1. වච්ඡපාලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සුසුඛුමනිපුණත්ථදස්සිනාති ආයස්මතො වච්ඡපාලත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි ආචිනන්තො දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා බ්‍රාහ්මණසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගන්ත්වා අග්ගිං පරිචරන්තො එකදිවසං මහතියා කංසපාතියා පායාසං ආදාය දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසන්තො විපස්සිං භගවන්තං ආකාසෙ චඞ්කමන්තං දිස්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො භගවන්තං අභිවාදෙත්වා දාතුකාමතං දස්සෙසි. පටිග්ගහෙසි භගවා අනුකම්පං උපාදාය. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ විභවසම්පන්නස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, වච්ඡපාලොතිස්ස නාමං අහොසි. සො බිම්බිසාරසමාගමෙ උරුවෙලකස්සපත්ථෙරෙන ඉද්ධිපාටිහාරියං දස්සෙත්වා සත්ථු පරමනිපච්චකාරෙ කතෙ තං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සත්තාහපබ්බජිතො එව විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.13.26-34) –

‘‘සුවණ්ණවණ්ණො සම්බුද්ධො, බාත්තිංසවරලක්ඛණො;

පවනා අභිනික්ඛන්තො, භික්ඛුසඞ්ඝපුරක්ඛතො.

‘‘මහච්චා කංසපාතියා, වඩ්ඪෙත්වා පායසං අහං;

ආහුතිං යිට්ඨුකාමො සො, උපනෙසිං බලිං අහං.

‘‘භගවා තම්හි සමයෙ, ලොකජෙට්ඨො නරාසභො;

චඞ්කමං සුසමාරූළ්හො, අම්බරෙ අනිලායනෙ.

‘‘තඤ්ච අච්ඡරියං දිස්වා, අබ්භුතං ලොමහංසනං;

ඨපයිත්වා කංසපාතිං, විපස්සිං අභිවාදයිං.

‘‘තුවං දෙවොසි සබ්බඤ්ඤූ, සදෙවෙ සහමානුසෙ;

අනුකම්පං උපාදාය, පටිග්ගණ්හ මහාමුනි.

‘‘පටිග්ගහෙසි භගවා, සබ්බඤ්ඤූ ලොකනායකො;

මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, සත්ථා ලොකෙ මහාමුනි.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං දානමදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, පායාසස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘එකතාලීසිතො කප්පෙ, බුද්ධො නාමාසි ඛත්තියො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සුඛෙනෙව අත්තනා නිබ්බානස්ස අධිගතභාවං විභාවෙන්තො –

71. ‘‘සුසුඛුමනිපුණත්ථදස්සිනා, මතිකුසලෙන නිවාතවුත්තිනා;

සංසෙවිතවුද්ධසීලිනා, නිබ්බානං න හි තෙන දුල්ලභ’’න්ති. –

ඉමං ගාථං අභාසි.

තත්ථ සුසුඛුමනිපුණත්ථදස්සිනාති අතිවිය දුද්දසට්ඨෙන සුඛුමෙ, සණ්හට්ඨෙන නිපුණෙ සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිඅත්ථෙ අනිච්චතාදිං ඔරොපෙත්වා පස්සතීති සුසුඛුමනිපුණත්ථදස්සී, තෙන. මතිකුසලෙනාති මතියා පඤ්ඤාය කුසලෙන ඡෙකෙන, ‘‘එවං පවත්තමානස්ස පඤ්ඤා වඩ්ඪති, එවං න වඩ්ඪතී’’ති ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගපඤ්ඤාය උප්පාදනෙ කුසලෙන. නිවාතවුත්තිනාති සබ්‍රහ්මචාරීසු නිවාතනීචවත්තනසීලෙන, වුඩ්ඪෙසු නවෙසු ච යථානුරූපපටිපත්තිනා. සංසෙවිතවුද්ධසීලිනාති සංසෙවිතං ආචිණ්ණං වුද්ධසීලං සංසෙවිතවුද්ධසීලං, තං යස්ස අත්ථි, තෙන සංසෙවිතවුද්ධසීලිනා. අථ වා සංසෙවිතා උපාසිතා වුද්ධසීලිනො එතෙනාති සංසෙවිතවුද්ධසීලී, තෙන. හීතිසද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා යො නිවාතවුත්ති සංසෙවිතවුද්ධසීලී මතිකුසලො සුසුඛුමනිපුණත්ථදස්සී ච, තස්මා නිබ්බානං න තස්ස දුල්ලභන්ති අත්ථො. නිවාතවුත්තිතාය හි සංසෙවිතවුද්ධසීලිතාය ච පණ්ඩිතා තං ඔවදිතබ්බං අනුසාසිතබ්බං මඤ්ඤන්ති, තෙසඤ්ච ඔවාදෙ ඨිතො සයං මතිකුසලතාය සුසුඛුමනිපුණත්ථදස්සිතාය ච විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව නිබ්බානං අධිගච්ඡතීති, අයමෙව ච ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණගාථා අහොසීති.

වච්ඡපාලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.