7. පෙසවතීවිමානවණ්ණනා

ඵලිකරජතහෙමජාලඡන්නන්ති පෙසවතීවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන මගධෙසු නාලකගාමෙ එකස්මිං ගහපතිමහාසාරකුලෙ පෙසවතී නාම කුලසුණ්හා අහොසි. සා කිර කස්සපස්ස භගවතො යොජනිකෙ කනකථූපෙ කයිරමානෙ දාරිකා හුත්වා මාතරා සද්ධිං චෙතියට්ඨානං ගන්ත්වා මාතරං පුච්ඡි ‘‘කිං ඉමෙ, අම්ම, කරොන්තී’’ති? ‘‘චෙතියං කාතුං සුවණ්ණිට්ඨකා කරොන්තී’’ති. තං සුත්වා දාරිකා පසන්නමානසා මාතරං ආහ – ‘‘අම්ම, මම ගීවාය ඉදං සොවණ්ණමයං ඛුද්දකපිළන්ධනං අත්ථි, ඉමාහං චෙතියත්ථාය දෙමී’’ති. මාතා ‘‘සාධු දෙහී’’ති වත්වා තං ගීවතො ඔමුඤ්චිත්වා සුවණ්ණකාරස්ස හත්ථෙ අදාසි ‘‘ඉදං ඉමාය දාරිකාය පරිච්චජිතං, ඉමම්පි පක්ඛිපිත්වා ඉට්ඨකං කරොහී’’ති. සුවණ්ණකාරො තථා අකාසි. සා දාරිකා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තෙනෙව පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා සුගතියංයෙව අපරාපරං සංසරන්තී අම්හාකං භගවතො කාලෙ නාලකගාමෙ නිබ්බත්තා අනුක්කමෙන ද්වාදසවස්සිකා ජාතා.

සා එකදිවසං මාතරා පෙසිතං මූලං ගහෙත්වා තෙලත්ථාය අඤ්ඤතරං ආපණං අගමාසි. තස්මිඤ්ච ආපණෙ අඤ්ඤතරො කුටුම්බියපුත්තො පිතරා නිදහිත්වා ඨපිතං බහුං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං මුත්තාමණිරතනානි ච ගහෙතුං උද්ධරන්තො ආපණිකො කම්මබලෙන කථලපාසාණසක්ඛරරූපෙන උපට්ඨහන්තානි දිස්වා තතො එකදෙසං ‘‘පුඤ්ඤවන්තානං වසෙන හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි භවිස්සතී’’ති වීමංසිතුං රාසිං කත්වා ඨපෙසි. අථ නං සා දාරිකා දිස්වා ‘‘කස්මා ආපණෙ රතනානි එවං ඨපිතානි, නනු නාම සම්මදෙව පටිසාමෙතබ්බානී’’ති ආහ. ආපණිකො තං සුත්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤා අයං දාරිකා, ඉමිස්සා වසෙන සබ්බමිදං හිරඤ්ඤාදි එව හුත්වා අම්හාකං විනියොගං ගමිස්සති, සඞ්ගණ්හිස්සාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා තස්සා මාතු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ඉමං දාරිකං මය්හං පුත්තස්සත්ථාය දෙහී’’ති වාරෙත්වා බහුධනං දත්වා ආවාහවිවාහං කත්වා තං අත්තනො ගෙහං ආනෙසි. අථස්සා සීලාචාරං ඤත්වා භණ්ඩාගාරං විවරිත්වා ‘‘කිං එත්ථ පස්සසී’’ති වත්වා තාය ‘‘හිරඤ්ඤසුවණ්ණමණිමෙව රාසිකතං පස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘එතානි අම්හාකං කම්මබලෙන අන්තරධායන්තානි තව පුඤ්ඤවිසෙසෙන පුන විසෙසානි ජාතානි, තස්මා ඉතො පට්ඨාය ඉමස්මිං ගෙහෙ සබ්බං ත්වංයෙව විචාරෙහි, තයා දින්නමෙව මයං පරිභුඤ්ජිස්සාමා’’ති වත්වා තතො පභුති තං ‘‘පෙසවතී’’ති වොහරිංසු.

තෙන ච සමයෙන ආයස්මා ධම්මසෙනාපති අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරානං පරික්ඛීණභාවං ඤත්වා ‘‘මය්හං මාතුයා රූපසාරිබ්‍රාහ්මණියා පොසාවනිකමූලං දත්වා පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පරිනිබ්බානං අනුජානාපෙත්වා සත්ථු ආණාය මහන්තං පාටිහාරියං දස්සෙත්වා අනෙකෙහි ථුතිසහස්සෙහි භගවන්තං ථොමෙත්වා යාව දස්සනවිසයාතික්කමා අභිමුඛොව අපක්කමිත්වා පුන වන්දිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො විහාරා නික්ඛම්ම භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදං දත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං සමස්සාසෙත්වා චතස්සොපි පරිසා නිවත්තෙත්වා අනුක්කමෙන නාලකගාමං පත්වා මාතරං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා පච්චූසසමයෙ ජාතොවරකෙ පරිනිබ්බායි. පරිනිබ්බුතස්ස චස්ස සරීරසක්කාරකරණවසෙන දෙවා චෙව මනුස්සා ච සත්තාහං වීතිනාමෙසුං, අගරුචන්දනාදීහි හත්ථසතුබ්බෙධං චිතකමකංසු.

පෙසවතීපි ථෙරස්ස පරිනිබ්බානං සුත්වා ‘‘ගන්තා පූජෙස්සාමී’’ති සුවණ්ණපුප්ඵෙහි ගන්ධජාතෙහි ච පූරිතානි චඞ්කොටකානි ගාහාපෙත්වා ගන්තුකාමා සසුරං ආපුච්ඡිත්වා තෙන ‘‘ත්වං ගරුභාරා, තත්ථ ච මහාජනසම්මද්දො, පුප්ඵගන්ධානි පෙසෙත්වා ඉධෙව හොහී’’ති වුත්තාපි සද්ධාජාතා ‘‘යදිපි මෙ තත්ථ ජීවිතන්තරායො සියා, ගන්තාව පූජාසක්කාරං කරිස්සාමී’’ති තං වචනං අග්ගහෙත්වා සපරිවාරා තත්ථ ගන්ත්වා ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙත්වා කතඤ්ජලී අට්ඨාසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ථෙරං පූජෙතුං ආගතානං රාජපරිසානං හත්ථී මත්තො හුත්වා තං පදෙසං උපගඤ්ඡි. තං දිස්වා මරණභයභීතෙසු මනුස්සෙසු පලායන්තෙසු ජනසම්මද්දෙන පතිතං පෙසවතිං මහාජනො අක්කමිත්වා මාරෙසි. සා පූජාසක්කාරං කත්වා ථෙරගතාය සද්ධාය සම්පන්නචිත්තා එව කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති, අච්ඡරාසහස්සඤ්චස්සා පරිවාරො අහොසි.

සා තාවදෙව අත්තනො දිබ්බසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘කීදිසෙන නු ඛො පුඤ්ඤෙන මයා එසා ලද්ධා’’ති, තස්සා හෙතුං උපධාරෙන්තී ථෙරං උද්දිස්ස කතං පූජාසක්කාරං දිස්වා, රතනත්තයෙ අභිප්පසන්නමානසා සත්ථාරං වන්දිතුං අච්ඡරාසහස්සපරිවුතා සට්ඨිසකටභාරාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතත්තභාවා සුමහතියා දෙවිද්ධියා චන්දො විය ච සූරියො විය ච දස දිසා ඔභාසයමානා සහ විමානෙන ආගන්ත්වා විමානතො ඔරුය්හ භගවන්තං වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා වඞ්ගීසො භගවතො සමීපෙ නිසින්නො භගවන්තං එවමාහ ‘‘පටිභාති මං භගවා ඉමිස්සා දෙවතාය කතකම්මං පුච්ඡිතු’’න්ති. ‘‘පටිභාතු තං, වඞ්ගීසා’’ති භගවා අවොච. අථ ආයස්මා වඞ්ගීසො තාය දෙවතාය කතකම්මං පුච්ඡිතුකාමො පඨමං තාවස්සා විමානං සංවණ්ණෙන්තො ආහ –

646. ‘‘ඵලිකරජතහෙමජාලඡන්නං, විවිධචිත්‍රතලමද්දසං සුරම්මං;

බ්‍යම්හං සුනිම්මිතං තොරණූපපන්නං, රුචකුපකිණ්ණමිදං සුභං විමානං.

647. ‘‘භාති ච දස දිසා නභෙව සුරියො, සරදෙ තමොනුදො සහස්සරංසී;

තථා තපති මිදං තව විමානං, ජලමිව ධූමසිඛො නිසෙ නභග්ගෙ.

648. ‘‘මුසතීව නයනං සතෙරතාව, ආකාසෙ ඨපිතමිදං මනුඤ්ඤං;

වීණාමුරජසම්මතාළඝුට්ඨං, ඉද්ධං ඉන්දපුරං යථා තවෙදං.

649. ‘‘පදුමකුමුදුප්පලකුවලයං, යොධිකබන්ධුකනොජකා ච සන්ති;

සාලකුසුමිතපුප්ඵිතා අසොකා, විවිධදුමග්ගසුගන්ධසෙවිතමිදං.

650. ‘‘සළලලබුජභුජකසංයුත්තා, කුසකසුඵුල්ලිතලතාවලම්බිනීහි;

මණිජාලසදිසා යසස්සිනී, රම්මා පොක්ඛරණී උපට්ඨිතා තෙ.

651. ‘‘උදකරුහා ච යෙත්ථි පුප්ඵජාතා, ථලජා යෙ ච සන්ති රුක්ඛජාතා;

මානුසකාමානුස්සකා ච දිබ්බා, සබ්බෙ තුය්හං නිවෙසනම්හි ජාතා.

652. ‘‘කිස්ස සංයමදමස්සයං විපාකො, කෙනාසි කම්මඵලෙනිධූපපන්නා;

යථා ච තෙ අධිගතමිදං විමානං, තදනුපදං අවචාසිළාරපම්හෙ’’ති.

646. තත්ථ ඵලිකරජතහෙමජාලඡන්නන්ති ඵලිකමණීහි රජතහෙමජාලෙහි ච ඡාදිතං, ඵලිකමණිමයාහි භිත්තීහි රජතහෙමමයෙහි ජාලෙහි ච සමන්තතො හෙට්ඨා ච උපරි ච ඡාදිතං, විවිධවණ්ණානං විචිත්තසන්නිවෙසානඤ්ච තලානං භූමීනං වසෙන විවිධචිත්‍රතලං අද්දසං පස්සිං. සුරම්මන්ති සුට්ඨු රමණීයං. විහරිතුකාමා වසන්ති එත්ථාති බ්‍යම්හං, භවනං. තොරණූපපන්නන්ති විවිධමාලාකම්මාදිවිචිත්තෙන සත්තරතනමයෙන තොරණෙන උපෙතං. තොරණන්ති වා ද්වාරකොට්ඨකපාසාදස්ස නාමං, තෙන ච අනෙකභූමකෙන විචිත්තාකාරෙන තං විමානං උපෙතං. රුචකුපතිණ්ණන්ති සුවණ්ණවාලිකාහි ඔකිණ්ණඞ්ගණං. වාලිකසදිසා හි සුවණ්ණඛණ්ඩා රුචා නාම, රුචමෙව රුචකන්ති වුත්තං. සුභන්ති සොභති, සුට්ඨු භාතීති වා සුභං. විමානන්ති විසිට්ඨමානං, පමාණතො මහන්තන්ති අත්ථො.

647. භාතීති ජොතති උජ්ජලති. නභෙව සුරියොති ආකාසෙ ආදිච්චො විය. සරදෙති සරදසමයෙ. තමොනුදොති අන්ධකාරවිද්ධංසනො. තථා තපති මිදන්ති යථා සරදකාලෙ සහස්සරංසී සූරියො, තථා තපති දිබ්බති ඉදං තව විමානං, ම-කාරො පදසන්ධිකරො. ජලමිව ධූමසිඛොති ජලන්තො අග්ගි විය. අග්ගි හි තස්ස අග්ගතො ධූමො පඤ්ඤායතීති ‘‘ධූමසිඛො ධූමකෙතූ’’ති ච වුච්චති. නිසෙති නිසති, රත්තියන්ති අත්ථො. නභග්ගෙති නභකොට්ඨාසෙ, ආකාසපදෙසෙති වුත්තං හොති. ‘‘නගග්ගෙ’’ති වා පාඨො, පබ්බතසිඛරෙති අත්ථො. ඉදං තව විමානන්ති යොජනා.

648. මුසතීව නයනන්ති අතිවිය අත්තනො පභස්සරතාය පටිහනන්තං දස්සනකිච්චං කාතුං අදෙන්තං ඔලොකෙන්තානං චක්ඛුං මුසති විය. තෙනාහ ‘‘සතෙරතාවා’’ති, විජ්ජුලතා වියාති අත්ථො. වීණාමුරජසම්මතාළඝුට්ඨන්ති මහතීආදිවීණානං භෙරිආදිපටහානං හත්ථතාළකංසතාළානඤ්ච සද්දෙහි ඝොසිතං එකනින්නාදං. ඉද්ධන්ති දෙවපුත්තෙහි දෙවධීතාහි දිබ්බසම්පත්තියා ච සමිද්ධං. ඉන්දපුරං යථාති සුදස්සනනගරං විය.

649. පදුමානි ච කුමුදානි ච උප්පලානි ච කුවලයානි ච පදුමකුමුදුප්පලකුවලයන්ති එකත්තවසෙන වුත්තං. අත්ථීති වචනං පරිණාමෙත්වා යොජෙතබ්බං. තත්ථ පදුමග්ගහණෙන පුණ්ඩරීකම්පි ගහිතං, කුමුදග්ගහණෙන සෙතරත්තභෙදානි සබ්බානි කුමුදානි, උප්පලග්ගහණෙන රත්තඋප්පලං සබ්බා වා උප්පලජාති, කුවලයග්ගහණෙන නීලුප්පලමෙව ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. යොධිකබන්ධුකනොජකා ච සන්තීති ච-කාරො නිපාතමත්තං, යොධිකබන්ධුජීවකඅනොජකරුක්ඛා ච සන්තීති අත්ථො. කෙචි ‘‘අනොජකාපි සන්තී’’ති පාඨං වත්වා ‘‘අනොජකාපීති වුත්තං හොතී’’ති අත්ථං වදන්ති. සාලකුසුමිතපුප්ඵිතා අසොකාති සාලා කුසුමිතා පුප්ඵිතා අසොකාති යොජෙතබ්බං. විවිධදුමග්ගසුගන්ධසෙවිතමිදන්ති නානාවිධානං උත්තමරුක්ඛානං සොභනෙහි ගන්ධෙහි සෙවිතං පරිභාවිතං ඉදං තෙ විමානන්ති අත්ථො.

650. සළලලබුජභුජකසංයුත්තාති තීරෙ ඨිතෙහි සළලෙහි ලබුජෙහි භුජකරුක්ඛෙහි ච සහිතා. භුජකො නාම එකො සුගන්ධරුක්ඛො දෙවලොකෙ ච ගන්ධමාදනෙ ච අත්ථි, අඤ්ඤත්ථ නත්ථීති වදන්ති. කුසකසුඵුල්ලිතලතාවලම්බිනීහීති කුසකෙහි තාලනාළිකෙරාදීහි තිණජාතීහි ඔලම්බමානාහි සන්තානකවල්ලිආදීහි සුට්ඨු කුසුමිතලතාහි ච සංයුත්තාති යොජනා. මණිජාලසදිසාති මණිජාලසදිසජලා. ‘‘මණිජලසදිසා’’තිපි පාළි, මණිසදිසජලාති අත්ථො. යසස්සිනීති දෙවතාය ආලපනං. උපට්ඨිතා තෙති යථාවුත්තගුණා රමණීයා පොක්ඛරණී තව විමානසමීපෙ ඨිතා.

651. උදකරුහාති යථාවුත්තෙ පදුමාදිකෙ සන්ධාය වදති. යෙත්ථීති යෙ අත්ථි. ථලජාති යොධිකාදිකා. යෙ ච සන්තීති යෙ අඤ්ඤෙපි රුක්ඛජාතා පුප්ඵූපගා ච ඵලූපගා ච, තෙපි තව විමානසමීපෙ සන්තියෙව.

652. කිස්ස සංයමදමස්සයං විපාකොති කායසංයමාදීසු කීදිසස්ස සංයමස්ස, ඉන්ද්‍රියදමනාදීසු කීදිසස්ස දමස්ස අයං විපාකො. කෙනාසීති අඤ්ඤමෙව උපපත්තිනිබ්බත්තකං, අඤ්ඤං උපභොගසුඛනිබ්බත්තකං හොතීති ‘‘කෙනාසි කම්මඵලෙනිධූපපන්නා’’ති වත්වා පුන ‘‘යථා ච තෙ අධිගතමිදං විමාන’’න්ති ආහ. තත්ථ කම්මඵලෙනාති කම්මඵලෙන විපච්චිතුං ආරද්ධෙනාති වචනසෙසො, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චෙතං කරණවචනං. තදනුපදං අවචාසීති තං කම්මං මයා වුත්තපදස්ස අනුපදං අනුරූපපදං කත්වා කථෙය්‍යාසි. අළාරපම්හෙති බහලසංහතපඛුමෙ, ගොපඛුමෙති අධිප්පායො.

අථ දෙවතා ආහ –

653. ‘‘යථා ච මෙ අධිගතමිදං විමානං, කොඤ්චමයූරචකොර සඞ්ඝචරිතං;

දිබ්‍යපිලවහංසරාජචිණ්ණං, දිජකාරණ්ඩවකොකිලාභිනදිතං.

654. ‘‘නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධා, පාටලිජම්බුඅසොකරුක්ඛවන්තං;

යථා ච මෙ අධිගතමිදං විමානං, තං තෙ පවෙදයාමි සුණොහි භන්තෙ.

655. ‘‘මගධවරපුරත්ථිමෙන, නාලකගාමො නාම අත්ථි භන්තෙ;

තත්ථ අහොසිං පුරෙ සුණිසා, පෙසවතීති තත්ථ ජානිංසු මමං.

656. ‘‘සාහමපචිතත්ථධම්මකුසලං, දෙවමනුස්සපූජිතං මහන්තං;

උපතිස්සං නිබ්බුතමප්පමෙය්‍යං, මුදිතමනා කුසුමෙහි අබ්භුකිරිං.

657. ‘‘පරමගතිගතඤ්ච පූජයිත්වා, අන්තිමදෙහධරං ඉසිං උළාරං;

පහාය මානුසකං සමුස්සයං, තිදසගතා ඉධ මාවසාමි ඨාන’’න්ති.

653. තත්ථ කොඤ්චමයූරචකොරසඞ්ඝචරිතන්ති සාරසසිඛණ්ඩිකුම්භකාරකුක්කුටගණෙහි තත්ථ තත්ථ විචරිතං. දිබ්‍යපිලවහංසරාජචිණ්ණන්ති උදකෙ පිලවිත්වා විචරණතො ‘‘පිලවා’’ති ලද්ධනාමෙහි උදකසකුණෙහි හංසරාජෙහි ච තහිං තහිං විචරිතං. දිජකාරණ්ඩවකොකිලාභිනදිතන්ති කාරණ්ඩවෙහි කාදම්බෙහි කොකිලෙහි අඤ්ඤෙහි ච දිජෙහි අභිනාදිතං.

654. නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධාති නානාවිධසාඛාපසාඛවන්තා නානාපුප්ඵරුක්ඛා නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛා, තෙහි විවිධං චිත්තාකාරං විචිත්තසන්නිවෙසං නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධා. ‘‘විවිධ’’න්ති හි වත්තබ්බෙ ‘‘විවිධා’’ති වුත්තං. සන්තානකාති හි කාමවල්ලියො, නානාවිධපුප්ඵරුක්ඛා ච විවිධා එත්ථ සන්ති, තෙහි වා විවිධන්ති නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධා. ‘‘නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධං, පාටලිජම්බුඅසොකරුක්ඛවන්ත’’න්ති ච කෙචි පඨන්ති. තෙහි ‘‘පුප්ඵරුක්ඛා සන්තී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘පුප්ඵරුක්ඛා’’ති වා අවිභත්තිකනිද්දෙසො, පුප්ඵරක්ඛන්ති වුත්තං හොති.

655. මගධවරපුරත්ථිමෙනාති මගධවරෙ පුරත්ථිමෙන, අභිසම්බොධිට්ඨානතාය උත්තමෙ මගධරට්ඨෙ පුරත්ථිමදිසාය. තත්ථ අහොසිං පුරෙ සුණිසාති පුබ්බෙ අහං තස්මිං නාලකගාමෙ එකස්මිං ගහපතිකුලෙ සුණිසා සුණ්හා අහොසිං.

656. සාති සයං. අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච කුසලොති අත්ථධම්මකුසලො, භගවා. අපචිතො අත්ථධම්මකුසලො එතෙනාති අපචිතත්ථධම්මකුසලො, ධම්මසෙනාපති, තං. අපචිතං වා අපචයො, නිබ්බානං, තස්මිං අවසිට්ඨඅත්ථධම්මෙ ච කුසලං, අපචිතෙ වා පූජනීයෙ අත්ථෙ ධම්මෙ නිරොධෙ මග්ගෙ ච කුසලං. මහන්තෙහි උළාරෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි සමන්නාගතත්තා මහන්තං. කුසුමෙහීති රතනමයෙහි ඉතරෙහි ච කුසුමෙහි.

657. පරමගතිගතන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානං පත්තං. සමුස්සයන්ති සරීරං. තිදසගතාති තිදසභවනං ගතා, තාවතිංසං දෙවනිකායං උපපන්නා. ඉධාති ඉමස්මිං දෙවලොකෙ. ආවසාමි ඨානන්ති ඉමං විමානං අධිවසාමි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

එවං ආයස්මතා වඞ්ගීසෙන දෙවතාය ච කථිතකථාමග්ගං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා භගවා සම්පත්තපරිසාය විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

පෙසවතීවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.