2. ආතුමත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යථා කළීරො සුසු වඩ්ඪිතග්ගොති ආයස්මතො ආතුමත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං ආචිනන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො විපස්සිං භගවන්තං අන්තරවීථියං ගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නමානසො ගන්ධොදකෙන ගන්ධචුණ්ණෙන ච පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අපරාපරං සුගතීසුයෙව සංසරන්තො කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා සමණධම්මං අකාසි, ඤාණස්ස පන අපරිපක්කත්තා විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි. අථ ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ආතුමොතිස්ස නාමං අහොසි. තස්ස වයප්පත්තස්ස මාතා ‘‘පුත්තස්ස මෙ භරියං ආනෙස්සාමා’’ති ඤාතකෙහි සම්මන්තෙසි. සො තං උපධාරෙත්වා හෙතුසම්පත්තියා චොදියමානො ‘‘කිං මය්හං ඝරාවාසෙන, ඉදානෙව පබ්බජිස්සාමී’’ති භික්ඛූනං සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජි. පබ්බජිතම්පි නං මාතා උප්පබ්බාජෙතුකාමා නානානයෙහි පලොභෙති. සො තස්සා අවසරං අදත්වා අත්තනො අජ්ඣාසයං පකාසෙන්තො –

72. ‘‘යථා කළීරො සුසු වඩ්ඪිතග්ගො, දුන්නික්ඛමො හොති පසාඛජාතො;

එවං අහං භරියායානීතාය, අනුමඤ්ඤ මං පබ්බජිතොම්හි දානී’’ති. –

ගාථං අභාසි.

තත්ථ කළීරොති අඞ්කුරො, ඉධ පන වංසඞ්කුරො අධිප්පෙතො. සුසූති තරුණො. වඩ්ඪිතග්ගොති පවඩ්ඪිතසාඛො. සුසුවඩ්ඪිතග්ගොති වා සුට්ඨු වඩ්ඪිතසාඛො සඤ්ජාතපත්තසාඛො. දුන්නික්ඛමොති වෙළුගුම්බතො නික්ඛාමෙතුං නීහරිතුං අසක්කුණෙය්‍යො. පසාඛජාතොති ජාතපසාඛො, සාඛානම්පි පබ්බෙ පබ්බෙ උප්පන්නඅනුසාඛො. එවං අහං භරියායානීතායාති යථා වංසො වඩ්ඪිතග්ගො වංසන්තරෙසු සංසට්ඨ සාඛාපසාඛො වෙළුගුම්බතො දුන්නීහරණීයො හොති, එවං අහම්පි භරියාය මය්හං ආනීතාය පුත්තධීතාදිවසෙන වඩ්ඪිතග්ගො ආසත්තිවසෙන ඝරාවාසතො දුන්නීහරණීයො භවෙය්‍යං. යථා පන වංසකළීරො අසඤ්ජාතසාඛබන්ධො වෙළුගුම්බතො සුනීහරණීයොව හොති, එවං අහම්පි අසඤ්ජාතපුත්තදාරාදිබන්ධො සුනීහරණීයො හොමි, තස්මා අනානීතාය එව භරියාය අනුමඤ්ඤ මං අත්තනාව මං අනුජානාපෙත්වා. පබ්බජිතොම්හි දානීති, ‘‘ඉදානි පන පබ්බජිතො අම්හි, සාධු සුට්ඨූ’’ති අත්තනො නෙක්ඛම්මාභිරතිං පකාසෙසි, අථ වා ‘‘අනුමඤ්ඤ මං පබ්බජිතොම්හි දානී’’ති මාතු කථෙති. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යදිපි තාය පුබ්බෙ නානුමතං, ඉදානි පන පබ්බජිතො අම්හි, තස්මා අනුමඤ්ඤ අනුජානාහි මං සමණභාවෙයෙව ඨාතුං, නාහං තයා නිවත්තනීයොති. එවං පන කථෙන්තො යථාඨිතොව විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා මග්ගපටිපාටියා කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.13.35-40) –

‘‘නිසජ්ජ පාසාදවරෙ, විපස්සිං අද්දසං ජිනං;

කකුධං විලසන්තංව, සබ්බඤ්ඤුං තමනාසකං.

‘‘පාසාදස්සාවිදූරෙ ච, ගච්ඡති ලොකනායකො;

පභා නිද්ධාවතෙ තස්ස, යථා ච සතරංසිනො.

‘‘ගන්ධොදකඤ්ච පග්ගය්හ, බුද්ධසෙට්ඨං සමොකිරිං;

තෙන චිත්තප්පසාදෙන, තත්ථ කාලඞ්කතො අහං.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං ගන්ධොදකමාකිරිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, සුගන්ධො නාම ඛත්තියො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා මාතරං ආපුච්ඡිත්වා තස්සා පෙක්ඛන්තියායෙව ආකාසෙන පක්කාමි. සො අරහත්තප්පත්තියා උත්තරිකාලම්පි අන්තරන්තරා තමෙව ගාථං පච්චුදාහාසි.

තත්ථ ‘‘පබ්බජිතොම්හී’’ති ඉමිනාපදෙසෙන අයම්පි ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණගාථා අහොසි අත්තනො සන්තානෙ රාගාදිමලස්ස පබ්බාජිතභාවදීපනතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘පබ්බාජයමත්තනො මලං, තස්මා ‘පබ්බජිතො’ති වුච්චතී’’ති (ධ. ප. 388).

ආතුමත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.