4. සුමනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යං පත්ථයානොතිආදිකා ආයස්මතො සුමනත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො ඉතො පඤ්චනවුතෙ කප්පෙ බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකං පච්චෙකබුද්ධං බ්‍යාධිතං දිස්වා හරීතකං අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කොසලරට්ඨෙ ගහපතිකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා සුමනොති ලද්ධනාමො සුඛෙන වඩ්ඪි. තස්ස පන මාතුලො පබ්බජිත්වා අරහා හුත්වා අරඤ්ඤෙ විහරන්තො සුමනෙ වයප්පත්තෙ තං පබ්බාජෙත්වා චරිතානුකූලං කම්මට්ඨානං අදාසි. සො තත්ථ යොගකම්මං කරොන්තො චත්තාරි ඣානානි පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙසි. අථස්ස ථෙරො විපස්සනාවිධිං ආචික්ඛි. සො ච නචිරෙනෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.44.60-71) –

‘‘හරීතකං ආමලකං, අම්බජම්බුවිභීතකං;

කොලං භල්ලාතකං බිල්ලං, සයමෙව හරාමහං.

‘‘දිස්වාන පබ්භාරගතං, ඣායිං ඣානරතං මුනිං;

ආබාධෙන ආපීළෙන්තං, අදුතීයං මහාමුනිං.

‘‘හරීතකං ගහෙත්වාන, සයම්භුස්ස අදාසහං;

ඛාදමත්තම්හි භෙසජ්ජෙ, බ්‍යාධි පස්සම්භි තාවදෙ.

‘‘පහීනදරථො බුද්ධො, අනුමොදමකාසි මෙ;

භෙසජ්ජදානෙනිමිනා, බ්‍යාධිවූපසමෙන ච.

‘‘දෙවභූතො මනුස්සො වා, ජාතො වා අඤ්ඤජාතියා;

සබ්බත්ථ සුඛිතො හොතු, මා ච තෙ බ්‍යාධිමාගමා.

‘‘ඉදං වත්වාන සම්බුද්ධො, සයම්භූ අපරාජිතො;

නභං අබ්භුග්ගමී ධීරො, හංසරාජාව අම්බරෙ.

‘‘යතො හරීතකං දින්නං, සයම්භුස්ස මහෙසිනො;

ඉමං ජාතිං උපාදාය, බ්‍යාධි මෙ නුපපජ්ජථ.

‘‘අයං පච්ඡිමකො මය්හං, චරිමො වත්තතෙ භවො;

තිස්සො විජ්ජා සච්ඡිකතා, කතං බුද්ධස්ස සාසනං.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, භෙසජ්ජමදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, භෙසජ්ජස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තෙ පන පතිට්ඨිතො එකදිවසං මාතුලත්ථෙරස්ස උපට්ඨානං අගමාසි. තං ථෙරො අධිගමං පුච්ඡි, තං බ්‍යාකරොන්තො –

330. ‘‘යං පත්ථයානො ධම්මෙසු, උපජ්ඣායො අනුග්ගහි;

අමතං අභිකඞ්ඛන්තං, කතං කත්තබ්බකං මයා.

331. ‘‘අනුප්පත්තො සච්ඡිකතො, සයං ධම්මො අනීතිහො;

විසුද්ධඤාණො නික්කඞ්ඛො, බ්‍යාකරොමි තවන්තිකෙ.

332. ‘‘පුබ්බෙනිවාසං ජානාමි, දිබ්බචක්ඛු විසොධිතං;

සදත්ථො මෙ අනුප්පත්තො, කතං බුද්ධස්ස සාසනං.

333. ‘‘අප්පමත්තස්ස මෙ සික්ඛා, සුස්සුතා තව සාසනෙ;

සබ්බෙ මෙ ආසවා ඛීණා, නත්ථි දානි පුනබ්භවො.

334. ‘‘අනුසාසි මං අරියවතා, අනුකම්පි අනුග්ගහි;

අමොඝො තුය්හමොවාදො, අන්තෙවාසිම්හි සික්ඛිතො’’ති. –

ඉමාහි පඤ්චහි ගාථාහි සීහනාදං නදන්තො අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි.

තත්ථ යං පත්ථයානො ධම්මෙසු, උපජ්ඣායො අනුග්ගහි. අමතං අභිකඞ්ඛන්තන්ති සමථවිපස්සනාදීසු අනවජ්ජධම්මෙසු යං ධම්මං මය්හං පත්ථයන්තො ආකඞ්ඛන්තො උපජ්ඣායො අමතං නිබ්බානං අභිකඞ්ඛන්තං මං ඔවාදදානවසෙන අනුග්ගණ්හි. කතං කත්තබ්බකං මයාති තස්ස අධිගමත්ථං කත්තබ්බං පරිඤ්ඤාදිසොළසවිධං කිච්චං කතං නිට්ඨාපිතං මයා.

තතො එව අනුප්පත්තො අධිගතො චතුබ්බිධොපි මග්ගධම්මො සච්ඡිකතො. සයං ධම්මො අනීතිහොති සයං අත්තනායෙව නිබ්බානධම්මො ඵලධම්මො ච අනීතිහො අසන්දිද්ධො අත්තපච්චක්ඛො කතො, ‘‘ඉතිහ, ඉති කිරා’’ති පවත්තියා ඉතිහසඞ්ඛාතං සංසයං සමුච්ඡින්දන්තොයෙව අරියමග්ගො පවත්තති. තෙනාහ ‘‘විසුද්ධඤාණො නික්කඞ්ඛො’’තිආදි. තත්ථ විසුද්ධඤාණොති සබ්බසංකිලෙසවිසුද්ධියා විසුද්ධඤාණො. තවන්තිකෙති තව සමීපෙ.

සදත්ථොති අරහත්තං. සික්ඛාති අධිසීලසික්ඛාදයො. සුස්සුතාති පරියත්තිබාහුසච්චස්ස පටිවෙධබාහුසච්චස්ස ච පාරිපූරිවසෙන සුට්ඨු සුතා. තව සාසනෙති තව ඔවාදෙ අනුසිට්ඨියං ඨිතස්ස.

අරියවතාති සුවිසුද්ධසීලාදිවතසමාදානෙන. අන්තෙවාසිම්හි සික්ඛිතොති තුය්හං සමීපෙ චිණ්ණබ්‍රහ්මචරියවාසතාය අන්තෙවාසී සික්ඛිතවා සික්ඛිතඅධිසීලාදිසික්ඛො අම්හීති.

සුමනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.