10. පටාචාරාථෙරීගාථාවණ්ණනා

නඞ්ගලෙහි කසං ඛෙත්තන්තිආදිකා පටාචාරාය ථෙරියා ගාථා. අයම්පි පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්වා, එකදිවසං සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා, අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසති වස්සසහස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිවෙණං අකාසි. සා තතො චුතා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා, එකං බුද්ධන්තරං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තා අත්තනො ගෙහෙ එකෙන කම්මකාරෙන සද්ධිං කිලෙසසන්ථවං අකාසි. තං මාතාපිතරො සමජාතිකස්ස කුමාරස්ස දාතුං දිවසං සණ්ඨපෙසුං. තං ඤත්වා සා හත්ථසාරං ගහෙත්වා තෙන කතසන්ථවෙන පුරිසෙන සද්ධිං අග්ගද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා එකස්මිං ගාමකෙ වසන්තී ගබ්භිනී අහොසි. සා පරිපක්කෙ ගබ්භෙ ‘‘කිං ඉධ අනාථවාසෙන, කුලගෙහං ගච්ඡාම, සාමී’’ති වත්වා තස්මිං ‘‘අජ්ජ ගච්ඡාම, ස්වෙ ගච්ඡාමා’’ති කාලක්ඛෙපං කරොන්තෙ ‘‘නායං බාලො මං නෙස්සතී’’ති තස්මිං බහි ගතෙ ගෙහෙ පටිසාමෙතබ්බං පටිසාමෙත්වා ‘‘කුලඝරං ගතාති මය්හං සාමිකස්ස කථෙථා’’ති පටිවිස්සකඝරවාසීනං ආචික්ඛිත්වා ‘‘එකිකාව කුලඝරං ගමිස්සාමී’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි. සො ආගන්ත්වා ගෙහෙ තං අපස්සන්තො පටිවිස්සකෙ පුච්ඡිත්වා ‘‘කුලඝරං ගතා’’ති සුත්වා ‘‘මං නිස්සාය කුලධීතා අනාථා ජාතා’’ති පදානුපදං ගන්ත්වා සම්පාපුණි. තස්සා අන්තරාමග්ගෙ එව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. සා පසුතකාලතො පට්ඨාය පටිප්පස්සද්ධගමනුස්සුක්කා සාමිකං ගහෙත්වා නිවත්ති. දුතියවාරම්පි ගබ්භිනී අහොසීතිආදි සබ්බං පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

අයං පන විසෙසො – යදා තස්සා අන්තරාමග්ගෙ කම්මජවාතා චලිංසු, තදා මහාඅකාලමෙඝො උදපාදි. සමන්තතො විජ්ජුලතාහි ආදිත්තං විය මෙඝථනිතෙහි භිජ්ජමානං විය ච උදකධාරානිපාතනිරන්තරං නභං අහොසි. සා තං දිස්වා, ‘‘සාමි, මෙ අනොවස්සකං ඨානං ජානාහී’’ති ආහ. සො ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තො එකං තිණසඤ්ඡන්නං ගුම්බං දිස්වා තත්ථ ගන්ත්වා හත්ථගතාය වාසියා තස්මිං ගුම්බෙ දණ්ඩකෙ ඡින්දිතුකාමො තිණෙහි සඤ්ඡාදිතවම්මිකසීසන්තෙ උට්ඨිතරුක්ඛදණ්ඩකං ඡින්දි. තාවදෙව ච නං තතො වම්මිකතො නික්ඛමිත්වා ඝොරවිසො ආසීවිසො ඩංසි. සො තත්ථෙව පතිත්වා කාලමකාසි. සා මහාදුක්ඛං අනුභවන්තී තස්ස ආගමනං ඔලොකෙන්තී ද්වෙපි දාරකෙ වාතවුට්ඨිං අසහමානෙ විරවන්තෙ උරන්තරෙ කත්වා, ද්වීහි ජාණුකෙහි ද්වීහි හත්ථෙහි ච භූමිං උප්පීළෙත්වා යථාඨිතාව රත්තිං වීතිනාමෙත්වා විභාතාය රත්තියා මංසපෙසිවණ්ණං එකං පුත්තං පිලොතිකචුම්බටකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා හත්ථෙහි උරෙහි ච පරිග්ගහෙත්වා, ඉතරං ‘‘එහි, තාත, පිතා තෙ ඉතො ගතො’’ති වත්වා සාමිකෙන ගතමග්ගෙන ගච්ඡන්තී තං වම්මිකසමීපෙ කාලඞ්කතං නිසින්නං දිස්වා ‘‘මං නිස්සාය මම සාමිකො මතො’’ති රොදන්තී පරිදෙවන්තී සකලරත්තිං දෙවෙන වුට්ඨත්තා ජණ්ණුකප්පමාණං ථනප්පමාණං උදකං සවන්තිං අන්තරාමග්ගෙ නදිං පත්වා, අත්තනො මන්දබුද්ධිතාය දුබ්බලතාය ච ද්වීහි දාරකෙහි සද්ධිං උදකං ඔතරිතුං අවිසහන්තී ජෙට්ඨපුත්තං ඔරිමතීරෙ ඨපෙත්වා ඉතරං ආදාය පරතීරං ගන්ත්වා සාඛාභඞ්ගං අත්ථරිත්වා තත්ථ පිලොතිකචුම්බටකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ‘‘ඉතරස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති බාලපුත්තකං පහාතුං අසක්කොන්තී පුනප්පුනං නිවත්තිත්වා ඔලොකයමානා නදිං ඔතරති.

අථස්සා නදීමජ්ඣං ගතකාලෙ එකො සෙනො තං දාරකං දිස්වා ‘‘මංසපෙසී’’ති සඤ්ඤාය ආකාසතො භස්සි. සා තං දිස්වා උභො හත්ථෙ උක්ඛිපිත්වා ‘‘සූසූ’’ති තික්ඛත්තුං මහාසද්දං නිච්ඡාරෙසි. සෙනො දූරභාවෙන තං අනාදියන්තො කුමාරං ගහෙත්වා වෙහාසං උප්පති. ඔරිමතීරෙ ඨිතො පුත්තො උභො හත්ථෙ උක්ඛිපිත්වා මහාසද්දං නිච්ඡාරයමානං දිස්වා ‘‘මං සන්ධාය වදතී’’ති සඤ්ඤාය වෙගෙන උදකෙ පති. ඉති බාලපුත්තකො සෙනෙන, ජෙට්ඨපුත්තකො උදකෙන හතො. සා ‘‘එකො මෙ පුත්තො සෙනෙන ගහිතො, එකො උදකෙන වූළ්හො, පන්ථෙ මෙ පති මතො’’ති රොදන්තී පරිදෙවන්තී ගච්ඡන්තී සාවත්ථිතො ආගච්ඡන්තං එකං පුරිසං දිස්වා පුච්ඡි – ‘‘කත්ථ වාසිකොසි, තාතා’’ති? ‘‘සාවත්ථිවාසිකොම්හි, අම්මා’’ති. ‘‘සාවත්ථියං අසුකවීථියං අසුකකුලං නාම අත්ථි, තං ජානාසි, තාතා’’ති? ‘‘ජානාමි, අම්ම, තං පන මා පුච්ඡි, අඤ්ඤං පුච්ඡා’’ති. ‘‘අඤ්ඤෙන මෙ පයොජනං නත්ථි, තදෙව පුච්ඡාමි, තාතා’’ති. ‘‘අම්ම, ත්වං අත්තනො අනාචික්ඛිතුං න දෙසි, අජ්ජ තෙ සබ්බරත්තිං දෙවො වස්සන්තො දිට්ඨො’’ති? ‘‘දිට්ඨො මෙ, තාත, මය්හමෙව සො සබ්බරත්තිං වුට්ඨො, තං කාරණං පච්ඡා කථෙස්සාමි, එතස්මිං තාව මෙ සෙට්ඨිගෙහෙ පවත්තිං කථෙහී’’ති. ‘‘අම්ම, අජ්ජ රත්තියං සෙට්ඨි ච භරියා ච සෙට්ඨිපුත්තො චාති තයොපි ජනෙ අවත්ථරමානං ගෙහං පති, තෙ එකචිතකායං ඣායන්ති, ස්වායං ධූමො පඤ්ඤායති, අම්මා’’ති. සා තස්මිං ඛණෙ නිවත්ථවත්ථම්පි පතමානං න සඤ්ජානි. සොකුම්මත්තත්තං පත්වා ජාතරූපෙනෙව –

‘‘උභො පුත්තා කාලඞ්කතා, පන්ථෙ මය්හං පතී මතො;

මාතා පිතා ච භාතා ච, එකචිතම්හි ඩය්හරෙ’’ති. (අප. ථෙරී 2.2.498) –

විලපන්තී පරිබ්භමති.

තතො පට්ඨාය තස්සා නිවාසනමත්තෙනපි පටෙන අචරණතො පතිතාචාරත්තා පටාචාරාත්වෙව සමඤ්ඤා අහොසි. තං දිස්වා මනුස්සා ‘‘ගච්ඡ, උම්මත්තිකෙ’’ති කෙචි කචවරං මත්ථකෙ ඛිපන්ති, අඤ්ඤෙ පංසුං ඔකිරන්ති, අපරෙ ලෙඩ්ඩුං ඛිපන්ති. සත්ථා ජෙතවනෙ මහාපරිසාමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො තං තථා පරිබ්භමන්තිං දිස්වා ඤාණපරිපාකඤ්ච ඔලොකෙත්වා යථා විහාරාභිමුඛී ආගච්ඡති, තථා අකාසි. පරිසා තං දිස්වා ‘‘ඉමිස්සා උම්මත්තිකාය ඉතො ආගන්තුං මාදත්ථා’’ති ආහ. ‘‘භගවා මා නං වාරයිත්ථා’’ති වත්වා අවිදූරට්ඨානං ආගතකාලෙ ‘‘සතිං පටිලභ භගිනී’’ති ආහ. සා තාවදෙව බුද්ධානුභාවෙන සතිං පටිලභිත්වා නිවත්ථවත්ථස්ස පතිතභාවං සල්ලක්ඛෙත්වා හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨපෙත්වා උක්කුටිකං උපනිසජ්ජාය නිසීදි. එකො පුරිසො උත්තරසාටකං ඛිපි. සා තං නිවාසෙත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අවස්සයො මෙ හොථ, එකං මෙ පුත්තං සෙනො ගණ්හි, එකො උදකෙන වූළ්හො, පන්ථෙ පති මතො, මාතාපිතරො භාතා ච ගෙහෙන අවත්ථටා මතා එකචිතකස්මිං ඣායන්තී’’ති සා සොකකාරණං ආචික්ඛි. සත්ථා ‘‘පටාචාරෙ, මා චින්තයි, තව අවස්සයො භවිතුං සමත්ථස්සෙව සන්තිකං ආගතාසි. යථා හි ත්වං ඉදානි පුත්තාදීනං මරණනිමිත්තං අස්සූනි පවත්තෙසි, එවං අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පුත්තාදීනං මරණහෙතු පවත්තිතං අස්සු චතුන්නං මහාසමුද්දානං උදකතො බහුතර’’න්ති දස්සෙන්තො –

‘‘චතූසු සමුද්දෙසු ජලං පරිත්තකං, තතො බහුං අස්සුජලං අනප්පකං;

දුක්ඛෙන ඵුට්ඨස්ස නරස්ස සොචනා, කිං කාරණා අම්ම තුවං පමජ්ජසී’’ති. (ධ. ප. අට්ඨ. 1.112 පටාචාරාථෙරීවත්ථු) –

ගාථං අභාසි.

එවං සත්ථරි අනමතග්ගපරියායකථං (සං. නි. 2.125-126) කථෙන්තෙ තස්සා සොකො තනුතරභාවං අගමාසි. අථ නං තනුභූතසොකං ඤත්වා ‘‘පටාචාරෙ, පුත්තාදයො නාම පරලොකං ගච්ඡන්තස්ස තාණං වා ලෙණං වා සරණං වා භවිතුං න සක්කොන්තී’’ති විජ්ජමානාපි තෙ න සන්ති එව, තස්මා පණ්ඩිතෙන අත්තනො සීලං විසොධෙත්වා නිබ්බානගාමිමග්ගොයෙව සාධෙතබ්බොති දස්සෙන්තො –

‘‘න සන්ති පුත්තා තාණාය, න පිතා නාපි බන්ධවා;

අන්තකෙනාධිපන්නස්ස, නත්ථි ඤාතීසු තාණතා.

‘‘එතමත්ථවසං ඤත්වා, පණ්ඩිතො සීලසංවුතො;

නිබ්බානගමනං මග්ගං, ඛිප්පමෙව විසොධයෙ’’ති. (ධ. ප. 288-289) –

ඉමාහි ගාථාහි ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාවසානෙ පටාචාරා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිත්වා සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා තං භික්ඛුනීනං සන්තිකං නෙත්වා පබ්බාජෙසි. සා ලද්ධූපසම්පදා උපරිමග්ගත්ථාය විපස්සනාය කම්මං කරොන්තී එකදිවසං ඝටෙන උදකං ආදාය පාදෙ ධොවන්තී උදකං ආසිඤ්චි. තං ථොකං ඨානං ගන්ත්වා පච්ඡිජ්ජි, දුතියවාරං ආසිත්තං තතො දූරං අගමාසි, තතියවාරං ආසිත්තං තතොපි දූරතරං අගමාසි. සා තදෙව ආරම්මණං ගහෙත්වා තයො වයෙ පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘මයා පඨමං ආසිත්තඋදකං විය ඉමෙ සත්තා පඨමවයෙපි මරන්ති, තතො දූරං ගතං දුතියවාරං ආසිත්තං උදකං විය මජ්ඣිමවයෙපි, තතො දූරතරං ගතං තතියවාරං ආසිත්තං උදකං විය පච්ඡිමවයෙපි මරන්තියෙවා’’ති චින්තෙසි. සත්ථා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඔභාසං ඵරිත්වා තස්සා සම්මුඛෙ ඨත්වා කථෙන්තො විය ‘‘එවමෙතං, පටාචාරෙ, සබ්බෙපිමෙ සත්තා මරණධම්මා, තස්මා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයබ්බයං අපස්සන්තස්ස වස්සසතං ජීවතො තං පස්සන්තස්ස එකාහම්පි එකක්ඛණම්පි ජීවිතං සෙය්‍යො’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො –

‘‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, අපස්සං උදයබ්බයං;

එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, පස්සතො උදයබ්බය’’න්ති. (ධ. ප. 113) –

ගාථමාහ. ගාථාපරියොසානෙ පටාචාරා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙරී 2.2.468-511) –

‘‘පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බධම්මාන පාරගූ;

ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි නායකො.

‘‘තදාහං හංසවතියං, ජාතා සෙට්ඨිකුලෙ අහුං;

නානාරතනපජ්ජොතෙ, මහාසුඛසමප්පිතා.

‘‘උපෙත්වා තං මහාවීරං, අස්සොසිං ධම්මදෙසනං;

තතො ජාතපසාදාහං, උපෙසිං සරණං ජිනං.

‘‘තතො විනයධාරීනං, අග්ගං වණ්ණෙසි නායකො;

භික්ඛුනිං ලජ්ජිනිං තාදිං, කප්පාකප්පවිසාරදං.

‘‘තදා මුදිතචිත්තාහං, තං ඨානමභිකඞ්ඛිනී;

නිමන්තෙත්වා දසබලං, සසඞ්ඝං ලොකනායකං.

‘‘භොජයිත්වාන සත්තාහං, දදිත්වාව තිචීවරං;

නිපච්ච සිරසා පාදෙ, ඉදං වචනමබ්‍රවිං.

‘‘යා තයා වණ්ණිතා වීර, ඉතො අට්ඨමකෙ මුනි;

තාදිසාහං භවිස්සාමි, යදි සිජ්ඣති නායක.

‘‘තදා අවොච මං සත්ථා, භද්දෙ මා භායි අස්සස;

අනාගතම්හි අද්ධානෙ, ලච්ඡසෙ තං මනොරථං.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘තස්ස ධම්මෙසු දායාදා, ඔරසා ධම්මනිම්මිතා;

පටාචාරාති නාමෙන, හෙස්සති සත්ථු සාවිකා.

‘‘තදාහං මුදිතා හුත්වා, යාවජීවං තදා ජිනං;

මෙත්තචිත්තා පරිචරිං, සසඞ්ඝං ලොකනායකං.

‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.

‘‘ඉමම්හි භද්දකෙ කප්පෙ, බ්‍රහ්මබන්ධු මහායසො;

කස්සපො නාම ගොත්තෙන, උප්පජ්ජි වදතං වරො.

‘‘උපට්ඨාකො මහෙසිස්ස, තදා ආසි නරිස්සරො;

කාසිරාජා කිකී නාම, බාරාණසිපුරුත්තමෙ.

‘‘තස්සාසිං තතියා ධීතා, භික්ඛුනී ඉති විස්සුතා;

ධම්මං සුත්වා ජිනග්ගස්ස, පබ්බජ්ජං සමරොචයිං.

‘‘අනුජානි න නො තාතො, අගාරෙව තදා මයං;

වීසවස්සසහස්සානි, විචරිම්හ අතන්දිතා.

‘‘කොමාරිබ්‍රහ්මචරියං, රාජකඤ්ඤා සුඛෙධිතා;

බුද්ධොපට්ඨානනිරතා, මුදිතා සත්තධීතරො.

‘‘සමණී සමණගුත්තා ච, භික්ඛුනී භික්ඛුදායිකා;

ධම්මා චෙව සුධම්මා ච, සත්තමී සඞ්ඝදායිකා.

‘‘අහං උප්පලවණ්ණා ච, ඛෙමා භද්දා ච භික්ඛුනී;

කිසාගොතමී ධම්මදින්නා, විසාඛා හොති සත්තමී.

‘‘තෙහි කම්මෙහි සුකතෙහි, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.

‘‘පච්ඡිමෙ ච භවෙ දානි, ජාතා සෙට්ඨිකුලෙ අහං;

සාවත්ථියං පුරවරෙ, ඉද්ධෙ ඵීතෙ මහද්ධනෙ.

‘‘යදා ච යොබ්බනූපෙතා, විතක්කවසගා අහං;

නරං ජාරපතිං දිස්වා, තෙන සද්ධිං අගච්ඡහං.

‘‘එකපුත්තපසූතාහං, දුතියො කුච්ඡියා මම;

තදාහං මාතාපිතරො, ඔක්ඛාමීති සුනිච්ඡිතා.

‘‘නාරොචෙසිං පතිං මය්හං, තදා තම්හි පවාසිතෙ;

එකිකා නිග්ගතා ගෙහා, ගන්තුං සාවත්ථිමුත්තමං.

‘‘තතො මෙ සාමි ආගන්ත්වා, සම්භාවෙසි පථෙ මමං;

තදා මෙ කම්මජා වාතා, උප්පන්නා අතිදාරුණා.

‘‘උට්ඨිතො ච මහාමෙඝො, පසූතිසමයෙ මම;

දබ්බත්ථාය තදා ගන්ත්වා, සාමි සප්පෙන මාරිතො.

‘‘තදා විජාතදුක්ඛෙන, අනාථා කපණා අහං;

කුන්නදිං පූරිතං දිස්වා, ගච්ඡන්තී සකුලාලයං.

‘‘බාලං ආදාය අතරිං, පාරකූලෙ ච එකකං;

සායෙත්වා බාලකං පුත්තං, ඉතරං තරණායහං.

‘‘නිවත්තා උක්කුසො හාසි, තරුණං විලපන්තකං;

ඉතරඤ්ච වහී සොතො, සාහං සොකසමප්පිතා.

‘‘සාවත්ථිනගරං ගන්ත්වා, අස්සොසිං සජනෙ මතෙ;

තදා අවොචං සොකට්ටා, මහාසොකසමප්පිතා.

‘‘උභො පුත්තා කාලඞ්කතා, පන්ථෙ මය්හං පතී මතො;

මාතා පිතා ච භාතා ච, එකචිතම්හි ඩය්හරෙ.

‘‘තදා කිසා ච පණ්ඩු ච, අනාථා දීනමානසා;

ඉතො තතො භමන්තීහං, අද්දසං නරසාරථිං.

‘‘තතො අවොච මං සත්ථා, පුත්තෙ මා සොචි අස්සස;

අත්තානං තෙ ගවෙසස්සු, කිං නිරත්ථං විහඤ්ඤසි.

‘‘න සන්ති පුත්තා තාණාය, න ඤාතී නාපි බන්ධවා;

අන්තකෙනාධිපන්නස්ස, නත්ථි ඤාතීසු තාණතා.

‘‘තං සුත්වා මුනිනො වාක්‍යං, පඨමං ඵලමජ්ඣගං;

පබ්බජිත්වාන නචිරං, අරහත්තමපාපුණිං.

‘‘ඉද්ධීසු ච වසී හොමි, දිබ්බාය සොතධාතුයා;

පරචිත්තානි ජානාමි, සත්ථුසාසනකාරිකා.

‘‘පුබ්බෙනිවාසං ජානාමි, දිබ්බචක්ඛු විසොධිතං;

ඛෙපෙත්වා ආසවෙ සබ්බෙ, විසුද්ධාසිං සුනිම්මලා.

‘‘තතොහං විනයං සබ්බං, සන්තිකෙ සබ්බදස්සිනො;

උග්ගහිං සබ්බවිත්ථාරං, බ්‍යාහරිඤ්ච යථාතථං.

‘‘ජිනො තස්මිං ගුණෙ තුට්ඨො, එතදග්ගෙ ඨපෙසි මං;

අග්ගා විනයධාරීනං, පටාචාරාව එකිකා.

‘‘පරිචිණ්ණො මයා සත්ථා, කතං බුද්ධස්ස සාසනං;

ඔහිතො ගරුකො භාරො, භවනෙත්ති සමූහතා.

‘‘යස්සත්ථාය පබ්බජිතා, අගාරස්මානගාරියං;

සො මෙ අත්ථො අනුප්පත්තො, සබ්බසංයොජනක්ඛයො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සෙක්ඛකාලෙ අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා උපරිවිසෙසස්ස නිබ්බත්තිතාකාරං විභාවෙන්තී උදානවසෙන –

112. ‘‘නඞ්ගලෙහි කසං ඛෙත්තං, බීජානි පවපං ඡමා;

පුත්තදාරානි පොසෙන්තා, ධනං වින්දන්ති මාණවා.

113. ‘‘කිමහං සීලසම්පන්නා, සත්ථුසාසනකාරිකා;

නිබ්බානං නාධිගච්ඡාමි, අකුසීතා අනුද්ධතා.

114. ‘‘පාදෙ පක්ඛාලයිත්වාන, උදකෙසු කරොමහං;

පාදොදකඤ්ච දිස්වාන, ථලතො නින්නමාගතං.

115. ‘‘තතො චිත්තං සමාධෙසිං, අස්සං භද්‍රංවජානියං;

තතො දීපං ගහෙත්වාන, විහාරං පාවිසිං අහං;

සෙය්‍යං ඔලොකයිත්වාන, මඤ්චකම්හි උපාවිසිං.

116. ‘‘තතො සූචිං ගහෙත්වාන, වට්ටිං ඔකස්සයාමහං;

පදීපස්සෙව නිබ්බානං, විමොක්ඛො අහු චෙතසො’’ති. – ඉමා ගාථා අභාසි;

තත්ථ කසන්ති කසන්තා කසිකම්මං කරොන්තා. බහුත්ථෙ හි ඉදං එකවචනං. පවපන්ති බීජානි වපන්තා. ඡමාති ඡමායං. භුම්මත්ථෙ හි ඉදං පච්චත්තවචනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – ඉමෙ මාණවා සත්තා නඞ්ගලෙහි ඵාලෙහි ඛෙත්තං කසන්තා යථාධිප්පායං ඛෙත්තභූමියං පුබ්බණ්ණාපරණ්ණභෙදානි බීජානි වපන්තා තංහෙතු තංනිමිත්තං අත්තානං පුත්තදාරාදීනි පොසෙන්තා හුත්වා ධනං පටිලභන්ති. එවං ඉමස්මිං ලොකෙ යොනිසො පයුත්තො පච්චත්තපුරිසකාරො නාම සඵලො සඋදයො.

තත්ථ කිමහං සීලසම්පන්නා, සත්ථුසාසනකාරිකා. නිබ්බානං නාධිගච්ඡාමි, අකුසීතා අනුද්ධතාති අහං සුවිසුද්ධසීලා ආරද්ධවීරියතාය අකුසීතා අජ්ඣත්තං සුසමාහිතචිත්තතාය අනුද්ධතා ච හුත්වා චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනාසඞ්ඛාතං සත්ථු සාසනං කරොන්තී කස්මා නිබ්බානං නාධිගච්ඡාමි, අධිගමිස්සාමි එවාති.

එවං පන චින්තෙත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තී එකදිවසං පාදධොවනඋදකෙ නිමිත්තං ගණ්හි. තෙනාහ ‘‘පාදෙ පක්ඛාලයිත්වානා’’තිආදි. තස්සත්ථො – අහං පාදෙ ධොවන්තී පාදපක්ඛාලනහෙතු තික්ඛත්තුං ආසිත්තෙසු උදකෙසු ථලතො නින්නමාගතං පාදොදකං දිස්වා නිමිත්තං කරොමි.

‘‘යථා ඉදං උදකං ඛයධම්මං වයධම්මං, එවං සත්තානං ආයුසඞ්ඛාරා’’ති එවං අනිච්චලක්ඛණං, තදනුසාරෙන දුක්ඛලක්ඛණං, අනත්තලක්ඛණඤ්ච උපධාරෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තී තතො චිත්තං සමාධෙසිං, අස්සං භද්‍රංවජානියන්ති යථා අස්සං භද්‍රං ආජානියං කුසලො සාරථි සුඛෙන සාරෙති, එවං මය්හං චිත්තං සුඛෙනෙව සමාධෙසිං, විපස්සනාසමාධිනා සමාහිතං අකාසිං. එවං පන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තී උතුසප්පායනිජිගිසාය ඔවරකං පවිසන්තී අන්ධකාරවිධමනත්ථං දීපං ගහෙත්වා ගබ්භං පවිසිත්වා දීපං ඨපෙත්වා මඤ්චකෙ නිසින්නමත්තාව දීපං විජ්ඣාපෙතුං අග්ගළසූචියා දීපවට්ටිං ආකඩ්ඪිං, තාවදෙව උතුසප්පායලාභෙන තස්සා චිත්තං සමාහිතං අහොසි, විපස්සනාවීථිං ඔතරි, මග්ගෙන ඝට්ටෙසි. තතො මග්ගපටිපාටියා සබ්බසො ආසවානං ඛයො අහොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘තතො දීපං ගහෙත්වාන…පෙ… විමොක්ඛො අහු චෙතසො’’ති. තත්ථ සෙය්‍යං ඔලොකයිත්වානාති දීපාලොකෙන සෙය්‍යං පස්සිත්වා.

සූචින්ති අග්ගළසූචිං. වට්ටිං ඔකස්සයාමීති දීපං විජ්ඣාපෙතුං තෙලාභිමුඛං දීපවට්ටිං ආකඩ්ඪෙමි. විමොක්ඛොති කිලෙසෙහි විමොක්ඛො. සො පන යස්මා පරමත්ථතො චිත්තස්ස සන්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘චෙතසො’’ති. යථා පන වට්ටිතෙලාදිකෙ පච්චයෙ සති උප්පජ්ජනාරහො පදීපො තදභාවෙ අනුප්පජ්ජනතො නිබ්බුතොති වුච්චති, එවං කිලෙසාදිපච්චයෙ සති උප්පජ්ජනාරහං චිත්තං තදභාවෙ අනුප්පජ්ජනතො විමුත්තන්ති වුච්චතීති ආහ – ‘‘පදීපස්සෙව නිබ්බානං, විමොක්ඛො අහු චෙතසො’’ති.

පටාචාරාථෙරීගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.