5. පඤ්චකනිපාතො

1. රාජදත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

පඤ්චකනිපාතෙ භික්ඛු සිවථිකං ගන්ත්වාතිආදිකා ආයස්මතො රාජදත්තත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො, තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො, ඉතො චතුද්දසෙ කප්පෙ බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො, එකදිවසං කෙනචිදෙව කරණීයෙන වනන්තං උපගතො තත්ථ අඤ්ඤතරං පච්චෙකබුද්ධං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං දිස්වා පසන්නමානසො සුපරිසුද්ධං අම්බාටකඵලං අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සත්ථවාහකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස මහාරාජං වෙස්සවණං ආරාධෙත්වා පටිලද්ධභාවතො මාතාපිතරො රාජදත්තොති නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො පඤ්චහි සකටසතෙහි භණ්ඩං ආදාය වාණිජ්ජවසෙන රාජගහං අගමාසි. තෙන ච සමයෙන රාජගහෙ අඤ්ඤතරා ගණිකා අභිරූපා දස්සනීයා පරමසොභග්ගයොගතො දිවසෙ දිවසෙ සහස්සං ලභති. අථ සො සත්ථවාහපුත්තො දිවසෙ දිවසෙ තස්සා ගණිකාය සහස්සං දත්වා සංවාසං කප්පෙන්තො නචිරස්සෙව සබ්බං ධනං ඛෙපෙත්වා දුග්ගතො හුත්වා ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි අලභන්තො ඉතො චිතො ච පරිබ්භමන්තො සංවෙගප්පත්තො අහොසි. සො එකදිවසං උපාසකෙහි සද්ධිං වෙළුවනං අගමාසි.

තෙන ච සමයෙන සත්ථා මහතියා පරිසාය පරිවුතො ධම්මං දෙසෙන්තො නිසින්නො හොති. සො පරිසපරියන්තෙ නිසීදිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා ධුතඞ්ගානි සමාදියිත්වා සුසානෙ වසති. තදා අඤ්ඤතරොපි සත්ථවාහපුත්තො සහස්සං දත්වා තාය ගණිකාය සහ වසති. සා ච ගණිකා තස්ස හත්ථෙ මහග්ඝරතනං දිස්වා ලොභං උප්පාදෙත්වා අඤ්ඤෙහි ධුත්තපුරිසෙහි තං මාරාපෙත්වා තං රතනං ගණ්හි. අථ තස්ස සත්ථවාහපුත්තස්ස මනුස්සා තං පවත්තිං සුත්වා ඔචරකමනුස්සෙ පෙසෙසුං. තෙ රත්තියං තස්සා ගණිකාය ඝරං පවිසිත්වා ඡවිආදීනි අනුපහච්චෙව තං මාරෙත්වා සිවථිකාය ඡඩ්ඩෙසුං. රාජදත්තත්ථෙරො අසුභනිමිත්තං ගහෙතුං සුසානෙ විචරන්තො තස්සා ගණිකාය කළෙවරං පටික්කුලතො මනසි කාතුං උපගතො කතිපයවාරෙ යොනිසො මනසි කත්වා අචිරමතභාවතො සොණසිඞ්ගාලාදීහි අනුපහතඡවිතාය විසභාගවත්ථුතාය ච අයොනිසො මනසිකරොන්තො, තත්ථ කාමරාගං උප්පාදෙත්වා සංවිග්ගතරමානසො අත්තනො චිත්තං පරිභාසිත්වා මුහුත්තං එකමන්තං අපසක්කිත්වා ආදිතො උපට්ඨිතං අසුභනිමිත්තමෙව ගහෙත්වා යොනිසො මනසිකරොන්තො ඣානං උප්පාදෙත්වා තං ඣානං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා තාවදෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.44.55-59) –

‘‘විපිනෙ බුද්ධං දිස්වාන, සයම්භුං අපරාජිතං;

අම්බාටකං ගහෙත්වාන, සයම්භුස්ස අදාසහං.

‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං ඵලමදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඵලදානස්සිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා පීතිසොමනස්සජාතො –

315. ‘‘භික්ඛු සිවථිකං ගන්ත්වා, අද්දස ඉත්ථිමුජ්ඣිතං;

අපවිද්ධං සුසානස්මිං, ඛජ්ජන්තිං කිමිහී ඵුටං.

316. ‘‘යඤ්හි එකෙ ජිගුච්ඡන්ති, මතං දිස්වාන පාපකං;

කාමරාගො පාතුරහු, අන්ධොව සවතී අහුං.

317. ‘‘ඔරං ඔදනපාකම්හා, තම්හා ඨානා අපක්කමිං;

සතිමා සම්පජානොහං, එකමන්තං උපාවිසිං.

318. ‘‘තතො මෙ මනසීකාරො, යොනිසො උදපජ්ජථ;

ආදීනවො පාතුරහු, නිබ්බිදා සමතිට්ඨථ.

319. ‘‘තතො චිත්තං විමුච්චි මෙ, පස්ස ධම්මසුධම්මතං;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති. –

ඉමා පඤ්ච ගාථා අභාසි.

තත්ථ භික්ඛු සිවථිකං ගන්ත්වාති සංසාරෙ භයස්ස ඉක්ඛනතො භික්ඛු, අසුභකම්මට්ඨානත්ථං ආමකසුසානං උපගන්ත්වා. ‘‘භික්ඛූ’’ති චෙතං අත්තානං සන්ධාය ථෙරො සයං වදති. ඉත්ථින්ති ථීයති එත්ථ සුක්කසොණිතං සත්තසන්තානභාවෙන සංහඤ්ඤතීති ථී, මාතුගාමො. එවඤ්ච සභාවනිරුත්තිවසෙන ‘‘ඉත්ථී’’තිපි වුච්චති. වඤ්ඣාදීසු පන තංසදිසතාය තංසභාවානතිවත්තනතො ච තබ්බොහාරො. ‘‘ඉත්ථී’’ති ඉත්ථිකළෙවරං වදති. උජ්ඣිතන්ති පරිච්චත්තං උජ්ඣනියත්තා එව අපවිද්ධං අනපෙක්ඛභාවෙන ඛිත්තං. ඛජ්ජන්තිං කිමිහී ඵුටන්ති කිමීහි පූරිතං හුත්වා ඛජ්ජමානං.

යඤ්හි එකෙ ජිගුච්ඡන්ති, මතං දිස්වාන පාපකන්ති යං අපගතායුඋස්මාවිඤ්ඤාණතාය මතං කළෙවරං පාපකං නිහීනං ලාමකං එකෙ චොක්ඛජාතිකා ජිගුච්ඡන්ති, ඔලොකෙතුම්පි න ඉච්ඡන්ති. කාමරාගො පාතුරහූති තස්මිං කුණපෙ අයොනිසොමනසිකාරස්ස බලවතාය කාමරාගො මය්හං පාතුරහොසි උප්පජ්ජි. අන්ධොව සවතී අහුන්ති තස්මිං කළෙවරෙ නවහි ද්වාරෙහි අසුචිං සවති සන්දන්තෙ අසුචිභාවස්ස අදස්සනෙන අන්ධො විය අහොසිං. තෙනාහ –

‘‘රත්තො අත්ථං න ජානාති, රත්තො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධතමං තදා හොති, යං රාගො සහතෙ නර’’න්ති ච.

‘‘කාමච්ඡන්දො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අන්ධකරණො අචක්ඛුකරණො’’ති ච ආදි. කෙචි පනෙත්ථ තකාරාගමං කත්වා ‘‘කිලෙසපරියුට්ඨානෙන අවසවත්ති කිලෙසස්ස වා වසවත්තී’’ති අත්ථං වදන්ති. අපරෙ ‘‘අන්ධොව අසති අහු’’න්ති පාළිං වත්වා ‘‘කාමරාගෙන අන්ධො එව හුත්වා සතිරහිතො අහොසි’’න්ති අත්ථං වදන්ති. තදුභයං පන පාළියං නත්ථි.

ඔරං ඔදනපාකම්හාති ඔදනපාකතො ඔරං, යාවතා කාලෙන සුපරිධොතතින්තතණ්ඩුලනාළියා ඔදනං පචති, තතො ඔරමෙව කාලං, තතොපි ලහුකාලෙන රාගං විනොදෙන්තො, තම්හා ඨානා අපක්කමිං යස්මිං ඨානෙ ඨිතස්ස මෙ රාගො උප්පජ්ජි, තම්හා ඨානා අපක්කමිං අපසක්කිං. අපක්කන්තොව සතිමා සම්පජානොහං සමණසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වා සතිපට්ඨානමනසිකාරවසෙන සතිමා, සම්මදෙව ධම්මසභාවජානනෙන සම්පජානො ච හුත්වා එකමන්තං උපාවිසිං, පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදිං. නිසින්නස්ස ච තතො මෙ මනසීකාරො, යොනිසො උදපජ්ජථාතිආදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.

රාජදත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සුභූතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

අයොගෙතිආදිකා ආයස්මතො සුභූතත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ බාරාණසියං ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පසන්නමානසො සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාය මාසෙ මාසෙ අට්ඨක්ඛත්තුං චතුජ්ජාතියගන්ධෙන සත්ථු ගන්ධකුටිං ඔපුඤ්ජාපෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ සුගන්ධසරීරො හුත්වා, ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ ගහපතිකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා සුභූතොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො, නිස්සරණජ්ඣාසයතාය ඝරාවාසං පහාය තිත්ථියෙසු පබ්බජිත්වා තත්ථ සාරං අලභන්තො, සත්ථු සන්තිකෙ උපතිස්සකොලිතසෙලාදිකෙ බහූ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පබ්බජිත්වා සාමඤ්ඤසුඛං අනුභවන්තෙ දිස්වා සාසනෙ පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා ආචරියුපජ්ඣායෙ ආරාධෙත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විවෙකවාසං වසන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.55.272-308) –

‘‘ඉමම්හි භද්දකෙ කප්පෙ, බ්‍රහ්මබන්ධු මහායසො;

කස්සපො නාම ගොත්තෙන, උප්පජ්ජි වදතං වරො.

‘‘අනුබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නො, බාත්තිංසවරලක්ඛණො;

බ්‍යාමප්පභාපරිවුතො, රංසිජාලසමොත්ථටො.

‘‘අස්සාසෙතා යථා චන්දො, සූරියොව පභඞ්කරො;

නිබ්බාපෙතා යථා මෙඝො, සාගරොව ගුණාකරො.

‘‘ධරණීරිව සීලෙන, හිමවාව සමාධිනා;

ආකාසො විය පඤ්ඤාය, අසඞ්ගො අනිලො යථා.

‘‘තදාහං බාරාණසියං, උපපන්නො මහාකුලෙ;

පහූතධනධඤ්ඤස්මිං, නානාරතනසඤ්චයෙ.

‘‘මහතා පරිවාරෙන, නිසින්නං ලොකනායකං;

උපෙච්ච ධම්මමස්සොසිං, අමතංව මනොහරං.

‘‘ද්වත්තිංසලක්ඛණධරො, සනක්ඛත්තොව චන්දිමා;

අනුබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නො, සාලරාජාව ඵුල්ලිතො.

‘‘රංසිජාලපරික්ඛිත්තො, දිත්තොව කනකාචලො;

බ්‍යාමප්පභාපරිවුතො, සතරංසී දිවාකරො.

‘‘සොණ්ණානනො ජිනවරො, සමණීව සිලුච්චයො;

කරුණාපුණ්ණහදයො, ගුණෙන විය සාගරො.

‘‘ලොකවිස්සුතකිත්ති ච, සිනෙරූව නගුත්තමො;

යසසා විත්ථතො වීරො, ආකාසසදිසො මුනි.

‘‘අසඞ්ගචිත්තො සබ්බත්ථ, අනිලො විය නායකො;

පතිට්ඨා සබ්බභූතානං, මහීව මුනිසත්තමො.

‘‘අනුපලිත්තො ලොකෙන, තොයෙන පදුමං යථා;

කුවාදගච්ඡදහනො, අග්ගික්ඛන්ධොව සොභති.

‘‘අගදො විය සබ්බත්ථ, කිලෙසවිසනාසකො;

ගන්ධමාදනසෙලොව, ගුණගන්ධවිභූසිතො.

‘‘ගුණානං ආකරො වීරො, රතනානංව සාගරො;

සින්ධූව වනරාජීනං, කිලෙසමලහාරකො.

‘‘විජයීව මහායොධො, මාරසෙනාවමද්දනො;

චක්කවත්තීව සො රාජා, බොජ්ඣඞ්ගරතනිස්සරො.

‘‘මහාභිසක්කසඞ්කාසො, දොසබ්‍යාධිතිකිච්ඡකො;

සල්ලකත්තො යථා වෙජ්ජො, දිට්ඨිගණ්ඩවිඵාලකො.

‘‘සො තදා ලොකපජ්ජොතො, සනරාමරසක්කතො;

පරිසාසු නරාදිච්චො, ධම්මං දෙසයතෙ ජිනො.

‘‘දානං දත්වා මහාභොගො, සීලෙන සුගතූපගො;

භාවනාය ච නිබ්බාති, ඉච්චෙවමනුසාසථ.

‘‘දෙසනං තං මහස්සාදං, ආදිමජ්ඣන්තසොභනං;

සුණන්ති පරිසා සබ්බා, අමතංව මහාරසං.

‘‘සුත්වා සුමධුරං ධම්මං, පසන්නො ජිනසාසනෙ;

සුගතං සරණං ගන්ත්වා, යාවජීවං නමස්සහං.

‘‘මුනිනො ගන්ධකුටියා, ඔපුඤ්ජෙසිං තදා මහිං;

චතුජ්ජාතෙන ගන්ධෙන, මාසෙ අට්ඨ දිනෙස්වහං.

‘‘පණිධාය සුගන්ධත්තං, සරීරවිස්සගන්ධිනො;

තදා ජිනො වියාකාසි, සුගන්ධතනුලාභිතං.

‘‘යො යං ගන්ධකුටිභූමිං, ගන්ධෙනොපුඤ්ජතෙ සකිං;

තෙන කම්මවිපාකෙන, උපපන්නො තහිං තහිං.

‘‘සුගන්ධදෙහො සබ්බත්ථ, භවිස්සති අයං නරො;

ගුණගන්ධයුත්තො හුත්වා, නිබ්බායිස්සතිනාසවො.

‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.

‘‘පච්ඡිමෙ ච භවෙ දානි, ජාතො විප්පකුලෙ අහං;

ගබ්භං මෙ වසතො මාතා, දෙහෙනාසි සුගන්ධිතා.

‘‘යදා ච මාතුකුච්ඡිම්හා, නික්ඛමාමි තදා පුරී;

සාවත්ථි සබ්බගන්ධෙහි, වාසිතා විය වායථ.

‘‘පුප්ඵවස්සඤ්ච සුරභි, දිබ්බගන්ධං මනොරමං;

ධූපානි ච මහග්ඝානි, උපවායිංසු තාවදෙ.

‘‘දෙවා ච සබ්බගන්ධෙහි, ධූපපුප්ඵෙහි තං ඝරං;

වාසයිංසු සුගන්ධෙන, යස්මිං ජාතො අහං ඝරෙ.

‘‘යදා ච තරුණො භද්දො, පඨමෙ යොබ්බනෙ ඨිතො;

තදා සෙලං සපරිසං, විනෙත්වා නරසාරථි.

‘‘තෙහි සබ්බෙහි පරිවුතො, සාවත්ථිපුරමාගතො;

තදා බුද්ධානුභාවං තං, දිස්වා පබ්බජිතො අහං.

‘‘සීලං සමාධිපඤ්ඤඤ්ච, විමුත්තිඤ්ච අනුත්තරං;

භාවෙත්වා චතුරො ධම්මෙ, පාපුණිං ආසවක්ඛයං.

‘‘යදා පබ්බජිතො චාහං, යදා ච අරහා අහුං;

නිබ්බායිස්සං යදා චාහං, ගන්ධවස්සො තදා අහු.

‘‘සරීරගන්ධො ච සදාතිසෙති මෙ, මහාරහං චන්දනචම්පකුප්පලං;

තථෙව ගන්ධෙ ඉතරෙ ච සබ්බසො, පසය්හ වායාමි තතො තහිං තහිං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා තිත්ථියෙසු පබ්බජිත්වා අත්තනො පත්තං අත්තකිලමථානුයොගං දුක්ඛං, සාසනෙ පබ්බජිත්වා පත්තං ඣානාදිසුඛඤ්ච චින්තෙත්වා අත්තනො පටිපත්තිපච්චවෙක්ඛණමුඛෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො –

320. ‘‘අයොගෙ යුඤ්ජමත්තානං, පුරිසො කිච්චමිච්ඡකො;

චරං චෙ නාධිගච්ඡෙය්‍ය, තං මෙ දුබ්භගලක්ඛණං.

321. ‘‘අබ්බූළ්හං අඝගතං විජිතං, එකඤ්චෙ ඔස්සජෙය්‍ය කලීව සියා;

සබ්බානිපි චෙ ඔස්සජෙය්‍ය අන්ධොව සියා, සමවිසමස්ස අදස්සනතො.

322. ‘‘යඤ්හි කයිරා තඤ්හි වදෙ, යං න කයිරා න තං වදෙ;

අකරොන්තං භාසමානං, පරිජානන්ති පණ්ඩිතා.

323. ‘‘යථාපි රුචිරං පුප්ඵං, වණ්ණවන්තං අගන්ධකං;

එවං සුභාසිතා වාචා, අඵලා හොති අකුබ්බතො.

324. ‘‘යථාපි රුචිරං පුප්ඵං, වණ්ණවන්තං සුගන්ධකං;

එවං සුභාසිතා වාචා, සඵලා හොති කුබ්බතො’’ති. –

ඉමා පඤ්ච ගාථා අභාසි.

තත්ථ අයොගෙති අයුඤ්ජිතබ්බෙ අසෙවිතබ්බෙ අන්තද්වයෙ. ඉධ පන අත්තකිලමථානුයොගවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යුඤ්ජන්ති තස්මිං අත්තානං යුඤ්ජන්තො යොජෙන්තො තථා පටිපජ්ජන්තො. කිච්චමිච්ඡකොති උභයහිතාවහං කිච්චං ඉච්ඡන්තො, තප්පටිපක්ඛතො අයොගෙ චරං චරන්තො චෙ භවෙය්‍ය. නාධිගච්ඡෙය්‍යාති යථාධිප්පෙතං හිතසුඛං න පාපුණෙය්‍යාති ඤායො. තස්මා යං අහං තිත්ථියමතවඤ්චිතො අයොගෙ යුඤ්ජිං, තං මෙ දුබ්භගලක්ඛණං අපුඤ්ඤසභාවො. ‘‘පුරිමකම්මබ්‍යාමොහිතො අයොගෙ යුඤ්ජි’’න්ති දස්සෙති.

අබ්බූළ්හං අඝගතං විජිතන්ති විබාධනසභාවතාය අඝා නාම රාගාදයො, අඝානි එව අඝගතං, අඝගතානං විජිතං සංසාරප්පවත්ති, තෙසං විජයො කුසලධම්මාභිභවො. ‘‘අඝගතං විජිත’’න්ති අනුනාසිකලොපං අකත්වා වුත්තං. තං අබ්බූළ්හං අනුද්ධතං යෙන, තං අබ්බූළ්හාඝගතං විජිතං කත්වා එවංභූතො හුත්වා, කිලෙසෙ අසමුච්ඡින්දිත්වාති අත්ථො. එකඤ්චෙ ඔස්සජෙය්‍යාති අදුතියතාය පධානතාය ච එකං අප්පමාදං සම්මාපයොගමෙව වා ඔස්සජෙය්‍ය පරිච්චජෙය්‍ය චෙ. කලීව සො පුග්ගලො කාළකණ්ණී විය සියා. සබ්බානිපි චෙ ඔස්සජෙය්‍යාති සබ්බානිපි විමුත්තියා පරිපාචකානි සද්ධාවීරියසතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි ඔස්සජෙය්‍ය චෙ, අභාවනාය ඡඩ්ඩෙය්‍ය චෙ, අන්ධොව සියා සමවිසමස්ස අදස්සනතො.

යථාති ඔපම්මසම්පටිපාදනත්ථෙ නිපාතො. රුචිරන්ති සොභනං. වණ්ණවන්තන්ති වණ්ණසණ්ඨානසම්පන්නං. අගන්ධකන්ති ගන්ධරහිතං පාලිභද්දකගිරිකණ්ණිකජයසුමනාදිභෙදං. එවං සුභාසිතා වාචාති සුභාසිතා වාචා නාම තෙපිටකං බුද්ධවචනං වණ්ණසණ්ඨානසම්පන්නපුප්ඵසදිසං. යථා හි අගන්ධකං පුප්ඵං ධාරෙන්තස්ස සරීරෙ ගන්ධො න ඵරති, එවං එතම්පි යො සක්කච්චසවනාදීහි ච සමාචරති, තස්ස සක්කච්චං අසමාචරන්තස්ස යං තත්ථ කත්තබ්බං, තං අකුබ්බතො සුතගන්ධං පටිපත්තිගන්ධඤ්ච න ආවහති අඵලා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘එවං සුභාසිතා වාචා, අඵලා හොති අකුබ්බතො’’ති.

සුගන්ධකන්ති සුමනචම්පකනීලුප්පලපුප්ඵාදිභෙදං. එවන්ති යථා තං පුප්ඵං ධාරෙන්තස්ස සරීරෙ ගන්ධො ඵරති, එවං තෙපිටකබුද්ධවචනසඞ්ඛාතා සුභාසිතා වාචාපි යො සක්කච්චසවනාදීහි තත්ථ කත්තබ්බං කරොති, අස්ස පුග්ගලස්ස සඵලා හොති, සුතගන්ධපටිපත්තිගන්ධානං ආවහනතො මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. තස්මා යථොවාදං පටිපජ්ජෙය්‍ය, යථාකාරී තථාවාදී ච භවෙය්‍යාති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

සුභූතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ගිරිමානන්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

වස්සති දෙවොතිආදිකා ආයස්මතො ගිරිමානන්දත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සුමෙධස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො ඝරාවාසං වසන්තො අත්තනො භරියාය පුත්තෙ ච කාලඞ්කතෙ සොකසල්ලසමප්පිතො අරඤ්ඤං පවිට්ඨො සත්ථාරා තත්ථ ගන්ත්වා ධම්මං කථෙත්වා සොකසල්ලෙ අබ්බූළ්හෙ පසන්නමානසො සුගන්ධපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සිරසි අඤ්ජලිං කත්වා අභිත්ථවි.

සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ බිම්බිසාරරඤ්ඤො පුරොහිතස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ගිරිමානන්දොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථු රාජගහගමනෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තො කතිපයං දිවසං ගාමකාවාසෙ වසිත්වා සත්ථාරං වන්දිතුං රාජගහං අගමාසි. බිම්බිසාරමහාරාජා තස්ස ආගමනං සුත්වා උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, වසථ, අහං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහාමී’’ති සම්පවාරෙත්වා ගතො බහුකිච්චතාය න සරි. ‘‘ථෙරො අබ්භොකාසෙ වසතී’’ති දෙවතා ථෙරස්ස තෙමනභයෙන වස්සං වාරෙසුං. රාජා අවස්සනකාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා ථෙරස්ස කුටිකං කාරාපෙසි. ථෙරො කුටිකායං වසන්තො සෙනාසනසප්පායලාභෙන සමාධානං ලභිත්වා වීරියසමතං යොජෙත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.40.419-448) –

‘‘භරියා මෙ කාලඞ්කතා, පුත්තො සිවථිකං ගතො;

මාතා පිතා මතා භාතා, එකචිතම්හි ඩය්හරෙ.

‘‘තෙන සොකෙන සන්තත්තො, කිසො පණ්ඩු අහොසහං;

චිත්තක්ඛෙපො ච මෙ ආසි, තෙන සොකෙන අට්ටිතො.

‘‘සොකසල්ලපරෙතොහං, වනන්තමුපසඞ්කමිං;

පවත්තඵලං භුඤ්ජිත්වා, රුක්ඛමූලෙ වසාමහං.

‘‘සුමෙධො නාම සම්බුද්ධො, දුක්ඛස්සන්තකරො ජිනො;

මමුද්ධරිතුකාමො සො, ආගඤ්ඡි මම සන්තිකං.

‘‘පදසද්දං සුණිත්වාන, සුමෙධස්ස මහෙසිනො;

පග්ගහෙත්වානහං සීසං, උල්ලොකෙසිං මහාමුනිං.

‘‘උපාගතෙ මහාවීරෙ, පීති මෙ උදපජ්ජථ;

තදාසිමෙකග්ගමනො, දිස්වා තං ලොකනායකං.

‘‘සතිං පටිලභිත්වාන, පණ්ණමුට්ඨිමදාසහං;

නිසීදි භගවා තත්ථ, අනුකම්පාය චක්ඛුමා.

‘‘නිසජ්ජ තත්ථ භගවා, සුමෙධො ලොකනායකො;

ධම්මං මෙ කථයී බුද්ධො, සොකසල්ලවිනොදනං.

‘‘අනව්හිතා තතො ආගුං, අනනුඤ්ඤාතා ඉතො ගතා;

යථාගතා තථා ගතා, තත්ථ කා පරිදෙවනා.

‘‘යථාපි පථිකා සත්තා, වස්සමානාය වුට්ඨියා;

සභණ්ඩා උපගච්ඡන්ති, වස්සස්සාපතනාය තෙ.

‘‘වස්සෙ ච තෙ ඔරමිතෙ, සම්පයන්ති යදිච්ඡකං;

එවං මාතා පිතා තුය්හං, තත්ථ කා පරිදෙවනා.

‘‘ආගන්තුකා පාහුනකා, චලිතෙරිතකම්පිතා;

එවං මාතා පිතා තුය්හං, තත්ථ කා පරිදෙවනා.

‘‘යථාපි උරගො ජිණ්ණං, හිත්වා ගච්ඡති සං තචං;

එවං මාතා පිතා තුය්හං, සං තනුං ඉධ හීයරෙ.

‘‘බුද්ධස්ස ගිරමඤ්ඤාය, සොකසල්ලං විවජ්ජයිං;

පාමොජ්ජං ජනයිත්වාන, බුද්ධසෙට්ඨං අවන්දහං.

‘‘වන්දිත්වාන මහානාගං, පූජයිං ගිරිමඤ්ජරිං;

දිබ්බගන්ධං සම්පවන්තං, සුමෙධං ලොකනායකං.

‘‘පූජයිත්වාන සම්බුද්ධං, සිරෙ කත්වාන අඤ්ජලිං;