14. මහාරථවිමානවණ්ණනා

සහස්සයුත්තං හයවාහනං සුභන්ති මහාරථවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනෙ ගොපාලස්ස නාම දෙවපුත්තස්ස අත්තනො විමානතො නික්ඛමිත්වා සහස්සයුත්තං මහන්තං දිබ්බරථං අභිරුය්හ මහන්තෙන පරිවාරෙන මහතියා දෙවිද්ධියා උය්‍යානකීළනත්ථං ගච්ඡන්තස්ස අවිදූරෙ පාතුරහොසි. තං දිස්වා දෙවපුත්තො සඤ්ජාතගාරවබහුමානො සහසා රථතො ඔරුය්හ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා අඤ්ජලිං සිරසි පග්ගය්හ අට්ඨාසි.

තස්සිදං පුබ්බකම්මං – සො කිර විපස්සිං භගවන්තං සුවණ්ණමාලාය පූජෙත්වා ‘‘ඉමස්ස පුඤ්ඤස්ස ආනුභාවෙන මය්හං භවෙ භවෙ සොවණ්ණමයා උරච්ඡදමාලා නිබ්බත්තතූ’’ති කතපණිධානාය අනෙකකප්පෙසු සුගතීසුයෙව සංසරන්තියා කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තාය යථාපණිධානං සුවණ්ණමාලාලාභෙන ‘‘උරච්ඡදමාලා’’ති ලද්ධනාමාය දෙවකඤ්ඤාසදිසාය රාජධීතාය ආචරියො ගොපාලො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා සසාවකසඞ්ඝස්ස කස්සපස්ස භගවතො අසදිසදානාදීනි මහාදානානි පවත්තෙත්වා ඉන්ද්‍රියානං අපරිපක්කභාවෙන අත්තානං රාජධීතරඤ්ච උද්දිස්ස සත්ථාරා දෙසිතං ධම්මං සුත්වාපි විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො පුථුජ්ජනකාලකිරියමෙව කත්වා යථූපචිතපුඤ්ඤානුභාවෙන තාවතිංසෙසු යොජනසතිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති, අනෙකකොටිඅච්ඡරාපරිවාරො අහොසි, සත්තරතනමයො චස්ස සහස්සයුත්තො සුවිභත්තභිත්තිවිචිත්තො සිනිද්ධමධුරනිග්ඝොසො අත්තනො පභාසමුදයෙන අවහසන්තො විය දිවඞ්කරමණ්ඩලං දිබ්බො ආජඤ්ඤරථො නිබ්බත්ති.

සො තත්ථ යාවතායුකං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා අපරාපරං දෙවෙසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන යථාවුත්තසම්පත්තිවිභවො ගොපාලො එව නාම දෙවපුත්තො හුත්වා තාවතිංසෙසුයෙව නිබ්බත්ති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො…පෙ… අඤ්ජලිං සිරසි පග්ගය්හ අට්ඨාසී’’ති.

එවං පන උපසඞ්කමිත්වා ඨිතං තං දෙවපුත්තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

1015. ‘‘සහස්සයුත්තං හයවාහනං සුභං, ආරුය්හිමං සන්දනං නෙකචිත්තං;

උය්‍යානභූමිං අභිතො අනුක්කමං, පුරින්දදො භූතපතීව වාසවො.

1016. ‘‘සොවණ්ණමයා තෙ රථකුබ්බරා උභො, ඵලෙහි අංසෙහි අතීව සඞ්ගතා;

සුජාතගුම්බා නරවීරනිට්ඨිතා, විරොචති පන්නරසෙව චන්දො.

1017. ‘‘සුවණ්ණජාලාවතතො රථො අයං, බහූහි නානාරතනෙහි චිත්තිතො;

සුනන්දිඝොසො ච සුභස්සරො ච, විරොචතී චාමරහත්ථබාහුභි.

1018. ‘‘ඉමා ච නාභ්‍යො මනසාභිනිම්මිතා, රථස්ස පාදන්තරමජ්ඣභූසිතා;

ඉමා ච නාභ්‍යො සතරාජිචිත්තිතා, සතෙරතා විජ්ජුරිවප්පභාසරෙ.

1019. ‘‘අනෙකචිත්තාවතතො රථො අයං, පුථූ ච නෙමී ච සහස්සරංසිකො;

තෙසං සරො සුය්‍යති වග්ගුරූපො, පඤ්චඞ්ගිකං තූරියමිවප්පවාදිතං.

1020. ‘‘සිරස්මිං චිත්තං මණිචන්දකප්පිතං, සදා විසුද්ධං රුචිරං පභස්සරං;

සුවණ්ණරාජීහි අතීව සඞ්ගතං, වෙළුරියරාජීව අතීව සොභති.

1021. ‘‘ඉමෙ ච වාළී මණිචන්දකප්පිතා, ආරොහකම්බූ සුජවා බ්‍රහූපමා;

බ්‍රහා මහන්තා බලිනො මහාජවා, මනො තවඤ්ඤාය තථෙව සිංසරෙ.

1022. ‘‘ඉමෙ ච සබ්බෙ සහිතා චතුක්කමා, මනො තවඤ්ඤාය තථෙව සිංසරෙ;

සමං වහන්තී මුදුකා අනුද්ධතා, ආමොදමානා තුරගානමුත්තමා.

1023. ‘‘ධුනන්ති වග්ගන්ති පතන්ති චම්බරෙ, අබ්භුද්ධුනන්තා සුකතෙ පිළන්ධනෙ;

තෙසං සරො සුය්‍යති වග්ගුරූපො, පඤ්චඞ්ගිකං තූරියමිවප්පවාදිතං.

1024. ‘‘රථස්ස ඝොසො අපිළන්ධනාන ච, ඛුරස්ස නාදො අභිහිංසනාය ච;

ඝොසො සුවග්ගූ සමිතස්ස සුය්‍යති, ගන්ධබ්බතූරියානි විචිත්‍රසංවනෙ.

1025. ‘‘රථෙ ඨිතාතා මිගමන්දලොචනා, ආළාරපම්හා හසිතා පියංවදා;

වෙළුරියජාලාවතතා තනුච්ඡවා, සදෙව ගන්ධබ්බසූරග්ගපූජිතා.

1026. ‘‘තා රත්තරත්තම්බරපීතවාසසා, විසාලනෙත්තා අභිරත්තලොචනා;

කුලෙ සුජාතා සුතනූ සුචිම්හිතා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

1027. ‘‘තා කම්බුකෙයූරධරා සුවාසසා, සුමජ්ඣිමා ඌරුථනූපපන්නා;

වට්ටඞ්ගුලියො සුමුඛා සුදස්සනා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

1028. ‘‘අඤ්ඤා සුවෙණී සුසු මිස්සකෙසියො, සමං විභත්තාහි පභස්සරාහි ච;

අනුබ්බතා තා තව මානසෙ රතා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

1029. ‘‘ආවෙළිනියො පදුමුප්පලච්ඡදා, අලඞ්කතා චන්දනසාරවාසිතා;

අනුබ්බතා තා තව මානසෙ රතා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

1030. ‘‘තා මාලිනියො පදුමුප්පලච්ඡදා, අලඞ්කතා චන්දනසාරවාසිතා;

අනුබ්බතා තා තව මානසෙ රතා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

1031. ‘‘කණ්ඨෙසු තෙ යානි පිළන්ධනානි, හත්ථෙසු පාදෙසු තථෙව සීසෙ;

ඔභාසයන්තී දස සබ්බසො දිසා, අබ්භුද්දයං සාරදිකොව භාණුමා.

1032. ‘‘වාතස්ස වෙගෙන ච සම්පකම්පිතා, භුජෙසු මාලා අපිළන්ධනානි ච;

මුඤ්චන්ති ඝොසං රුචිරං සුචිං සුභං, සබ්බෙහි විඤ්ඤූහි සුතබ්බරූපං.

1033. ‘‘උය්‍යානභූම්‍යා ච දුවද්ධතො ඨිතා, රථා ච නාගා තූරියානි ච සරො;

තමෙව දෙවින්ද පමොදයන්ති, වීණා යථා පොක්ඛරපත්තබාහුභි.

1034. ‘‘ඉමාසු වීණාසු බහූසු වග්ගූසු, මනුඤ්ඤරූපාසු හදයෙරිතං පීතිං;

පවජ්ජමානාසු අතීව අච්ඡරා, භමන්ති කඤ්ඤා පදුමෙසු සික්ඛිතා.

1035. ‘‘යදා ච ගීතානි ච වාදිතානි ච, නච්චානි චිමානි සමෙන්ති එකතො;

අථෙත්ථ නච්චන්ති අථෙත්ථ අච්ඡරා, ඔභාසයන්තී උභතො වරිත්ථියො.

1036. ‘‘සො මොදසි තූරියගණප්පබොධනො, මහීයමානො වජිරාවුධොරිව;

ඉමාසු වීණාසු බහූසු වග්ගූසු, මනුඤ්ඤරූපාසු හදයෙරිතං පීතිං.

1037. ‘‘කිං ත්වං පුරෙ කම්මමකාසි අත්තනා, මනුස්සභූතො පුරිමාය ජාතියා;

උපොසථං කං වා තුවං උපාවසි, කං ධම්මචරියං වතමාභිරොචයි.

1038. ‘‘නයීදමප්පස්ස කතස්ස කම්මුනො, පුබ්බෙ සුචිණ්ණස්ස උපොසථස්ස වා;

ඉද්ධානුභාවො විපුලො අයං තව, යං දෙවසඞ්ඝං අභිරොචසෙ භුසං.

1039. ‘‘දානස්ස තෙ ඉදං ඵලං, අථො සීලස්ස වා පන;

අථො අඤ්ජලිකම්මස්ස, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති.

1015. තත්ථ සහස්සයුත්තන්ති සහස්සෙන යුත්තං, සහස්සං වා යුත්තං යොජිතං එතස්මින්ති සහස්සයුත්තං. කස්ස පනෙතං සහස්සන්ති? ‘‘හයවාහන’’න්ති අනන්තරං වුච්චමානත්තා හයානන්ති අයමත්ථො විඤ්ඤායතෙව. හයා වාහනං එතස්සාති හයවාහනං. කෙචි පන ‘‘සහස්සයුත්තහයවාහන’’න්ති අනුනාසිකලොපං එකමෙව සමාසපදං කත්වා වණ්ණෙන්ති, එතස්මිං පක්ඛෙ හයවාහනං විය වාහනන්ති අත්ථො යුජ්ජති. හයවාහනසහස්සයුත්තං යුත්තහයවාහනසහස්සන්ති හි අත්ථො. අපරෙ පන ‘‘සහස්සයුත්තන්ති සහස්සදිබ්බාජඤ්ඤයුත්ත’’න්ති වදන්ති. සන්දනන්ති රථං. නෙකචිත්තන්ති අනෙකචිත්තං නානාවිධවිචිත්තවන්තං. උය්‍යානභූමිං අභිතොති උය්‍යානභූමියා සමීපෙ. ‘‘අභිතො’’ති හි පදං අපෙක්ඛිත්වා සාමිඅත්ථෙ එතං උපයොගවචනං. කෙචි පන ‘‘උය්‍යානභූම්‍යා’’තිපි පඨන්ති, තෙ සද්දනයම්පි අනුපධාරෙන්තා පඨන්ති. අනුක්කමන්ති ගච්ඡන්තො පුරින්දදො භූතපතීව වාසවො විරොචසීති සම්බන්ධො.

1016. සොවණ්ණමයාති සුවණ්ණමයා. තෙති තව. රථකුබ්බරා උභොති රථස්ස උභොසු පස්සෙසු වෙදිකා. යො හි රථස්ස සොභනත්ථඤ්චෙව උපරි ඨිතානං ගුත්තත්ථඤ්ච උභොසු පස්සෙසු වෙදිකාකාරෙන පරික්ඛෙපො කරීයති, තස්ස පුරිමභාගෙ උභොසු පස්සෙසු යාව රථීසා, තාව හත්ථෙහි ගහණයොග්ගො රථස්ස අවයවවිසෙසො, ඉධ සො එව කුබ්බරොති අධිප්පෙතො. තෙනෙවාහ ‘‘උභො’’ති. අඤ්ඤත්ථ පන රථීසා කුබ්බරොති වුච්චති. ඵලෙහීති රථූපත්ථම්භස්ස දක්ඛිණවාමභෙදෙහි ද්වීහි ඵලෙහි, පරියන්තාවෙත්ථ ඵලාති වුත්තා. අංසෙහීති කුබ්බරඵලෙ පතිට්ඨිතෙහි හෙට්ඨිමඅංසෙහි. අතීව සඞ්ගතාති අතිවිය සුට්ඨු සඞ්ගතා සුඵස්සිතා නිබ්බිවරා. ඉදඤ්ච සිප්පිවිරචිතෙ කිත්තිමරථෙ ලබ්භමානවිසෙසං තත්ථ ආරොපෙත්වා වුත්තං. සො පන අපොරිසතාය අකිත්තිමො සයංජාතො කෙනචි අඝටිතොයෙව. සුජාතගුම්බාති සුසණ්ඨිතථම්භකසමුදායා. යෙ හි වෙදිකාය නිරන්තරං ඨිතා සුසණ්ඨිතඝටකාදිඅවයවවිසෙසවන්තො ථම්භකසමුදායා, තෙසං වසෙනෙවං වුත්තං ‘‘සුජාතගුම්බා’’ති. නරවීරනිට්ඨිතාති සිප්පාචරියෙහි නිට්ඨාපිතසදිසා. සිප්පාචරියා හි අත්තනො සරීරඛෙදං අචින්තෙත්වා වීරියබලෙන සිප්පස්ස සුට්ඨු විචාරණතො නරෙසු වීරියවන්තොති ඉධ ‘‘නරවීරා’’ති වුත්තා. නරවීරාති වා දෙවපුත්තස්ස ආලපනං. නිට්ඨිතාති පරියොසිතා පරිපුණ්ණසොභාතිසයා. ‘‘නරවීරනිම්මිතා’’ති වා පාඨො, නරෙසු ධිතිසම්පන්නෙහි නිම්මිතසදිසාති අත්ථො. එවංවිධකුබ්බරතාය අයං තව රථො විරොචති. කිං විය? පන්නරසෙව චන්දො, සුක්කපක්ඛෙ පන්නරසියං පරිපුණ්ණකාලෙ චන්දිමා විය.

1017. සුවණ්ණජාලාවතතොති සුවණ්ණජාලකෙහි අවතතො ඡාදිතො. ‘‘සුවණ්ණජාලාවිතතො’’තිපි පාඨො, ගවච්ඡිතොති අත්ථො. බහූහීති අනෙකෙහි. නානාරතනෙහීති පදුමරාගඵුස්සරාගාදිනානාවිධරතනෙහි. සුනන්දිඝොසොති සුට්ඨු නන්දිතබ්බඝොසො, සවනීයමධුරනින්නාදොති අත්ථො. සුනන්දිඝොසොති වා සුට්ඨු කතනන්දිඝොසො, නච්චනාදීනං දස්සනාදීසු පවත්තිතසාධුකාරසද්දාදිවසෙන කතපමොදනින්නාදොති අත්ථො, ‘‘කාලෙන කාලං ආසීවාදනවසෙන සුට්ඨු පයුත්තනන්දිඝොසො’’ති ච වදන්ති. සුභස්සරොති සුට්ඨු අතිවිය ඔභාසනසභාවො, තත්ථ වා පවත්තමානානං දෙවතානං සොභනෙන ගීතවාදිතස්සරෙන සුභස්සරො. චාමරහත්ථබාහුභීති චාමරහත්ථයුත්තබාහූහි ඉතො චිතො ච බීජයමාන චාමරකලාපෙහි දෙවතානං භුජෙහි, තථාභූතාහි දෙවතාහි වා විරොචති.

1018. නාභ්‍යොති රථචක්කානං නාභියො. මනසාභිනිම්මිතාති ‘‘ඉමෙ ඊදිසා හොන්තූ’’ති චිත්තෙන නිම්මිතසදිසා. රථස්ස පාදන්තරමජ්ඣභූසිතාති රථස්ස පාදානං රථචක්කානං අන්තෙන නෙමිනා නානාරතනසමුජ්ජලෙන අරානං වෙමජ්ඣෙන ච මණ්ඩිතා. සතරාජිචිත්තිතාති අනෙකවණ්ණාහි අනෙකසතාහි රාජීහි ලෙඛාහි චිත්තිතා විචිත්තභාවං ගතා. සතෙරතා විජ්ජුරිවාති සතෙරතසඞ්ඛාතවිජ්ජුලතා විය පභාසරෙ විජ්ජොතන්ති.

1019. අනෙකචිත්තාවතතොති අනෙකෙහි මාලාකම්මාදිචිත්තෙහි අවතතො සමොකිණ්ණො. ‘‘අනෙකචිත්තාවිතතො’’තිපි පඨන්ති, සොයෙව අත්ථො, ගාථාසුඛත්ථං පන දීඝකරණං. පුථූ ච නෙමී චාති පුථුලනෙමි ච, එකො ච-කාරො නිපාතමත්තං. සහස්සරංසිකොති අනෙකසහස්සරංසිකො. ‘‘සහස්සරංසියො’’තිපි පාළි. අපරෙ පන ‘‘නතා රංසියො’’ති ච පඨන්ති, තත්ථ නතාති අජියධනුදණ්ඩකො විය ඔණතා නෙමිප්පදෙසා. සහස්සරංසියොති සූරියමණ්ඩලං විය විප්ඵුරන්තකිරණජාලා. තෙසන්ති ඔලම්බමානකිඞ්කිණිකජාලානං නෙමිප්පදෙසානං.

1020. සිරස්මින්ති සීසෙ, රථස්ස සීසෙති අත්ථො. සිරො වා අස්මිං රථෙ. චිත්තන්ති විචිත්තං. මණිචන්දකප්පිතන්ති මණිමයමණ්ඩලානුවිද්ධං චන්දමණ්ඩලසදිසෙන මණිනා අනුවිද්ධං. රුචිරං පභස්සරන්ති ඉමිනා තස්ස චන්දමණ්ඩලසදිසතංයෙව විභාවෙති, සදා විසුද්ධන්ති ඉමිනා පනස්ස චන්දමණ්ඩලතොපි විසෙසං දස්සෙති. සුවණ්ණරාජීහීති අන්තරන්තරා වට්ටාකාරෙන සණ්ඨිතාහි සුවණ්ණලෙඛාහි. සඞ්ගතන්ති සහිතං. වෙළුරියරාජීවාති අන්තරන්තරා සුවණ්ණරාජීහි ඛචිතමණිමණ්ඩලත්තා වෙළුරියරාජීහි විය සොභති. ‘‘වෙළුරියරාජීහී’’ති ච පඨන්ති.

1021. වාළීති වාළවන්තො සම්පන්නවාළධිනො, අස්සෙ සන්ධාය වදති. ‘‘වාජී’’ති වා පාඨො. මණිචන්දකප්පිතාති චාමරොලම්බනට්ඨානෙසු මණිමයචන්දකානුවිද්ධා. ආරොහකම්බූති උච්චා චෙව තදනුරූපපරිණාහා ච, ආරොහපරිණාහසම්පන්නාති අත්ථො. සුජවාති සුන්දරජවා ජවවන්තො මහාජවා, සොභනගතිකාති අත්ථො. බ්‍රහූපමාති බ්‍රහා විය පමිනිතබ්බා, අත්තනො පමාණතො අධිකා විය පඤ්ඤායන්තාති අත්ථො. බ්‍රහාති වුඩ්ඪා පවඩ්ඪසබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගා. මහන්තාති මහානුභාවා මහිද්ධිකා. බලිනොති සරීරබලෙන ච උස්සාහබලෙන ච බලවන්තො. මහාජවාති සීඝවෙගා. මනො තවඤ්ඤායාති තව චිත්තං ඤත්වා. තථෙවාති චිත්තානුරූපමෙව. සිංසරෙති සංසප්පරෙ, පවත්තරෙති අත්ථො.

1022. ඉමෙති යථාවුත්තඅස්සෙ සන්ධායාහ. සබ්බෙති සහස්සමත්තාපි. සහිතාති සමානජවතාය සමානගමනතාය ච ගතියං සහිතා, අඤ්ඤමඤ්ඤං අනූනාධිකගමනාති අත්ථො. චතූහි පාදෙහි කමන්ති ගච්ඡන්තීති චතුක්කමා. සමං වහන්තීති ‘‘සහිතා’’ති පදෙන වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. මුදුකාති මුදුසභාවා, භද්‍රා ආජානීයාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අනුද්ධතා’’ති, උද්ධතරහිතා ඛොභං අකරොන්තාති අත්ථො. ආමොදමානාති පමොදමානා, අඛළුඞ්කතාය අඤ්ඤමඤ්ඤං රථිකාදීනඤ්ච තුට්ඨිං පවෙදයන්තාති අත්ථො.

1023. ධුනන්තීති චාමරභාරං කෙසරභාරං වාලධිඤ්ච විධුනන්ති. වග්ගන්තීති කදාචි පදෙ පදං නික්ඛිපන්තා වග්ගනෙන ගමනෙන ගච්ඡන්ති. පතන්තීති කදාචි පවත්තන්ති, ලඞ්ඝන්තීති අත්ථො. ‘‘ප්ලවන්තී’’ති ච කෙචි පඨන්ති, සොයෙවත්ථො. අබ්භුද්ධුනන්තාති කම්මසිප්පිනා සුකතෙ සුට්ඨු නිම්මිතෙ ඛුද්දකඝණ්ටාදිඅස්සාලඞ්කාරෙ අභිඋද්ධුනන්තා අධිකං උද්ධුනන්තා. තෙසන්ති තෙසං පිළන්ධනානං.

1024. රථස්ස ඝොසොති යථාවුත්තො රථනිග්ඝොසො. අපිළන්ධනාන චාති අ-කාරො නිපාතමත්තං. පිළන්ධනානං ආභරණානං. අපිළන්ධනන්ති ච ආභරණපරියායොති වා වදන්ති, රථස්සානං ආභරණානඤ්චඝොසොති අත්ථො. ඛුරස්සනාදොති තුරඞ්ගානං ඛුරනිපාතසද්දො. කිඤ්චාපි අස්සා ආකාසෙන ගච්ඡන්ති, මධුරස්ස පන ඛුරනිපාතසද්දස්ස උපලද්ධිහෙතුභූතෙන කම්මුනා තෙසං ඛුරනික්ඛෙපෙ ඛුරනික්ඛෙපෙ පටිඝාතො ලබ්භතීති වදන්ති. අභිහිංසනාය චාති අස්සානං අධිකහිංසනෙන ච, අන්තරන්තරා අස්සෙහි පවත්තිතහෙසනෙන චාති අත්ථො. ‘‘අභිහෙසනාය චා’’ති කෙචි පඨන්ති. සමිතස්සාති සමුදිතස්ස දිබ්බජනස්ස ඝොසො ච සුවග්ගු සුමධුරං සුය්‍යති. කිං වියාති ආහ ‘‘ගන්ධබ්බතූරියානි විචිත්‍රසංවනෙ’’ති, චිත්‍රලතාවනෙ ගන්ධබ්බදෙවපුත්තානං පඤ්චඞ්ගිකතූරියානි විය. තූරියසන්නිස්සිතො හි සද්දො ‘‘තූරියානී’’ති වුත්තො නිස්සයවොහාරෙන. ‘‘ගන්ධබ්බතූරියාන ච විචිත්‍රසංවනෙ’’ති ච පාඨො, ‘‘තූරියානඤ්ච’’ඉති අනුනාසිකං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. අපරෙ ‘‘ගන්ධබ්බතූරියානි විචිත්‍රපවනෙ’’ති පඨන්ති.

1025. රථෙ ඨිතාතාති රථෙ ඨිතා එතා. මිගමන්දලොචනාති මිගච්ඡාපිකානං විය මුදුසිනිද්ධදිට්ඨිනිපාතා. ආළාරපම්හාති බහලසඞ්ගතපඛුමා, ගොපඛුමාති අත්ථො. හසිතාති පහසිතා, පහංසිතමුඛාති අත්ථො. පියංවදාති පියවාදිනියො. වෙළුරියජාලාවතතාති වෙළුරියමණිමයෙන ජාලෙන ඡාදිතසරීරා. තනුච්ඡවාති සුඛුමච්ඡවියො. සදෙවාති සදා එව සබ්බකාලමෙව. ගන්ධබ්බසූරග්ගපූජිතාති ගන්ධබ්බදෙවතාහි චෙව අපරාහි ච අග්ගදෙවතාහි ලද්ධපූජා.

1026. තා රත්තරත්තම්බරපීතවාසසාති රජනීයරූපා ච රත්තපීතවත්ථා ච. අභිරත්තලොචනාති විසෙසතො රත්තරාජීහි උපසොභිතනයනා. කුලෙ සුජාතාති සින්ධවකුලෙ සුජාතා විසිට්ඨදෙවනිකායෙ සම්භවා. සුතනූති සුන්දරසරීරා. සුචිම්හිතාති සුද්ධසිතකරණා.

1027. තා කම්බුකෙයූරධරාති සුවණ්ණමයකෙයූරධරා. සුමජ්ඣිමාති විලග්ගමජ්ඣා. ඌරුථනූපපන්නාති සම්පන්නඌරුථනා, කදලික්ඛන්ධසදිසඌරු චෙව සමුග්ගසදිසථනා ච. වට්ටඞ්ගුලියොති අනුපුබ්බතො වට්ටඞ්ගුලියො. සුමුඛාති සුන්දරමුඛා, පමුදිතමුඛා වා. සුදස්සනාති දස්සනීයා.

1028. අඤ්ඤාති එකච්චා. සුවෙණීති සුන්දරකෙසවෙණියො. සුසූති දහරා. මිස්සකෙසියොති රත්තමාලාදීහි මිස්සිතකෙසවට්ටියො. කථං? සමං විභත්තාහි පභස්සරාහි චාති, සමං අඤ්ඤමඤ්ඤසදිසං නානාවිභත්තිවසෙන විභත්තාහි සුවණ්ණචීරාදිඛචිතාහි ඉන්දනීලමණිආදයො විය පභස්සරාහි කෙසවට්ටීහි මිස්සිතකෙසියොති යොජනා. අනුබ්බතාති අනුකූලකිරියා. තාති අච්ඡරායො.

1029. චන්දනසාරවොසිතාති සාරභූතෙන දිබ්බචන්දනෙන උල්ලිත්තා විච්ඡුරිතා.

1031. කණ්ඨෙසූතිආදිනා ගීවූපගහත්ථූපගපාදූපගසීසූපගාදිආභරණානි දස්සෙති. ඔභාසයන්තීති කණ්ඨෙසු යානි පිළන්ධනානි, තෙහි ඔභාසයන්තීති යොජනා. එවං සෙසෙසුපි. අබ්භුද්දයන්ති අභිඋග්ගච්ඡන්තො, ‘‘අබ්භුද්දස’’න්තිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො. සාරදිකොති සරදකාලිකො. භාණුමාති සූරියො. සො හි අබ්භාදිදොසවිරහෙන දසපි දිසා සුට්ඨු ඔභාසෙති.

1032. වාතස්ස වෙගෙන චාති මනුඤ්ඤගන්ධූපහාරං සද්දූපහාරඤ්ච කරොන්තෙන උපහරන්තෙන විය වායන්තෙන වාතස්ස වෙගෙන රථතුරඞ්ගවෙගෙන ච. මුඤ්චන්තීති විස්සජ්ජෙන්ති. රුචිරන්ති පඤ්චඞ්ගිකතූරියානි විය උපරූපරි රුචිදායකං. සුචින්ති සුද්ධං අසංසට්ඨං. සුභන්ති මනුඤ්ඤං. සබ්බෙහි විඤ්ඤූහි සුතබ්බරූපන්ති සබ්බෙහිපි විඤ්ඤුජාතිකෙහි ගන්ධබ්බසමයඤ්ඤූහි සොතබ්බං සවනීයං උත්තමසභාවං ඝොසං මුඤ්චන්තීති යොජනා.

1033. උය්‍යානභූම්‍යාති උය්‍යානභූමියං. දුවද්ධතොති ද්වීහි අද්ධපස්සෙහි. ‘‘දුභතො ච ඨිතා’’තිපි පඨන්ති, සොයෙවත්ථො. රථාති රථෙ. නාගාති නාගෙ. උපයොගත්ථෙ හි එතං පච්චත්තවචනං. සරොති රථනාගතූරියානි පටිච්ච නිබ්බත්තො සරො. දෙවින්දාති දෙවපුත්තං ආලපති. වීණා යථා පොක්ඛරපත්තබාහුභීති යථා වීණා සම්මදෙව යොජිතෙහි දොණිපත්තබාහුදණ්ඩෙහි තංතංමුච්ඡනානුරූපං අවට්ඨිතෙහි වාදියමානා සුණන්තං ජනං පමොදෙති, එවං තං රථාදයො අත්තනො සරෙන පමොදයන්ති. සුසික්ඛිතභාවෙන පොක්ඛරභාවං සුන්දරභාවං පත්තෙහි වීණාවාදකස්ස හත්ථෙහි පවාදිතා වීණා යථා මහාජනං පමොදෙති, එවං තං රථාදයො අත්තනො සරෙන පමොදයන්තීති.

1034. ඉමාසු වීණාසූති ගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – ඉමාසු උජුකොටිවඞ්කබ්‍රහතීනන්දිනීතිසරආදිභෙදාසු බහූසු වීණාසු සිනිද්ධමධුරස්සරතාය වග්ගූසු තතො එව මනුඤ්ඤරූපාසු හදයෙරිතං හදයඞ්ගමං හදයහාරිනිං පීතිං පීතිනිමිත්තං පවජ්ජමානාසු පවාදියමානාසු අච්ඡරා දෙවකඤ්ඤා පීතිවෙගුක්ඛිත්තතාය අත්තනො සුසික්ඛිතතාය ච දිබ්බපදුමෙසු භමන්ති නච්චං දස්සෙන්තියො සඤ්චරන්ති.

1035. ඉමානීති ඉදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං ‘‘ඉමානි ගීතානි, ඉමානි වාදිතානි, ඉමානි නච්චානි චා’’ති. සමෙන්ති එකතොති එකජ්ඣං සමරසානි හොන්ති. අථ වා සමෙන්ති එකතොති එකතො එකජ්ඣං සමානි සමරසානි කරොන්ති, තන්තිස්සරං ගීතස්සරෙන, ගීතස්සරඤ්ච තන්තිස්සරෙන සංසන්දන්තියො නච්චනෙන යථාධිගතෙ හස්සාදිරසෙ අපරිහාපෙන්තියො සමෙන්ති සමානෙන්තීති අත්ථො. අත්ථෙත්ථ නච්චන්ති අථෙත්ථ අච්ඡරා ඔභාසයන්තීති එවං ගීතාදීනි සමරසෙ කරොන්තියො අථ අඤ්ඤා එකච්චා අච්ඡරා එත්ථ එතස්මිං තව රථෙ නච්චන්ති, අථ අඤ්ඤා වරිත්ථියො උත්තමිත්ථියො නච්චං පස්සන්තියො අත්තනො සරීරොභාසෙන චෙව වත්ථාභරණඔභාසෙන ච එත්ථ එතස්මිං පදෙසෙ උභතො ද්වීසු පස්සෙසු දසපි දිසා කෙවලං ඔභාසයන්ති විජ්ජොතයන්තීති අත්ථො.

1036. සොති සො ත්වං එවංභූතො. තූරියගණප්පබොධනොති දිබ්බතූරියසමූහෙන කතපීතිපබොධනො. මහීයමානොති පූජීයමානො. වජිරාවුධොරිවාති ඉන්දො විය.

1037. උපොසථං කං වා තුවං උපාවසීති අඤ්ඤෙහිපි උපොසථො උපවසීයති, ත්වං කං වා කීදිසං නාම උපොසථං උපවසීති පුච්ඡති. ධම්මචරියන්ති දානාදිපුඤ්ඤපටිපත්තිං. වතන්ති වතසමාදානං. අභිරොචයීති අභිරොචෙසි, රුච්චිත්වා පූරෙසීති අත්ථො. ‘‘අභිරාධයී’’තිපි පාඨො, සාධෙසි නිප්ඵාදෙසීති අත්ථො.

1038. ඉදන්ති නිපාතමත්තං, ඉදං වා ඵලන්ති අධිප්පායො. අභිරොචසෙති අභිභවිත්වා විජ්ජොතසි.

එවං මහාථෙරෙන පුට්ඨො දෙවපුත්තො තමත්ථං ආචික්ඛි. තෙන වුත්තං –

1040. ‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතො;

පඤ්හං පුට්ඨො වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති.

1041. ‘‘ජිතින්ද්‍රියං බුද්ධමනොමනික්කමං, නරුත්තමං කස්සපමග්ගපුග්ගලං;

අවාපුරන්තං අමතස්ස ද්වාරං, දෙවාතිදෙවං සතපුඤ්ඤලක්ඛණං.

1042. ‘‘තමද්දසං කුඤ්ජරමොඝතිණ්ණං, සුවණ්ණසිඞ්ගීනදබිම්බසාදිසං;

දිස්වාන තං ඛිප්පමහුං සුචීමනො, තමෙව දිස්වාන සුභාසිතද්ධජං.

1043. ‘‘තමන්නපානං අථවාපි චීවරං, සුචිං පණීතං රසසා උපෙතං;

පුප්ඵාභිකිණ්ණම්හි සකෙ නිවෙසනෙ, පතිට්ඨපෙසිං ස අසඞ්ගමානසො.

1044. ‘‘තමන්නපානෙන ච චීවරෙන ච, ඛජ්ජෙන භොජ්ජෙන ච සායනෙන ච;

සන්තප්පයිත්වා ද්විපදානමුත්තමං, සො සග්ගසො දෙවපුරෙ රමාමහං.

1045. ‘‘එතෙනුපායෙන ඉමං නිරග්ගළං, යඤ්ඤං යජිත්වා තිවිධං විසුද්ධං;

පහායහං මානුසකං සමුස්සයං, ඉන්දූපමො දෙවපුරෙ රමාමහං.

1046. ‘‘ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්ච සුඛං බලඤ්ච, පණීතරූපං අතිකඞ්ඛතා මුනි;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච බහුං සුසඞ්ඛතං, පතිට්ඨපෙතබ්බමසඞ්ගමානසෙ.

1047. ‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ පරස්මිං වා පන, බුද්ධෙන සෙට්ඨො ව සමො ව විජ්ජති;

ආහුනෙය්‍යානං පරමාහුතිං ගතො, පුඤ්ඤත්ථිකානං විපුලප්ඵලෙසින’’න්ති.

1041. තත්ථ ජිතින්ද්‍රියන්ති මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං බොධිමූලෙයෙව අග්ගමග්ගෙන ජිතත්තා නිබ්බිසෙවනභාවස්ස කතත්තා ජිතින්ද්‍රියං. අභිඤ්ඤෙය්‍යාදීනං අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවතො අනවසෙසතො අභිසම්බුද්ධත්තා බුද්ධං. පුරිපුණ්ණවීරියතාය අනොමනික්කමං චතුරඞ්ගසමන්නාගතස්ස වීරියස්ස චතුබ්බිධසම්මප්පධානස්ස ච පාරිපූරියාති අත්ථො. නරුත්තමන්ති නරානං උත්තමං ද්විපදුත්තමං. කස්සපන්ති භගවන්තං ගොත්තෙන වදති. අවාපුරන්තං අමතස්ස ද්වාරන්ති කොණාගමනස්ස භගවතො සාසනන්තරධානතො පභුති පිහිතං නිබ්බානමහානගරස්ස ද්වාරං අරියමග්ගං විවරන්තං. දෙවාතිදෙවන්ති සබ්බෙසම්පි දෙවානං අතිදෙවං. සතපුඤ්ඤලක්ඛණන්ති අනෙකසතපුඤ්ඤවසෙන නිබ්බත්තමහාපුරිසලක්ඛණං.

1042. කුඤ්ජරන්ති කිලෙසපටිසත්තුනිම්මද්දනෙන කුඤ්ජරසදිසං, මහානාගන්ති අත්ථො. චතුන්නං ඔඝානං සංසාරමහොඝස්ස තරිතත්තා ඔඝතිණ්ණං. සුවණ්ණසිඞ්ගීනදබිම්බසාදිසන්ති සිඞ්ගීසුවණ්ණජම්බුනදසුවණ්ණරූපසදිසං, කඤ්චනසන්නිභත්තචන්ති අත්ථො. දිස්වාන තං ඛිප්පමහුං සුචීමනොති තං කස්සපසම්මාසම්බුද්ධං දිස්වා ඛිප්පං තාවදෙව ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති පසාදවසෙන කිලෙසමලාපගමනෙන සුචිමනො විසුද්ධමනො අහොසිං, තඤ්ච ඛො තමෙව දිස්වාන තං දිස්වා එව. සුභාසිතද්ධජන්ති ධම්මද්ධජං.

1043. තමන්නපානන්ති තම්හි භගවති අන්නඤ්ච පානඤ්ච. අථවාපි චීවරන්ති අථ චීවරම්පි. රසසා උපෙතන්ති රසෙන උපෙතං සාදුරසං, උළාරන්ති අත්ථො. පුප්ඵාභිකිණ්ණම්හීති ගන්ථිතෙහි ච අගන්ථිකෙහි ච පුප්ඵෙහි ඔලම්බනවසෙන සන්ථරණවසෙන ච අභිකිණ්ණෙ. පතිට්ඨපෙසින්ති පටිපාදෙසිං අදාසිං. අසඞ්ගමානසොති කත්ථචි අලග්ගචිත්තො සො අහන්ති යොජනා.

1044. සග්ගසොති අපරාපරූපපත්තිවසෙන සග්ගෙ සග්ගෙ, තත්ථාපි ච දෙවපුරෙ සුදස්සනමහානගරෙ. රමාමීති කීළාමි මොදාමි.

1045. එතෙනුපායෙනාති ගොපාලබ්‍රාහ්මණකාලෙ සසාවකසඞ්ඝස්ස කස්සපභගවතො යථා අසදිසදානං අදාසිං, එතෙන උපායෙන. ඉමං නිරග්ගළං යඤ්ඤං යජිත්වා තිවිධං විසුද්ධන්ති අනාවටද්වාරතාය මුත්තචාගතාය ච නිරග්ගළං, තීසුපි කාලෙසු තීහි ද්වාරෙහි කරණකාරාපනානුස්සරණවිධීහි සම්පන්නතාය තිවිධං, තත්ථ සංකිලෙසාභාවෙන විසුද්ධං අපරිමිතධනපරිච්චාගභාවෙන මහාචාගතාය යඤ්ඤං යජිත්වා, මහාදානං දත්වාති අත්ථො. තං පන දානං චිරකතම්පි ඛෙත්තවත්ථුචිත්තානං උළාරතාය අන්තරන්තරා අනුස්සරණෙන අත්තනො පාකටං ආසන්නං පච්චක්ඛං විය උපට්ඨිතං ගහෙත්වා ආහ ‘‘ඉම’’න්ති.

1046. එවං දෙවපුත්තො අත්තනා කතකම්මං ථෙරස්ස කථෙත්වා ඉදානි තාදිසාය සම්පත්තියා පරෙපි පතිට්ඨාපෙතුකාමතං තථාගතෙ ච උත්තමං අත්තනො පසාදබහුමානං පවෙදෙන්තො ‘‘ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්චා’’තිආදිනා ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ අභිකඞ්ඛතාති ඉච්ඡන්තෙන. මුනීති ථෙරං ආලපති.

1047. නයිමස්මිං ලොකෙති දෙවපුත්තො අත්තනො පච්චක්ඛභූතං ලොකං වදති. පරස්මින්ති තතො අඤ්ඤස්මිං. එතෙන සබ්බෙපි සදෙවකෙ ලොකෙ දස්සෙති. සමො ච විජ්ජතීති සෙට්ඨො තාව තිට්ඨතු, සමො එව න විජ්ජතීති අත්ථො. ආහුනෙය්‍යානං පරමාහුතිං ගතොති ඉමස්මිං ලොකෙ යත්තකා ආහුනෙය්‍යා නාම, තෙසු සබ්බෙසු පරමාහුතිං පරමං ආහුනෙය්‍යභාවං ගතො. ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යානං පරමග්ගතං ගතො’’ති වා පාඨො, තත්ථ පරමග්ගතන්ති පරමං අග්ගභාවං, අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවන්ති අත්ථො. කෙසන්ති ආහ ‘‘පුඤ්ඤත්ථිකානං විපුලප්ඵලෙසින’’න්ති, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකානං විපුලං මහන්තං පුඤ්ඤඵලං ඉච්ඡන්තානං, තථාගතො එව ලොකස්ස පුඤ්ඤක්ඛෙත්තන්ති දස්සෙති. කෙචි පන ‘‘ආහුනෙය්‍යානං පරමග්ගතං ගතො’’ති පඨන්ති, සොයෙවත්ථො.

එවං කථෙන්තමෙව තං ථෙරො කල්ලචිත්තං මුදුචිත්තං විනීවරණචිත්තං උදග්ගචිත්තං පසන්නචිත්තඤ්ච ඤත්වා සච්චානි පකාසෙසි. සො සච්චපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. අථ ථෙරො මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො තමත්ථං අත්තනා ච දෙවපුත්තෙන ච කථිතනියාමෙනෙව ආරොචෙසි. සත්ථා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරියාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

මහාරථවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉති පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දකට්ඨකථාය විමානවත්ථුස්මිං

චුද්දසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස පඤ්චමස්ස මහාරථවග්ගස්ස

අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.