7. දුතියකුටිවිහාරිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

අයමාහු පුරාණියාති ආයස්මතො කුටිවිහාරිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සො කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො පසන්නමානසො පරිළාහකාලෙ නළවිලීවෙහි විරචිතං බීජනිං අදාසි. තං සත්ථා අනුමොදනගාථාය සම්පහංසෙසි. සෙසං යදෙත්ථ වත්තබ්බං, තං අඤ්ජනවනියත්ථෙරවත්ථුම්හි වුත්තසදිසමෙව. අයං පන විසෙසො – අයං කිර වුත්තනයෙන පබ්බජිත්වා අඤ්ඤතරාය පුරාණකුටිකාය විහරන්තො සමණධම්මං අචින්තෙත්වා, ‘‘අයං කුටිකා ජිණ්ණා, අඤ්ඤං කුටිකං කාතුං වට්ටතී’’ති නවකම්මවසෙන චිත්තං උප්පාදෙසි. තස්ස අත්ථකාමා දෙවතා සංවෙගජනනත්ථං ඉමං උත්තානොභාසං ගම්භීරත්ථං ‘‘අයමාහු’’ති ගාථමාහ.

57. තත්ථ අයන්ති ආසන්නපච්චක්ඛවචනං. ආහූති අහොසීති අත්ථො. ගාථාසුඛත්ථඤ්හි දීඝං කත්වා වුත්තං. පුරාණියාති පුරාතනී අද්ධගතා. අඤ්ඤං පත්ථයසෙ නවං කුටින්ති ඉමිස්සා කුටියා පුරාණභාවෙන ජිණ්ණතාය ඉතො අඤ්ඤං ඉදානි නිබ්බත්තනීයතාය නවං කුටිං පත්ථයසෙ පත්ථෙසි ආසීසසි. සබ්බෙන සබ්බං පන ආසං කුටියා විරාජය පුරාණියං විය නවායම්පි කුටියං ආසං තණ්හං අපෙක්ඛං විරාජෙහි, සබ්බසො තත්ථ විරත්තචිත්තො හොහි. කස්මා? යස්මා දුක්ඛා භික්ඛු පුන නවා නාම කුටි භික්ඛු පුන ඉදානි නිබ්බත්තියමානා දුක්ඛාවහත්තා දුක්ඛා, තස්මා අඤ්ඤං නවං දුක්ඛං අනුප්පාදෙන්තො යථානිබ්බත්තායං පුරාණියංයෙව කුටියං ඨත්වා අත්තනා කතබ්බං කරොහීති. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ත්වං, භික්ඛු, ‘‘අයං පුරාණී තිණකුටිකා ජිණ්ණා’’ති අඤ්ඤං නවං තිණකුටිකං කාතුං ඉච්ඡසි, න සමණධම්මං, එවං ඉච්ඡන්තො පන භාවනාය අනනුයුඤ්ජනෙන පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා අනතිවත්තනතො ආයතිං අත්තභාවකුටිම්පි පත්ථෙන්තො කාතුං ඉච්ඡන්තොයෙව නාම හොති. සා පන නවා තිණකුටි විය කරණදුක්ඛෙන තතො භිය්‍යොපි ජරාමරණසොකපරිදෙවාදිදුක්ඛසංසට්ඨතාය දුක්ඛා, තස්මා තිණකුටියං විය අත්තභාවකුටියං ආසං අපෙක්ඛං විරාජය සබ්බසො තත්ථ විරත්තචිත්තො හොහි, එවං තෙ වට්ටදුක්ඛං න භවිස්සතීති. දෙවතාය ච වචනං සුත්වා ථෙරො සංවෙගජාතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා ඝටෙන්තො වායමන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.11.36-46) –

‘‘පදුමුත්තරබුද්ධස්ස, ලොකජෙට්ඨස්ස තාදිනො;

තිණත්ථරෙ නිසින්නස්ස, උපසන්තස්ස තාදිනො.

‘‘නළමාලං ගහෙත්වාන, බන්ධිත්වා බීජනිං අහං;

බුද්ධස්ස උපනාමෙසිං, ද්විපදින්දස්ස තාදිනො.

‘‘පටිග්ගහෙත්වා සබ්බඤ්ඤූ, බීජනිං ලොකනායකො;

මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, ඉමං ගාථං අභාසථ.

‘‘යථා මෙ කායො නිබ්බාති, පරිළාහො න විජ්ජති;

තථෙව තිවිධග්ගීහි, චිත්තං තව විමුච්චතු.

‘‘සබ්බෙ දෙවා සමාගච්ඡුං, යෙ කෙචි වනනිස්සිතා;

සොස්සාම බුද්ධවචනං, හාසයන්තඤ්ච දායකං.

‘‘නිසින්නො භගවා තත්ථ, දෙවසඞ්ඝපුරක්ඛතො;

දායකං සම්පහංසෙන්තො, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘ඉමිනා බීජනිදානෙන, චිත්තස්ස පණිධීහි ච;

සුබ්බතො නාම නාමෙන, චක්කවත්තී භවිස්සති.

‘‘තෙන කම්මාවසෙසෙන, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

මාලුතො නාම නාමෙන, චක්කවත්තී භවිස්සති.

‘‘ඉමිනා බීජනිදානෙන, සම්මානවිපුලෙන ච;

කප්පසතසහස්සම්පි, දුග්ගතිං නුපපජ්ජති.

‘‘තිංසකප්පසහස්සම්හි, සුබ්බතා අට්ඨතිංස තෙ;

එකූනතිංසසහස්සෙ, අට්ඨ මාලුතනාමකා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තෙ පන පතිට්ඨිතො ‘‘අයං මෙ අරහත්තප්පත්තියා අඞ්කුසභූතා’’ති තමෙව ගාථං පච්චුදාහාසි. සායෙව ච ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණගාථා අහොසි. කුටිඔවාදෙන ලද්ධවිසෙසත්තා චස්ස කුටිවිහාරීත්වෙව සමඤ්ඤා අහොසීති.

දුතියකුටිවිහාරිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.