මා ආනන්දොති ‘‘සත්ථා කිර භික්ඛුසඞ්ඝං පණාමෙත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨො’’ති අත්තනො ධම්මතාය සත්ථු සන්තිකං ගන්තුං අසක්කොන්තා යෙනායස්මා ආනන්දො, තෙනුපසඞ්කමිංසු.

අනන්තරා ආසවානං ඛයොති මග්ගානන්තරං අරහත්තඵලං. විචයසොති විචයෙන, තෙසං තෙසං ධම්මානං සභාවවිචිනනසමත්ථෙන ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති අත්ථො. ධම්මොති සාසනධම්මො. චත්තාරො සතිපට්ඨානාතිආදි යෙ යෙ කොට්ඨාසෙ පරිච්ඡින්දිත්වා ධම්මො දෙසිතො, තෙසං පකාසනත්ථාය වුත්තං. සමනුපස්සනාති දිට්ඨිසමනුපස්සනා. සඞ්ඛාරො සොති දිට්ඨිසඞ්ඛාරො සො. තතොජො සො සඞ්ඛාරොති තතො තණ්හාතො සො සඞ්ඛාරො ජාතො. තණ්හාසම්පයුත්තෙසු චිත්තෙසුපි චතූසු චිත්තෙසු එස ජායති. සාපි තණ්හාති සා දිට්ඨිසඞ්ඛාරස්ස පච්චයභූතා තණ්හා. සාපි වෙදනාති සා තණ්හාය පච්චයභූතා වෙදනා. සොපි ඵස්සොති සො වෙදනාය පච්චයො අවිජ්ජාසම්ඵස්සො. සාපි අවිජ්ජාති සා ඵස්සසම්පයුත්තා අවිජ්ජා.

නො චස්සං, නො ච මෙ සියාති සචෙ අහං න භවෙය්‍යං, මම පරික්ඛාරොපි න භවෙය්‍ය. නාභවිස්සං, න මෙ භවිස්සතීති සචෙ පන ආයතිම්පි අහං න භවිස්සාමි, එවං මම පරික්ඛාරොපි න භවිස්සති. එත්තකෙ ඨානෙ භගවා තෙන භික්ඛුනා ගහිතගහිතදිට්ඨිං විස්සජ්ජාපෙන්තො ආගතො පුග්ගලජ්ඣාසයෙනපි දෙසනාවිලාසෙනපි. තතොජො සො සඞ්ඛාරොති තණ්හාසම්පයුත්තචිත්තෙ විචිකිච්ඡාව නත්ථි, කථං විචිකිච්ඡාසඞ්ඛාරො තණ්හාතො ජායතීති? අප්පහීනත්තා. යස්ස හි තණ්හාය අප්පහීනාය සො උප්පජ්ජති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨියාපි එසෙව නයො ලබ්භතියෙව චතූසු හි චිත්තුප්පාදෙසු සම්පයුත්තදිට්ඨි නාම නත්ථි. යස්මා පන තණ්හාය අප්පහීනත්තා සා උප්පජ්ජති, තස්මා තං සන්ධාය තත්‍රාපි අයමත්ථො යුජ්ජති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තෙවීසතියා ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතා. නවමං.

10. පුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා

82. දසමෙ තදහුපොසථෙතිආදි පවාරණසුත්තෙ විත්ථාරිතමෙව. කිඤ්චිදෙව දෙසන්ති කිඤ්චි කාරණං. සකෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා පුච්ඡ යදාකඞ්ඛසීති කස්මා එවමාහ? සො කිර භික්ඛු පඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරො. ආචරියෙ පන ඨිතකෙ පුච්ඡන්තෙ සචෙ තෙ භික්ඛූ නිසීදන්ති, සත්ථරි ගාරවං කතං හොති, ආචරියෙ අගාරවං. සචෙ උට්ඨහන්ති, ආචරියෙ ගාරවං කතං හොති, සත්ථරි අගාරවං. ඉති නෙසං චිත්තං අනෙකග්ගං භවිස්සති, දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්ඛිස්සන්ති. තස්මිං පන නිසීදිත්වා පුච්ඡන්තෙ තෙසං චිත්තං එකග්ගං භවිස්සති, දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං සක්ඛිස්සන්තීති ඤත්වා භගවා එවමාහ. ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙති අයං ථෙරො පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං ආචරියො, පඤ්චක්ඛන්ධමත්තම්පි නප්පජානාතීති න වත්තබ්බො. පඤ්හං පුච්ඡන්තෙන පන ‘‘ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, න අඤ්ඤෙ’’ති එවං ජානන්තෙන විය හුත්වා පුච්ඡිතුං න වට්ටති, තස්මා අජානන්තො විය පුච්ඡති. තෙපි චස්ස අන්තෙවාසිකා ‘‘අම්හාකං ආචරියො ‘අහං ජානාමී’ති න කථෙති, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන පන සද්ධිං සංසන්දිත්වාව කථෙතී’’ති සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීතිපි අජානන්තො විය පුච්ඡති.

ඡන්දමූලකාති තණ්හාඡන්දමූලකා. න ඛො භික්ඛු තඤ්ඤෙව උපාදානං තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති යස්මා ඡන්දරාගමත්තං පඤ්චක්ඛන්ධා න හොති, තස්මා ඉදං වුත්තං. යස්මා පන සහජාතතො වා ආරම්මණතො වා ඛන්ධෙ මුඤ්චිත්වා උපාදානං නත්ථි, තස්මා නාපි අඤ්ඤත්‍ර පඤ්චහි උපාදානක්ඛන්ධෙහි උපාදානන්ති වුත්තං. තණ්හාසම්පයුත්තස්මිඤ්හි චිත්තෙ වත්තමානෙ තංචිත්තසමුට්ඨානරූපං රූපක්ඛන්ධො, ඨපෙත්වා තං තණ්හං සෙසා අරූපධම්මා චත්තාරො ඛන්ධාති සහජාතතොපි ඛන්ධෙ මුඤ්චිත්වා උපාදානං නත්ථි. උපාදානස්ස පන රූපාදීසු අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනතො ආරම්මණතොපි පඤ්චක්ඛන්ධෙ මුඤ්චිත්වා උපාදානං නත්ථි. ඡන්දරාගවෙමත්තතාති ඡන්දරාගනානත්තං. එවං ඛො භික්ඛූති එවං රූපාරම්මණස්ස ඡන්දරාගස්ස වෙදනාදීසු අඤ්ඤතරං ආරම්මණං අකරණතො සියා ඡන්දරාගවෙමත්තතා. ඛන්ධාධිවචනන්ති ඛන්ධාති අයං පඤ්ඤත්ති. අයං පන අනුසන්ධි න ඝටියති, කිඤ්චාපි න ඝටියති, සානුසන්ධිකාව පුච්ඡා, සානුසන්ධිකං විස්සජ්ජනං. අයඤ්හි ථෙරො තෙසං තෙසං භික්ඛූනං අජ්ඣාසයෙන පුච්ඡති, සත්ථාපි තෙසං තෙසං අජ්ඣාසයෙනෙව විස්සජ්ජෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. දසමං.

ඉමස්ස ච පන වග්ගස්ස එකෙකස්මිං සුත්තෙ පඤ්චසතා පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තං පත්තාති.

ඛජ්ජනීයවග්ගො අට්ඨමො.