5. මහාරථවග්ගො

1. මණ්ඩූකදෙවපුත්තවිමානවණ්ණනා

මහාරථවග්ගෙ කො මෙ වන්දති පාදානීති මණ්ඩූකදෙවපුත්තවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා චම්පායං විහරති ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ. සො පච්චූසවෙලායං බුද්ධාචිණ්ණං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය වෙනෙය්‍යබන්ධවෙ සත්තෙ වොලොකෙන්තො අද්දස ‘‘අජ්ජ මයි සායන්හසමයෙ ධම්මං දෙසෙන්තෙ එකො මණ්ඩූකො මම සරෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තො පරූපක්කමෙන මරිත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා මහතා දෙවපරිවාරෙන මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව ආගමිස්සති, තත්ථ බහූනං ධම්මාභිසමයො භවිස්සතී’’ති දිස්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං චම්පානගරං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා, භික්ඛූනං සුලභපිණ්ඩපාතං කත්වා කතභත්තකිච්චො විහාරං පවිසිත්වා භික්ඛූසු වත්තං දස්සෙත්වා, අත්තනො අත්තනො දිවාට්ඨානං ගතෙසු ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා ඵලසමාපත්තිසුඛෙන දිවසභාගං ඛෙපෙත්වා, සායන්හසමයෙ චතූසු පරිසාසු සන්නිපතිතාසු සුරභිගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන පොක්ඛරණිතීරෙ ධම්මසභාමණ්ඩපං පවිසිත්වා අලඞ්කතවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො මනොසිලාතලෙ සීහනාදං නදන්තො අඡම්භීතකෙසරසීහො විය අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මස්සරං නිච්ඡාරෙන්තො අචින්තෙය්‍යෙන බුද්ධානුභාවෙන අනුපමාය බුද්ධලීලාය ධම්මං දෙසෙතුං ආරභි.

තස්මිඤ්ච ඛණෙ එකො මණ්ඩූකො පොක්ඛරණිතො ආගන්ත්වා ‘‘ධම්මො එසො වුච්චතී’’ති ධම්මසඤ්ඤාය සරෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තො පරිසපරියන්තෙ නිපජ්ජි. අථෙකො වච්ඡපාලො තං පදෙසං ආගතො සත්ථාරං ධම්මං දෙසෙන්තං පරිසඤ්ච පරමෙන උපසමෙන ධම්මං සුණන්තං දිස්වා තග්ගතමානසො දණ්ඩමොලුබ්භ තිට්ඨන්තො මණ්ඩූකං අනොලොකෙත්වා තස්ස සීසෙ සන්නිරුම්භිත්වා අට්ඨාසි. සො ධම්මසඤ්ඤාය පසන්නචිත්තො තාවදෙව කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්තිත්වා සුත්තප්පබුද්ධො විය තත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතං අත්තානං දිස්වා ‘‘කුතො නු ඛො ඉධ අහං නිබ්බත්තො’’ති ආවජ්ජෙන්තො පුරිමජාතිං දිස්වා ‘‘අහම්පි නාම ඉධ උප්පජ්ජිං, ඊදිසඤ්ච සම්පත්තිං පටිලභිං, කිං නු ඛො කම්මං අකාසි’’න්ති උපධාරෙන්තො අඤ්ඤං න අද්දස අඤ්ඤත්‍ර භගවතො සරෙ නිමිත්තග්ගාහා. සො තාවදෙව සහ විමානෙන ආගන්ත්වා විමානතො ඔතරිත්වා, මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව මහතා පරිවාරෙන මහන්තෙන දිබ්බානුභාවෙන උපසඞ්කමිත්වා, භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානො අට්ඨාසි. අථ නං භගවා ජානන්තොව මහාජනස්ස කම්මඵලං බුද්ධානුභාවඤ්ච පච්චක්ඛං කාතුං –

857. ‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. –

පුච්ඡි. තත්ථ කොති දෙවනාගයක්ඛමනුස්සාදීසු කො, කතමොති අත්ථො. මෙති මම. පාදානීති පාදෙ. ඉද්ධියාති ඉමාය ඊදිසාය දෙවිද්ධියා. යසසාති ඉමිනා ඊදිසෙන පරිවාරෙන පරිච්ඡෙදෙන ච. ජලන්ති විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනීයෙන සුන්දරෙන. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන, සරීරවණ්ණනිභායාති අත්ථො.

අථ දෙවපුත්තො අත්තනො පුරිමජාතිආදිං ආවි කරොන්තො ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

858. ‘‘මණ්ඩූකොහං පුරෙ ආසිං, උදකෙ වාරිගොචරො;

තව ධම්මං සුණන්තස්ස, අවධී වච්ඡපාලකො.

859. ‘‘මුහුත්තං චිත්තපසාදස්ස, ඉද්ධිං පස්ස යසඤ්ච මෙ;

ආනුභාවඤ්ච මෙ පස්ස, වණ්ණං පස්ස ජුතිඤ්ච මෙ.

860. ‘‘යෙ ච තෙ දීඝමද්ධානං, ධම්මං අස්සොසුං ගොතම;

පත්තා තෙ අචලට්ඨානං, යත්ථ ගන්ත්වා න සොචරෙ’’ති.

858. තත්ථ පුරෙති පුරිමජාතියං. උදකෙති ඉදං තදා අත්තනො උප්පත්තිට්ඨානදස්සනං. උදකෙ මණ්ඩූකොති එතෙන උද්ධුමායිකාදිකස්ස ථලෙ මණ්ඩූකස්ස නිවත්තනං කතං හොති. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ගොචරො වියාති ගොචරො, ඝාසෙසනට්ඨානං. වාරි උදකං ගොචරො එතස්සාති වාරිගොචරො. උදකචාරීපි හි කොචි කච්ඡපාදි අවාරිගොචරොපි හොතීති ‘‘වාරිගොචරො’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. තව ධම්මං සුණන්තස්සාති බ්‍රහ්මස්සරෙන කරවීකරුතමඤ්ජුනා දෙසෙන්තස්ස තව ධම්මං ‘‘ධම්මො එසො වුච්චතී’’ති සරෙ නිමිත්තග්ගාහවසෙන සුණන්තස්ස, අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං වෙදිතබ්බං. අවධී වච්ඡපාලකොති වච්ඡෙ රක්ඛන්තො ගොපාලදාරකො මම සමීපං ආගන්ත්වා දණ්ඩමොලුබ්භිත්වා තිට්ඨන්තො මම සීසෙ දණ්ඩං සන්නිරුම්භිත්වා මං මාරෙසි.

859. මුහුත්තං චිත්තපසාදස්සාති තව ධම්මෙ මුහුත්තමත්තං උප්පන්නස්ස චිත්තපසාදස්ස හෙතුභූතස්ස ඉද්ධින්ති සමිද්ධිං, දිබ්බවිභූතින්ති අත්ථො. යසන්ති පරිවාරං. ආනුභාවන්ති කාමවණ්ණිතාදිදිබ්බානුභාවං. වණ්ණන්ති සරීරවණ්ණසම්පත්තිං. ජුතින්ති ද්වාදසයොජනානි ඵරණසමත්ථං පභාවිසෙසං.

860. යෙති යෙ සත්තා. ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. තෙති තව. දීඝමද්ධානන්ති බහුවෙලං. අස්සොසුන්ති සුණිංසු. ගොතමාති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. අචලට්ඨානන්ති නිබ්බානං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ගොතම භගවා අහං විය ඉත්තරමෙව කාලං අසුණිත්වා යෙ පන කතපුඤ්ඤා චිරං කාලං තව ධම්මං අස්සොසුං සොතුං ලභිංසු, තෙ දීඝරත්තං සංසාරබ්‍යසනාභිභූතා ඉමෙ සත්තා යත්ථ ගන්ත්වා න සොචෙය්‍යුං, තං අසොකං සස්සතභාවෙන අචලං සන්තිපදං පත්තා එව, න තෙසං තස්ස පත්තියා අන්තරායොති.

අථස්ස භගවා සම්පත්තපරිසාය ච උපනිස්සයසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සො දෙවපුත්තො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි, චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. දෙවපුත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච අඤ්ජලිං කත්වා සහ පරිවාරෙන දෙවලොකමෙව ගතොති.

මණ්ඩූකදෙවපුත්තවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. රෙවතීවිමානවණ්ණනා

උට්ඨෙහි රෙවතෙ සුපාපධම්මෙති රෙවතීවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා බාරාණසියං විහරති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. තෙන සමයෙන බාරාණසියං සද්ධාසම්පන්නස්ස කුලස්ස පුත්තො නන්දියො නාම උපාසකො අහොසි සද්ධාසම්පන්නො දායකො දානපති සඞ්ඝුපට්ඨාකො. අථස්ස මාතාපිතරො සම්මුඛගෙහතො මාතුලධීතරං රෙවතිං නාම කඤ්ඤං ආනෙතුකාමා අහෙසුං. සා පන අස්සද්ධා අදානසීලා, නන්දියො තං න ඉච්ඡි. තස්ස මාතා රෙවතිං ආහ ‘‘අම්ම, ත්වං ඉමං ගෙහං ආගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිසීදනට්ඨානං හරිතෙන ගොමයෙන උපලිම්පිත්වා ආසනානි පඤ්ඤාපෙහි, ආධාරකෙ ඨපෙහි, භික්ඛූනං ආගතකාලෙ වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා නිසීදාපෙත්වා ධමකරණෙන පානීයං පරිස්සාවෙත්වා භුත්තකාලෙ පත්තානි ධොවාහි, එවං මෙ පුත්තස්ස ආරාධිකා භවිස්සසී’’ති. සා තථා අකාසි. අථ නං ‘‘ඔවාදක්ඛමා ජාතා’’ති පුත්තස්ස ආරොචෙත්වා තෙන ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිතෙ දිවසං ඨපෙත්වා ආවාහං කරිංසු.

අථ නං නන්දියො ආහ ‘‘සචෙ භික්ඛුසඞ්ඝං මාතාපිතරො ච මෙ උපට්ඨහිස්සසි, එවං ඉමස්මිං ගෙහෙ වසිතුං ලභිස්සසි, අප්පමත්තා හොහී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා කිඤ්චි කාලං සද්ධා විය හුත්වා භත්තාරං අනවත්තෙන්තී ද්වෙ පුත්තෙ විජායි. නන්දියස්ස මාතාපිතරො කාලමකංසු. ගෙහෙ සබ්බිස්සරියං තස්සා එව අහොසි. නන්දියොපි මහාදානපති හුත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං පට්ඨපෙසි, කපණද්ධිකාදීනම්පි ගෙහද්වාරෙ පාකවත්තං පට්ඨපෙසි. ඉසිපතනමහාවිහාරෙ චතූහි ගබ්භෙහි පටිමණ්ඩිතං චතුසාලං කාරෙත්වා මඤ්චපීඨාදීනි අත්ථරාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා තථාගතස්ස හත්ථෙ දක්ඛිණොදකං පාතෙත්වා නිය්‍යාදෙසි, සහ දක්ඛිණොදකදානෙන තාවතිංසභවනෙ ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච සමන්තා ද්වාදසයොජනිකො යොජනසතුබ්බෙධො සත්තරතනමයො අච්ඡරාගණසහස්සසඞ්ඝුට්ඨො දිබ්බපාසාදො උග්ගඤ්ඡි.

අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තො තං පාසාදං දිස්වා අත්තානං වන්දිතුං ආගතෙ දෙවපුත්තෙ පුච්ඡි ‘‘කස්සායං පාසාදො’’ති? ‘‘ඉමස්ස, භන්තෙ, පාසාදස්ස සාමිකො මනුස්සලොකෙ බාරාණසියං නන්දියො නාම කුටුම්බියපුත්තො සඞ්ඝස්ස ඉසිපතනමහාවිහාරෙ චතුසාලං කාරෙසි, තස්සායං නිබ්බත්තො පාසාදො’’ති ආහංසු. පාසාදෙ නිබ්බත්තදෙවච්ඡරායොපි ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, මයං බාරාණසියං නන්දියස්ස නාම උපාසකස්ස පරිචාරිකා භවිතුං ඉධ නිබ්බත්තා, තස්ස එවං වදෙථ ‘‘තුය්හං පරිචාරිකා භවිතුං නිබ්බත්තා, දෙවතායො තයි චිරායන්තෙ උක්කණ්ඨිතා, දෙවලොකසම්පත්ති නාම මත්තිකාභාජනං භින්දිත්වා සුවණ්ණභාජනස්ස ගහණං විය අතිමනාප’න්ති වත්වා ඉධාගමනත්ථාය තස්ස වදෙථා’’ති ආහංසු. ථෙරො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා සහසා දෙවලොකතො ආගන්ත්වා චතුපරිසමජ්ඣෙ භගවන්තං පුච්ඡි ‘‘නිබ්බත්තති නු ඛො, භන්තෙ, කතපුඤ්ඤානං මනුස්සලොකෙ ඨිතානංයෙව දිබ්බසම්පත්තී’’ති? ‘‘නනු තෙ, මොග්ගල්ලාන, නන්දියස්ස දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා දිබ්බසම්පත්ති සාමං දිට්ඨා, කස්මා මං පුච්ඡසී’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ, නිබ්බත්තතී’’ති. අථස්ස සත්ථා ‘‘යථා චිරං විප්පවසිත්වා ආගතං පුරිසං මිත්තබන්ධවා අභිනන්දන්ති සම්පටිච්ඡන්ති, එවං කතපුඤ්ඤං පුග්ගලං ඉතො පරලොකං ගතං සකානි පුඤ්ඤානි සම්පත්තිහත්ථෙහි සම්පටිච්ඡන්ති පටිග්ගණ්හන්තී’’ති දස්සෙන්තො –

861. ‘‘චිරප්පවාසිං පුරිසං, දූරතො සොත්ථිමාගතං;

ඤාතිමිත්තා සුහජ්ජා ච, අභිනන්දන්ති ආගතං.

862. ‘‘තථෙව කතපුඤ්ඤම්පි, අස්මා ලොකා පරං ගතං;

පුඤ්ඤානි පටිග්ගණ්හන්ති, පියං ඤාතීව ආගත’’න්ති. – ගාථා අභාසි;

නන්දියො තං සුත්වා භිය්‍යොසොමත්තාය දානානි දෙති, පුඤ්ඤානි කරොති, සො වණිජ්ජාය ගච්ඡන්තො රෙවතිං ආහ ‘‘භද්දෙ, මයා පට්ඨපිතං සඞ්ඝස්ස දානං අනාථානං පාකවත්තඤ්ච ත්වං අප්පමත්තා පවත්තෙය්‍යාසී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණි. සො පවාසගතොපි යත්ථ යත්ථ වාසං කප්පෙති, තත්ථ තත්ථ භික්ඛූනං අනාථානඤ්ච යථාවිභවං දානං දෙතියෙව. තස්ස අනුකම්පාය ඛීණාසවා දූරතොපි ආගන්ත්වා දානං සම්පටිච්ඡන්ති. රෙවතී පන තස්මිං ගතෙ කතිපාහමෙව දානං පවත්තෙත්වා අනාථානං භත්තං උපච්ඡින්දි, භික්ඛූනම්පි භත්තං කණාජකං බිලඞ්ගදුතියං අදාසි. භික්ඛූනං භුත්තට්ඨානෙ අත්තනා භුත්තාවසෙසානි සිත්ථානි මච්ඡමංසඛණ්ඩමිස්සකානි චලකට්ඨිකානි ච පකිරිත්වා මනුස්සානං දස්සෙති ‘‘පස්සථ සමණානං කම්මං, සද්ධාදෙය්‍යං නාම එවං ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති.

අථ නන්දියො වොහාරකසිද්ධි යථාලාභො ආගන්ත්වා තං පවත්තිං සුත්වා රෙවතිං ගෙහතො නීහරිත්වා ගෙහං පාවිසි. දුතියදිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං පවත්තෙත්වා නිච්චභත්තං අනාථභත්තඤ්ච සම්මදෙව පවත්තෙසි, අත්තනො සහායෙහි උපනීතං රෙවතිං ඝාසච්ඡාදනපරමතාය ඨපෙසි. සො අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ අත්තනො විමානෙයෙව නිබ්බත්ති. රෙවතී පන සබ්බං දානං පච්ඡින්දිත්වා ‘‘ඉමෙසං වසෙන මය්හං ලාභසක්කාරො පරිහායී’’ති භික්ඛුසඞ්ඝං අක්කොසන්තී පරිභාසන්තී විචරති. අථ වෙස්සවණො ද්වෙ යක්ඛෙ ආණාපෙසි ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, බාරාණසිනගරෙ උග්ඝොසථ ‘‘ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ රෙවතී ජීවන්තීයෙව නිරයෙ පක්ඛිපීයතී’ති’’. තං සුත්වා මහාජනො සංවෙගජාතො භීතතසිතො අහොසි.

අථ රෙවතී පන පාසාදං අභිරුහිත්වා ද්වාරං ථකෙත්වා නිසීදි. සත්තමෙ දිවසෙ තස්සා පාපකම්මසඤ්චොදිතෙන වෙස්සවණෙන රඤ්ඤා ආණත්තා ජලිතකපිලකෙසමස්සුකා චිපිටවිරූපනාසිකා පරිණතදාඨා ලොහිතක්ඛා සජලධරසමානවණ්ණා අතිවිය භයානකරූපා ද්වෙ යක්ඛා උපගන්ත්වා ‘‘උට්ඨෙහි, රෙවතෙ, සුපාපධම්මෙ’’තිආදීනි වදන්තා නානාබාහාසු ගහෙත්වා ‘‘මහාජනො පස්සතූ’’ති සකලනගරෙ වීථිතො වීථිං පරිබ්භමාපෙත්වා ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා තාවතිංසභවනං නෙත්වා නන්දියස්ස විමානං සම්පත්තිඤ්චස්සා දස්සෙත්වා තං විලපන්තිංයෙව උස්සදනිරයසමීපං පාපෙසුං. තං යමපුරිසා උස්සදනිරයෙ ඛිපිංසු. තෙනාහ –

863. ‘‘උට්ඨෙහි රෙවතෙ සුපාපධම්මෙ, අපාරුතද්වාරෙ අදානසීලෙ;

නෙස්සාම තං යත්ථ ථුනන්ති දුග්ගතා, සමප්පිතා නෙරයිකා දුඛෙනා’’ති.

තත්ථ උට්ඨෙහීති උට්ඨහ, න දානෙස පාසාදො තං නිරයභයතො රක්ඛිතුං සක්කොති, තස්මා සීඝං උට්ඨහිත්වා ආගච්ඡාහීති අත්ථො. රෙවතෙති තං නාමෙන ආලපති. සුපාපධම්මෙතිආදිනා උට්ඨානස්ස කාරණං වදති. යස්මා ත්වං අරියානං අක්කොසනපරිභාසනාදිනා සුට්ටු ලාමකපාපධම්මා, යස්මා ච අපාරුතං ද්වාරං නිරයස්ස තව පවෙසනත්ථං, තස්මා උට්ඨෙහීති. අදානසීලෙති කස්සචි කිඤ්චි න දානසීලෙ කදරියෙ මච්ඡරිනී, ඉදම්පි උට්ඨානස්සෙව කාරණවචනං. යස්මා දානසීලානං අමච්ඡරීනං තව සාමිකසදිසානං සුගතියං නිවාසො, තාදිසානං පන අදානසීලානං මච්ඡරීනං නිරයෙ නිවාසො, තස්මා උට්ඨෙහි, මුහුත්තමත්තම්පි තව ඉධ ඨාතුං න දස්සාමීති අධිප්පායො. යත්ථ ථුනන්ති දුග්ගතාති දුක්ඛගතත්තා දුග්ගතා. නෙරයිකාති නිරයදුක්ඛෙන සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා යස්මිං නිරයෙ ථුනන්ති, යාව පාපකම්මං න බ්‍යන්ති හොති, තාව නික්ඛමිතුං අලභන්තා නිත්ථුනන්ති, තත්ථ තං නෙස්සාම නයිස්සාම ඛිපිස්සාමාති යොජනා.

864. ‘‘ඉච්චෙව වත්වාන යමස්ස දූතා, තෙ ද්වෙ යක්ඛා ලොහිතක්ඛා බ්‍රහන්තා;

පච්චෙකබාහාසු ගහෙත්වා රෙවතං, පක්කාමයුං දෙවගණස්ස සන්තිකෙ’’ති. –

ඉදං සඞ්ගීතිකාරවචනං.

තත්ථ ඉච්චෙව වත්වානාති ඉති එව ‘‘උට්ඨෙහී’’තිආදිනා වත්වා, වචනසමනන්තරමෙවාති අත්ථො. යමස්ස දූතාති අප්පටිසෙධනියතස්ස යමස්ස රඤ්ඤො දූතසදිසා. වෙස්සවණෙන හි තෙ පෙසිතා. තථා හි තෙ තාවතිංසභවනං නයිංසු. කෙචි ‘‘න යමස්ස දූතා’’ති න-කාරං ‘‘යමස්සා’’ති පදෙන සම්බන්ධිත්වා ‘‘වෙස්සවණස්ස දූතා’’ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුජ්ජති. න හි න යමදූතතාය වෙස්සවණස්ස දූතාති සිජ්ඣති. යජන්ති තත්ථ බලිං උපහරන්තීති යක්ඛා. ලොහිතක්ඛාති රත්තනයනා. යක්ඛානඤ්හි නෙත්තානි අතිලොහිතානි හොන්ති. බ්‍රහන්තාති මහන්තා. පච්චෙකබාහාසූති එකො එකබාහායං, ඉතරො ඉතරබාහායන්ති පච්චෙකං බාහාසු. රෙවතන්ති රෙවතිං. රෙවතාතිපි තස්සා නාමමෙව. තථා හි ‘‘රෙවතෙ’’ති වුත්තං. පක්කාමයුන්ති පක්කාමෙසුං, උපනෙසුන්ති අත්ථො. දෙවගණස්සාති තාවතිංසභවනෙ දෙවසඞ්ඝස්ස.

එවං තෙහි යක්ඛෙහි තාවතිංසභවනං නෙත්වා නන්දියවිමානස්ස අවිදූරෙ ඨපිතා රෙවතී තං සූරියමණ්ඩලසදිසං අතිවිය පභස්සරං දිස්වා –

865. ‘‘ආදිච්චවණ්ණං රුචිරං පභස්සරං, බ්‍යම්හං සුභං කඤ්චනජාලඡන්නං;

කස්සෙතමාකිණ්ණජනං විමානං, සුරියස්ස රංසීරිව ජොතමානං.

866. ‘‘නාරීගණා චන්දනසාරලිත්තා, උභතො විමානං උපසොභයන්ති;

තං දිස්සති සුරියසමානවණ්ණං, කො මොදති සග්ගපත්තො විමානෙ’’ති. –

තෙ යක්ඛෙ පුච්ඡි. තෙපි තස්සා –

867. ‘‘බාරාණසියං නන්දියො නාමාසි, උපාසකො අමච්ඡරී දානපති වදඤ්ඤූ;

තස්සෙතමාකිණ්ණජනං විමානං, සූරියස්ස රංසීරිව ජොතමානං.

868. ‘‘නාරීගණා චන්දනසාරලිත්තා, උභතො විමානං උපසොභයන්ති;

තං දිස්සති සූරියසමානවණ්ණං, සො මොදති සග්ගපත්තො විමානෙ’’ති. –

ආචික්ඛිංසු.

868. තත්ථ චන්දනසාරලිත්තාති සාරභූතෙන චන්දනගන්ධෙන අනුලිත්තසරීරා. උභතො විමානන්ති විමානං උභතො අන්තො චෙව බහි ච සඞ්ගීතාදීහි උපෙච්ච සොභයන්ති.

අථ රෙවතී –

869. ‘‘නන්දියස්සාහං භරියා, අගාරිනී සබ්බකුලස්ස ඉස්සරා;

භත්තු විමානෙ රමිස්සාමි දානහං, න පත්ථයෙ නිරයං දස්සනායා’’ති. –

ආහ. තත්ථ අගාරිනීති ගෙහසාමිනී. ‘‘භරියා සගාමිනී’’තිපි පඨන්ති, භරියා සහගාමිනීති අත්ථො. සබ්බකුලස්ස ඉස්සරා භත්තූති මම භත්තු නන්දියස්ස සබ්බකුටුම්බිකස්ස ඉස්සරා සාමිනී අහොසිං, තස්මා ඉදානිපි විමානෙ ඉස්සරා භවිස්සාමීති ආහ. විමානෙ රමිස්සාමි දානහන්ති එවං පලොභෙතුමෙව හි තං තෙ තත්ථ නෙසුං. න පත්ථයෙ නිරයං දස්සනායාති යං පන නිරයං මං තුම්හෙ නෙතුකාමා, තං නිරයං දස්සනායපි න පත්ථයෙ, කුතො පවිසිතුන්ති වදති.

එවං වදන්තිමෙව ‘‘ත්වං තං පත්ථෙහි වා මා වා, කිං තව පත්ථනායා’’ති නිරයසමීපං නෙත්වා –

870. ‘‘එසො තෙ නිරයො සුපාපධම්මෙ, පුඤ්ඤං තයා අකතං ජීවලොකෙ;

න හි මච්ඡරී රොසකො පාපධම්මො, සග්ගූපගානං ලභති සහබ්‍යත’’න්ති. –

ගාථමාහංසු. තස්සත්ථො – එසො තව නිරයො, තයා දීඝරත්තං මහාදුක්ඛං අනුභවිතබ්බට්ඨානභූතො. කස්මා? පුඤ්ඤං තයා අකතං ජීවලොකෙ, යස්මා මනුස්සලොකෙ අප්පමත්තකම්පි තයා පුඤ්ඤං නාම න කතං, එවං අකතපුඤ්ඤො පන තාදිසො සත්තො මච්ඡරී අත්තනො සම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණෙන මච්ඡරෙන සමන්නාගතො, පරෙසං රොසුප්පාදනෙන රොසකො, ලොභාදීහි පාපධම්මෙහි සමඞ්ගීභාවතො පාපධම්මො සග්ගූපගානං දෙවානං සහබ්‍යතං සහභාවං න ලභතීති යොජනා.

එවං පන වත්වා තෙ ද්වෙ යක්ඛා තත්ථෙවන්තරධායිංසු. තංසදිසෙ පන ද්වෙ නිරයපාලෙ සංසවකෙ නාම ගූථනිරයෙ පක්ඛිපිතුං ආකඩ්ඪන්තෙ පස්සිත්වා –

871. ‘‘කිං නු ගූථඤ්ච මුත්තඤ්ච, අසුචි පටිදිස්සති;

දුග්ගන්ධං කිමිදං මීළ්හං, කිමෙතං උපවායතී’’ති. –

තං නිරයං පුච්ඡි.

872. ‘‘එස සංසවකො නාම, ගම්භීරො සතපොරිසො;

යත්ථ වස්සසහස්සානි, තුවං පච්චසි රෙවතෙ’’ති. –

තස්මිං කථිතෙ තත්ථ අත්තනො නිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං පුච්ඡන්තී –

873. ‘‘කිං නු කායෙන වාචාය, මනසා දුක්කටං කතං;

කෙන සංසවකො ලද්ධො, ගම්භීරො සතපොරිසො’’ති. – ආහ;

874. ‘‘සමණෙ බ්‍රාහ්මණෙ චාපි, අඤ්ඤෙ වාපි වනිබ්බකෙ;

මුසාවාදෙන වඤ්චෙසි, තං පාපං පකතං තයා’’ති. –

තස්සා තං කම්මං කථෙත්වා පුන තෙ –

875. ‘‘තෙන සංසවකො ලද්ධො, ගම්භීරො සතපොරිසො;

තත්ථෙ වස්සසහස්සානි, තුවං පච්චසි රෙවතෙ’’ති. –

ආහංසු. තත්ථ සංසවකො නාමාති නිච්චකාලං ගූථමුත්තාදිඅසුචිස්ස සංසවනතො පග්ඝරණතො සංසවකො නාම.

න කෙවලං තුය්හං ඉධ සංසවකලාභො එව, අථ ඛො එත්ථ අනෙකානි වස්සසහස්සානි පච්චිත්වා උත්තිණ්ණාය හත්ථච්ඡෙදාදිලාභොපීති දස්සෙතුං –

876. ‘‘හත්ථෙපි ඡින්දන්ති අථොපි පාදෙ, කණ්ණෙපි ඡින්දන්ති අථොපි නාසං;

අථොපි කාකොළගණා සමෙච්ච, සඞ්ගම්ම ඛාදන්ති විඵන්දමාන’’න්ති. –

තත්ථ ලද්ධබ්බකාරණං ආහංසු. තත්ථ කාකොළගණාති කාකසඞ්ඝා. තෙ කිරස්සා තිගාවුතප්පමාණෙ සරීරෙ අනෙකසතානි අනෙකසහස්සානි පතිත්වා තාලක්ඛන්ධපරිමාණෙහි සුනිසිතග්ගෙහි අයොමයෙහි මුඛතුණ්ඩෙහි විජ්ඣිත්වා විජ්ඣිත්වා ඛාදන්ති, මංසං ගහිතගහිතට්ඨානෙ කම්මබලෙන පූරතෙව. තෙනාහ ‘‘කාකොළගණා සමෙච්ච, සඞ්ගම්ම ඛාදන්ති විඵන්දමාන’’න්ති.

පුන සා මනුස්සලොකං පච්චානයනාය යාචනාදිවසෙන තං තං විප්පලපි. තෙන වුත්තං –

877. ‘‘සාධු ඛො මං පටිනෙථ, කාහාමි කුසලං බහුං;

දානෙන සමචරියාය, සංයමෙන දමෙන ච;

යං කත්වා සුඛිතා හොන්ති, න ච පච්ඡානුතප්පරෙ’’ති.

පුන නිරයපාලා –

878. ‘‘පුරෙ තුවං පමජ්ජිත්වා, ඉදානි පරිදෙවසි;

සයං කතානං කම්මානං, විපාකං අනුභොස්සසී’’ති. –

ආහංසු. පුන සා ආහ –

879. ‘‘කො දෙවලොකතො මනුස්සලොකං, ගන්ත්වාන පුට්ඨො මෙ එවං වදෙය්‍ය;

නික්ඛිත්තදණ්ඩෙසු දදාථ දානං, අච්ඡාදනං සෙය්‍යමථන්නපානං;

න හි මච්ඡරී රොසකො පාපධම්මො, සග්ගූපගානං ලභති සහබ්‍යතං.

880. ‘‘සාහං නූන ඉතො ගන්ත්වා, යොනිං ලද්ධාන මානුසිං;

වදඤ්ඤූ සීලසම්පන්නා, කාහාමි කුසලං බහුං;

දානෙන සමචරියාය, සංයමෙන දමෙන ච.

881. ‘‘ආරාමානි ච රොපිස්සං, දුග්ගෙ සඞ්කමානි ච;

පපඤ්ච උදපානඤ්ච, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

882. ‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, අට්ඨඞ්ගසුසමාගතං.

883. ‘‘උපොසථං උපවසිස්සං, සදා සීලෙසු සංවුතා;

න ච දානෙ පමජ්ජිස්සං, සාමං දිට්ඨමිදං මයා’’ති.

884. ‘‘ඉච්චෙවං විප්පලපන්තිං, ඵන්දමානං තතො තතො;

ඛිපිංසු නිරයෙ ඝොරෙ, උද්ධංපාදං අවංසිර’’න්ති. –

ඉදං සඞ්ගීතිකාරවචනං. පුන සා –

885. ‘‘අහං පුරෙ මච්ඡරිනී අහොසිං, පරිභාසිකා සමණබ්‍රාහ්මණානං;

විතථෙන ච සාමිකං වඤ්චයිත්වා, පච්චාමහං නිරයෙ ඝොරරූපෙ’’ති. –

ඔසානගාථමාහ. තත්ථ ‘‘අහං පුරෙ මච්ඡරිනී’’ති ගාථා නිරයෙ නිබ්බත්තාය වුත්තා, ඉතරා අනිබ්බත්තාය එවාති වෙදිතබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

භික්ඛූ රෙවතියා යක්ඛෙහි ගහෙත්වා නීතභාවං භගවතො ආරොචෙසුං. තං සුත්වා භගවා ආදිතො පට්ඨාය ඉමං වත්ථුං කථෙත්වා උපරි විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ බහූ සොතාපත්තිඵලාදීනි පාපුණිංසු. කාමඤ්චෙතං රෙවතීපටිබද්ධාය කථාය යෙභුය්‍යභාවතො ‘‘රෙවතීවිමාන’’න්ති වොහරීයති, යස්මා පන රෙවතී විමානදෙවතා න හොති, නන්දියස්ස පන දෙවපුත්තස්ස විමානාදිසම්පත්තිපටිසංයුත්තඤ්චෙතං, තස්මා පුරිසවිමානෙස්වෙව සඞ්ගහං ආරොපිතන්ති දට්ඨබ්බං.

රෙවතීවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ඡත්තමාණවකවිමානවණ්ණනා

යො වදතං පවරො මනුජෙසූති ඡත්තමාණවකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන සෙතබ්‍යායං අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කිච්ඡාලද්ධො පුත්තො ඡත්තො නාම බ්‍රාහ්මණමාණවො අහොසි. සො වයප්පත්තො පිතරා පෙසිතො උක්කට්ඨං ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස සන්තිකෙ මෙධාවිතාය අනලසතාය ච න චිරෙනෙව මන්තෙ විජ්ජාට්ඨානානි ච උග්ගහෙත්වා බ්‍රාහ්මණසිප්පෙ නිප්ඵත්තිං පත්තො. සො ආචරියං අභිවාදෙත්වා ‘‘මයා තුම්හාකං සන්තිකෙ සිප්පං සික්ඛිතං, කිං වො ගරුදක්ඛිණං දෙමී’’ති ආහ. ආචරියො ‘‘ගරුදක්ඛිණා නාම අන්තෙවාසිකස්ස විභවානුරූපා, කහාපණසහස්සමානෙහී’’ති ආහ. ඡත්තමාණවො ආචරියං අභිවාදෙත්වා සෙතබ්‍යං ගන්ත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා තෙහි අභිනන්දියමානො කතපටිසන්ථාරො තමත්ථං පිතු ආරොචෙත්වා ‘‘දෙථ මෙ දාතබ්බයුත්තකං, අජ්ජෙව දත්වා ආගමිස්සාමී’’ති ආහ. තං මාතාපිතරො ‘‘තාත, අජ්ජ විකාලො, ස්වෙ ගමිස්සසී’’ති වත්වා කහාපණෙ නීහරිත්වා භණ්ඩිකං බන්ධාපෙත්වා ඨපෙසුං. චොරා තං පවත්තිං ඤත්වා ඡත්තමාණවකස්ස ගමනමග්ගෙ අඤ්ඤතරස්මිං වනගහනෙ නිලීනා අච්ඡිංසු ‘‘මාණවං මාරෙත්වා කහාපණෙ ගණ්හිස්සාමා’’ති.

භගවා පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො ඡත්තමාණවකස්ස සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨානං, චොරෙහි මාරිතස්ස දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිං, තතො සහ විමානෙන ආගතස්ස තත්ථ සන්නිපතිතපරිසාය ච ධම්මාභිසමයං දිස්වා පඨමතරමෙව ගන්ත්වා මාණවකස්ස ගමනමග්ගෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. මාණවො ආචරියධනං ගහෙත්වා සෙතබ්‍යතො උක්කට්ඨාභිමුඛො ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ භගවන්තං නිසින්නං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා අට්ඨාසි. ‘‘කුහිං ගමිස්සසී’’ති භගවතා වුත්තො ‘‘උක්කට්ඨං, භො ගොතම, ගමිස්සාමි මය්හං ආචරියස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස ගරුදක්ඛිණං දාතු’’න්ති ආහ. අථ භගවා ‘‘ජානාසි පන ත්වං, මාණව, තීණි සරණානි, පඤ්ච සීලානී’’ති වත්වා තෙන ‘‘නාහං ජානාමි, කිමත්ථියානි පනෙතානි කීදිසානි චා’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉදමීදිස’’න්ති සරණගමනස්ස සීලසමාදානස්ස ච ඵලානිසංසං විභාවෙත්වා ‘‘උග්ගණ්හාහි තාව, මාණවක, සරණගමනවිධි’’න්ති වත්වා ‘‘සාධු උග්ගණ්හිස්සාමි, කථෙථ භන්තෙ භගවා’’ති තෙන යාචිතො තස්ස රුචියා අනුරූපං ගාථාබන්ධවසෙන සරණගමනවිධිං දස්සෙන්තො –

886. ‘‘යො වදතං පවරො මනුජෙසු, සක්‍යමුනී භගවා කතකිච්චො;

පාරගතො බලවීරියසමඞ්ගී, තං සුගතං සරණත්ථමුපෙහි.

887. ‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං, ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං;

මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං, ධම්මමිමං සරණත්ථමුපෙහි.

888. ‘‘යත්ථ ච දින්න මහප්ඵලමාහු, චතූසු සුචීසු පුරිසයුගෙසු;

අට්ඨ ච පුග්ගල ධම්මදසා තෙ, සඞ්ඝමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. –

තිස්සො ගාථායො අභාසි.

886. තත්ථ යොති අනියමිතවචනං, තස්ස ‘‘ත’’න්ති ඉමිනා නියමනං වෙදිතබ්බං. වදතන්ති වදන්තානං. පවරොති සෙට්ඨො, කථිකානං උත්තමො වාදීවරොති අත්ථො. මනුජෙසූති උක්කට්ඨනිද්දෙසො යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති. භගවා පන දෙවමනුස්සානම්පි බ්‍රහ්මානම්පි සබ්බෙසම්පි සත්තානං පවරොයෙව, භගවතො ච චරිමභවෙ මනුස්සෙසු උප්පන්නතාය වුත්තං ‘‘මනුජෙසූ’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘සක්‍යමුනී’’ති. සක්‍යකුලප්පසුතතාය සක්‍යො, කායමොනෙය්‍යාදීහි සමන්නාගතතො අනවසෙසස්ස ච ඤෙය්‍යස්ස මුනනතො මුනි චාති සක්‍යමුනි. භාග්‍යවන්තතාදීහි චතූහි කාරණෙහි භගවා. චතූහි මග්ගෙහි කාතබ්බස්ස පරිඤ්ඤාදිපභෙදස්ස සොළසවිධස්ස කිච්චස්ස කතත්තා නිප්ඵාදිතත්තා කතකිච්චො. පාරං සක්කායස්ස පරතීරං නිබ්බානං ගතො සයම්භුඤාණෙන අධිගතොති පාරගතො. අසදිසෙන කායබලෙන, අනඤ්ඤසාධාරණෙන ඤාණබලෙන, චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියෙන ච සමන්නාගතත්තා බලවීරියසමඞ්ගී. සොභනගමනත්තා, සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ච ගදිතත්තා සුගතො. තං සුගතං සම්මාසම්බුද්ධං සරණත්ථං සරණාය පරායණාය අපායදුක්ඛවට්ටදුක්ඛපරිත්තාණාය උපෙහි උපගච්ඡ, අජ්ජ පට්ඨාය අහිතනිවත්තනෙන හිතසංවඩ්ඪනෙන ‘‘අයං මෙ භගවා සරණං තාණං ලෙණං පරායණං ගති පටිසරණ’’න්ති භජ සෙව, එවං ජානාහි වා බුජ්ඣස්සූති අත්ථො.

887. රාගවිරාගන්ති අරියමග්ගමාහ. තෙන හි අරියා අනාදිකාලභාවිතම්පි රාගං විරජ්ජෙන්ති. අනෙජමසොකන්ති අරියඵලං. තඤ්හි එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අවසිට්ඨානඤ්ච සොකනිමිත්තානං කිලෙසානං සබ්බසො පටිප්පස්සම්භනතො ‘‘අනෙජං අසොක’’න්ති ච වුච්චති. ධම්මන්ති සභාවධම්මං. සභාවතො ගහෙතබ්බධම්මො හෙස යදිදං මග්ගඵලනිබ්බානානි, න පරියත්තිධම්මො විය පඤ්ඤත්තිධම්මවසෙන. ධම්මන්ති වා පරමත්ථධම්මං, නිබ්බානන්ති අත්ථො. සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතං සඞ්ඛතං, න සඞ්ඛතන්ති අසඞ්ඛතං. තදෙව නිබ්බානං. නත්ථි එත්ථ කිඤ්චිපි පටිකූලන්ති අප්පටිකූලං. සවනවෙලායං උපපරික්ඛණවෙලායං පටිපජ්ජනවෙලායන්ති සබ්බදාපි ඉට්ඨමෙවාති මධුරං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසන්නිස්සයාය පටිභානසම්පදාය පවත්තිතත්තා සුප්පවත්තිභාවතො නිපුණභාවතො ච පගුණං. විභජිතබ්බස්ස අත්ථස්ස ඛන්ධාදිවසෙන කුසලාදිවසෙන උද්දෙසාදිවසෙන ච සුට්ඨු විභජනතො සුවිභත්තං. තීහිපි පදෙහි පරියත්තිධම්මමෙව වදති. තෙනෙව හිස්ස ආපාථකාලෙ විය විමද්දනකාලෙපි කථෙන්තස්ස විය සුණන්තස්සාපි සම්මුඛීභාවතො උභතොපච්චක්ඛතාය දස්සනත්ථං ‘‘ඉම’’න්ති වුත්තං. ධම්මන්ති යථාවපටිපජ්ජන්තෙ අපායදුක්ඛපාතතො ධාරණත්ථෙන ධම්මං, ඉදං චතුබ්බිධස්සාපි ධම්මස්ස සාධාරණවචනං. පරියත්තිධම්මොපි හි සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨානමත්තායපි යථාවපටිපත්තියා අපායදුක්ඛපාතතො ධාරෙති එව. ඉමස්ස ච අත්ථස්ස ඉදමෙව විමානං සාධකන්ති දට්ඨබ්බං. සාධාරණභාවෙන යථාවුත්තධම්මස්ස පච්චක්ඛං කත්වා දස්සෙන්තො පුන ‘‘ඉම’’න්ති ආහ.

888. යත්ථාති යස්මිං අරියසඞ්ඝෙ. දින්නන්ති පරිච්චත්තං අන්නාදිදෙය්‍යධම්මං. දින්න මහප්ඵලන්ති ගාථාසුඛත්ථං අනුනාසිකලොපො කතො. අච්චන්තමෙව කිලෙසාසුචිතො විසුජ්ඣනෙන සුචීසු ‘‘සොතාපන්නො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො’’තිආදිනා (අ. නි. 8.60) වුත්තෙසු චතූසු පුරිසයුගෙසු. අට්ඨාති මග්ගට්ඨඵලට්ඨෙසු යුගළෙ අකත්වා විසුං විසුං ගහණෙන අට්ඨ පුග්ගලා. ගාථාසුඛත්ථමෙව චෙත්ථ ‘‘පුග්ගල ධම්මදසා’’ති රස්සං කත්වා නිද්දෙසො. ධම්මදසාති චතුසච්චධම්මස්ස නිබ්බානධම්මස්ස ච පච්චක්ඛතො දස්සනකා. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවෙන සඞ්ඝං.

එවං භගවතා තීහි ගාථාහි සරණගුණසන්දස්සනෙන සද්ධිං සරණගමනවිධිම්හි වුත්තෙ මාණවො තංතංසරණගුණානුස්සරණමුඛෙන සරණගමනවිධිනො අත්තනො හදයෙ ඨපිතභාවං විභාවෙන්තො තස්සා තස්සා ගාථාය අනන්තරං ‘‘යො වදතං පවරො’’තිආදිනා තං තං ගාථං පච්චනුභාසි. එවං පච්චනුභාසිත්වා ඨිතස්ස පඤ්ච සික්ඛාපදානි සරූපතො ඵලානිසංසතො ච විභාවෙත්වා තෙසං සමාදානවිධිං කථෙසි. සො තම්පි සුට්ඨු උපධාරෙත්වා පසන්නමානසො ‘‘හන්දාහං භගවා ගමිස්සාමී’’ති වත්වා රතනත්තයගුණං අනුස්සරන්තො තංයෙව මග්ගං පටිපජ්ජි. භගවාපි ‘‘අලං ඉමස්ස එත්තකං කුසලං දෙවලොකූපපත්තියා’’ති ජෙතවනමෙව අගමාසි.

මාණවස්ස පන පසන්නචිත්තස්ස රතනත්තයගුණං සල්ලක්ඛණවසෙන ‘‘සරණං උපෙමී’’ති පවත්තචිත්තුප්පාදතාය සරණෙසු ච, භගවතා වුත්තනයෙන පඤ්චන්නං සීලානං අධිට්ඨානෙන සීලෙසු ච පතිට්ඨිතස්ස තෙනෙව නයෙන රතනත්තයගුණෙ අනුස්සරන්තස්සෙව ගච්ඡන්තස්ස චොරා මග්ගෙ පරියුට්ඨිංසු. සො තෙ අගණෙත්වා රතනත්තයගුණෙ අනුස්සරන්තොයෙව ගච්ඡති. තඤ්චෙකො චොරො ගුම්බන්තරං උපනිස්සාය ඨිතො විසපීතෙන සරෙන සහසාව විජ්ඣිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා කහාපණභණ්ඩිකං ගහෙත්වා අත්තනො සහායෙහි සද්ධිං පක්කාමි. මාණවො පන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ තිංසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ සුත්තප්පබුද්ධො විය අච්ඡරාසහස්සපරිවුතො සට්ඨිසකටභාරාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතත්තභාවො නිබ්බත්ති, තස්ස විමානස්ස ආභා සාතිරෙකානි වීසතියොජනානි ඵරිත්වා තිට්ඨති.

අථ මාණවං කාලකතං දිස්වා සෙතබ්‍යගාමවාසිනො මනුස්සා සෙතබ්‍යං ගන්ත්වා තස්ස මාතාපිතූනං උක්කට්ඨගාමවාසිනො ච උක්කට්ඨං ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස කථෙසුං. තං සුත්වා තස්ස මාතාපිතරො ඤාතිමිත්තා බ්‍රාහ්මණො ච පොක්ඛරසාති සපරිවාරා අස්සුමුඛා රොදමානා තං පදෙසං අගමංසු, යෙභුය්‍යෙන සෙතබ්‍යවාසිනො ච උක්කට්ඨවාසිනො ච ඉච්ඡානඞ්ගලවාසිනො ච සන්නිපතිංසු, මහාසමාගමො අහොසි. අථ මාණවස්ස මාතාපිතරො මග්ගස්ස අවිදූරෙ චිතකං සජ්ජෙත්වා සරීරකිච්චං කාතුං ආරභිංසු.

අථ භගවා චින්තෙසි ‘‘මයි ගතෙ ඡත්තමාණවො මං වන්දිතුං ආගමිස්සති, ආගතඤ්ච තං කතකම්මං කථාපෙන්තො කම්මඵලං පච්චක්ඛං කාරෙත්වා ධම්මං දෙසෙස්සාමි, එවං මහාජනස්ස ධම්මාභිසමයො භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං තං පදෙසං උපගන්ත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි ඡබ්බණ්ණබුද්ධරංසියො විස්සජ්ජෙන්තො. අථ ඡත්තමාණවදෙවපුත්තොපි අත්තනො සම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා, තස්සා කාරණං උපධාරෙන්තො සරණගමනඤ්ච සීලසමාදානඤ්ච දිස්වා, විම්හයජාතො භගවති සඤ්ජාතපසාදබහුමානො ‘‘ඉදානෙවාහං ගන්ත්වා භගවන්තඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච වන්දිස්සාමි, රතනත්තයගුණෙ ච මහාජනස්ස පාකටෙ කරිස්සාමී’’ති කතඤ්ඤුතං නිස්සාය සකලං තං අරඤ්ඤපදෙසං එකාලොකං කරොන්තො, සහ විමානෙන ආගන්ත්වා විමානතො ඔරුය්හ මහතා පරිවාරෙන සද්ධිං දිස්සමානරූපො උපසඞ්කමිත්වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතන්තො අභිවාදෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ එකමන්තං අට්ඨාසි. තං දිස්වා මහාජනො ‘‘කො නු ඛො අයං දෙවො වා බ්‍රහ්මා වා’’ති අච්ඡරියබ්භුතජාතො උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං පරිවාරෙසි. භගවා තෙන කතපුඤ්ඤකම්මං පාකටං කාතුං –

889. ‘‘න තථා තපති නභෙ සූරියො, චන්දො ච න භාසති න ඵුස්සො;

යථා අතුලමිදං මහප්පභාසං, කො නු ත්වං තිදිවා මහිං උපාගා.

890. ‘‘ඡින්දති රංසී පභඞ්කරස්ස, සාධිකවීසතියොජනානි ආභා;

රත්තිමපි යථා දිවං කරොති, පරිසුද්ධං විමලං සුභං විමානං.

891. ‘‘බහුපදුමවිචිත්‍රපුණ්ඩරීකං, වොකිණ්ණං කුසුමෙහි නෙකචිත්තං;

අරජවිරජහෙමජාලඡන්නං, ආකාසෙ තපති යථාපි සූරියො.

892. ‘‘රත්තම්බරපීතවාසසාහි, අගරුපියඞ්ගුචන්දනුස්සදාහි;

කඤ්චනතනුසන්නිභත්තචාහි, පරිපූරං ගගනංව තාරකාහි.

893. ‘‘නරනාරියො බහුකෙත්ථනෙකවණ්ණා, කුසුමවිභූසිතාභරණෙත්ථ සුමනා;

අනිලපමුඤ්චිතා පවන්ති සුරභිං, තපනියවිතතා සුවණ්ණඡන්නා.

894. ‘‘කිස්ස සංයමස්ස අයං විපාකො, කෙනාසි කම්මඵලෙනිධූපපන්නො;

යථා ච තෙ අධිගතමිදං විමානං, තදනුපදං අවචාසි ඉග්ඝ පුට්ඨො’’ති. –

තං දෙවපුත්තං පටිපුච්ඡි.

886. තත්ථ තපතීති දිප්පති. නභෙති ආකාසෙ. ඵුස්සොති ඵුස්සතාරකා. අතුලන්ති අනුපමං, අප්පමාණං වා. ඉදං වුත්තං හොති – යථා ඉදං තව විමානං අනුපමං අප්පමාණං පභස්සරභාවෙන තතො එව මහප්පභාසං ආකාසෙ දිප්පති, න තථා තාරකරූපානි දිප්පන්ති, න චන්දො, තානි තාව තිට්ඨන්තු, නාපි සූරියො දිප්පති, එවංභූතො කො නු ත්වං දෙවලොකතො ඉමං භූමිපදෙසං උපගතො, තං පාකටං කත්වා ඉමස්ස මහාජනස්ස කථෙහීති.

890. ඡින්දතීති විච්ඡින්දති, පවත්තිතුං අදෙන්තො පටිහනතීති අත්ථො. රංසීති රස්මියො. පභඞ්කරස්සාති සූරියස්ස. තස්ස ච විමානස්ස පභා සමන්තතො පඤ්චවීසති යොජනානි ඵරිත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘සාධිකවීසතියොජනානි ආභා’’ති. රත්තිමපි යථා දිවං කරොතීති අත්තනො පභාය අන්ධකාරං විධමන්තං රත්තිභාගම්පි දිවසභාගං විය කරොති. පරිසමන්තතො අන්තො චෙව බහි ච සුද්ධතාය පරිසුද්ධං. සබ්බසො මලාභාවෙන විමලං. සුන්දරතාය සුභං.

891. බහුපදුමවිචිත්‍රපුණ්ඩරීකන්ති බහුවිධරත්තකමලඤ්චෙව විචිත්තවණ්ණසෙතකමලඤ්ච. සෙතකමලං පදුමං, රත්තකමලං පුණ්ඩරීකන්ති වදන්ති. වොකිණ්ණං කුසුමෙහීති අඤ්ඤෙහි ච නානාවිධෙහි පුප්ඵෙහි සමොකිණ්ණං. නෙකචිත්තන්ති මාලාකම්මලතාකම්මාදිනානාවිධවිචිත්තං. අරජවිරජහෙමජාලඡන්නන්ති සයං අපගතරජං විරජෙන නිද්දොසෙන කඤ්චනජාලෙන ඡාදිතං.

892. රත්තම්බරපීතවාසසාහීති රත්තවත්ථාහි චෙව පීතවත්ථාහි ච. එකා හි රත්තං දිබ්බවත්ථං නිවාසෙත්වා පීතං උත්තරියං කරොති, අපරා පීතං නිවාසෙත්වා රත්තං උත්තරියං කරොති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘රත්තම්බරපීතවාසසාහී’’ති. අගරුපියඞ්ගුචන්දනුස්සදාහීති අගරුගන්ධෙන පියඞ්ගුමාලාහි චන්දනගන්ධෙහි ච උස්සදාහි, උස්සන්නදිබ්බාගරුගන්ධාදිකාහීති අත්ථො. කඤ්චනතනුසන්නිභත්තචාහීති කනකසදිසසුඛුමච්ඡවීහි. පරිපූරන්ති තහං තහං විචරන්තීහි සඞ්ගීතිපසුතාහි ච පරිපුණ්ණං.

893. බහුකෙත්ථාති බහුකා එත්ථ. අනෙකවණ්ණාති නානාරූපා. කුසමවිභූසිතාභරණාති විසෙසතො සුරභිවායනත්ථං දිබ්බකුසුමෙහි අලඞ්කතදිබ්බාභරණා. එත්ථාති එතස්මිං විමානෙ. සුමනාති සුන්දරමනා පමුදිතචිත්තා. අනිලපමුඤ්චිතා පවන්ති සුරභින්ති අනිලෙන පමුඤ්චිතගන්ධානං පුප්ඵානං වායුනා විමුත්තපත්තපුටං විය විබන්ධතාය විකසිතතාය ච සුගන්ධං පවායන්ති. ‘‘අනිලපධූපිතා’’තිපි පඨන්ති, වාතෙන මන්දං ආවුය්හමානා හෙමමයපුප්ඵාති අත්ථො. කනකචීරකාදීහි වෙණිආදීසු ඔතතතාය තපනියවිතතා. යෙභුය්‍යෙන කඤ්චනාභරණෙහි අච්ඡාදිතසරීරතාය සුවණ්ණඡන්නා. නරනාරියොති දෙවපුත්තා දෙවධීතරො ච බහුකා එත්ථ තව විමානෙති දස්සෙති.

894. ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො පුට්ඨොති පුච්ඡිතො ඉමස්ස මහාජනස්ස කම්මඵලපච්චක්ඛභාවායාති අධිප්පායො.

තතො දෙවපුත්තො ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

895. ‘‘සයමිධ පථෙ සමෙච්ච මාණවෙන, සත්ථානුසාසි අනුකම්පමානො;

තව රතනවරස්ස ධම්මං සුත්වා, කරිස්සාමීති ච බ්‍රවිත්ථ ඡත්තො.

896. ‘‘ජිනවරපවරං උපෙහි සරණං, ධම්මඤ්චාපි තථෙව භික්ඛුසඞ්ඝං;

නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙ, පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසිං.

897. ‘‘මා ච පාණවධං විවිධං චරස්සු අසුචිං,

න හි පාණෙසු අසඤ්ඤතං අවණ්ණයිංසු සප්පඤ්ඤා;

නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙ, පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසිං.

898. ‘‘මා ච පරජනස්ස රක්ඛිතම්පි, ආදාතබ්බමමඤ්ඤිථො අදින්නං;

නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙ, පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසිං.