4. සානුත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

මතං වා අම්ම රොදන්තීති ආයස්මතො සානුත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො ඉතො චතුනවුතෙ කප්පෙ සිද්ධත්ථස්ස භගවතො හත්ථපාදධොවනමුඛවික්ඛාලනානං අත්ථාය උදකං උපනෙසි. සත්ථා හි භොජනකාලෙ හත්ථපාදෙ ධොවිතුකාමො අහොසි. සො සත්ථු ආකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා උදකං උපනෙසි. භගවා හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා භුඤ්ජිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙතුකාමො අහොසි. සො තම්පි ඤත්වා මුඛොදකං උපනෙසි. සත්ථා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා මුඛධොවනකිච්චං නිට්ඨාපෙසි. එවං භගවා අනුකම්පං උපාදාය තෙන කරීයමානං වෙය්‍යාවච්චං සාදියි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්ස උපාසකස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්මිං ගබ්භගතෙයෙව පිතා පවාසං ගතො, උපාසිකා දසමාසච්චයෙන පුත්තං විජායිත්වා සානූතිස්ස නාමං අකාසි. තස්මිං අනුක්කමෙන වඩ්ඪන්තෙ සත්තවස්සිකංයෙව නං භික්ඛූනං සන්තිකෙ පබ්බාජෙසි, ‘‘එවමයං අනන්තරායො වඩ්ඪිත්වා අච්චන්තසුඛභාගී භවිස්සතී’’ති. ‘‘සො සානුසාමණෙරො’’ති පඤ්ඤාතො පඤ්ඤවා වත්තසම්පන්නො බහුස්සුතො ධම්මකථිකො සත්තෙසු මෙත්තජ්ඣාසයො හුත්වා දෙවමනුස්සානං පියො අහොසි මනාපොති සබ්බං සානුසුත්තෙ ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං.

තස්ස අතීතජාතියං මාතා යක්ඛයොනියං නිබ්බත්ති. තං යක්ඛා ‘‘සානුත්ථෙරස්ස අයං මාතා’’ති ගරුචිත්තිකාරබහුලා හුත්වා මානෙන්ති. එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පුථුජ්ජනභාවස්ස ආදීනවං විභාවෙන්තං විය එකදිවසං සානුස්ස යොනිසො මනසිකාරාභාවා අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තස්ස විබ්භමිතුකාමතාචිත්තං උප්පජ්ජි. තං තස්ස යක්ඛිනිමාතා ඤත්වා මනුස්සමාතුයා ආරොචෙසි – ‘‘තව පුත්තො, සානු, ‘විබ්භමිස්සාමී’ති චිත්තං උප්පාදෙසි, තස්මා ත්වං –

‘‘සානුං පබුද්ධං වජ්ජාසි, යක්ඛානං වචනං ඉදං;

මාකාසි පාපකං කම්මං, ආවි වා යදි වා රහො.

‘‘සචෙ ත්වං පාපකං කම්මං, කරිස්සසි කරොසි වා;

න තෙ දුක්ඛා පමුත්‍යත්ථි, උප්පච්චාපි පලායතො’’ති. (සං. නි. 1.239; ධ. ප. අට්ඨ. 2.325 සානුසාමණෙරවත්ථු) –

එවං භණාහී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා යක්ඛිනිමාතා තත්ථෙවන්තරධායි. මනුස්සමාතා පන තං සුත්වා පරිදෙවසොකසමාපන්නා චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා අහොසි. අථ සානුසාමණෙරො පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය මාතු සන්තිකං උපගතො මාතරං රොදමානං දිස්වා ‘‘අම්ම, කිං නිස්සාය රොදසී’’ති වත්වා ‘‘තං නිස්සායා’’ති ච වුත්තො මාතු ‘‘මතං වා, අම්ම, රොදන්ති, යො වා ජීවං න දිස්සතී’’ති ගාථං අභාසි.

44. තස්සත්ථො – ‘‘අම්ම, රොදන්තා නාම ඤාතකා මිත්තා වා අත්තනො ඤාතකං මිත්තං වා මතං උද්දිස්ස රොදන්ති පරලොකං ගතත්තා, යො වා ඤාතකො මිත්තො වා ජීවං ජීවන්තො දෙසන්තරං පක්කන්තතාය ච න දිස්සති, තං වා උද්දිස්ස රොදන්ති, උභයම්පෙතං මයි න විජ්ජති, එවං සන්තෙ ජීවන්තං ධරමානං මං පුරතො ඨිතං පස්සන්තී; කස්මා, අම්ම, රොදසි?මං උද්දිස්ස තව රොදනස්ස කාරණමෙව නත්ථී’’ති.

තං සුත්වා තස්ස මාතා ‘‘මරණඤ්හෙතං, භික්ඛවෙ, යො සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තතී’’ති (ම. නි. 3.63) සුත්තපදානුසාරෙන උප්පබ්බජනං අරියස්ස විනයෙ මරණන්ති දස්සෙන්තී –

‘‘මතං වා පුත්ත රොදන්ති, යො වා ජීවං න දිස්සති;

යො ච කාමෙ චජිත්වාන, පුනරාගච්ඡතෙ ඉධ.

‘‘තං වාපි පුත්ත රොදන්ති, පුන ජීවං මතො හි සො;

කුක්කුළා උබ්භතො තාත, කුක්කුළං පතිතුමිච්ඡසී’’ති. (සං. නි. 1.239; ධ. ප. අට්ඨ. 2.සානුසාමණෙරවත්ථු) –

ගාථාද්වයං අභාසි.

තත්ථ කාමෙ චජිත්වානාති නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයෙන වත්ථුකාමෙ පහාය, තඤ්ච කිලෙසකාමස්ස තදඞ්ගප්පහානවසෙන වෙදිතබ්බං. පබ්බජ්ජා හෙත්ථ කාමපරිච්චාගො අධිප්පෙතො. පුනරාගච්ඡතෙ ඉධාති ඉධ ගෙහෙ පුනදෙව ආගච්ඡති, හීනායාවත්තනං සන්ධාය වදති. තං වාපීති යො පබ්බජිත්වා විබ්භමති, තං වාපි පුග්ගලං මතං වියමාදිසියො රොදන්ති. කස්මාති චෙ? පුන ජීවං මතො හි සොති විබ්භමනතො පච්ඡා යො ජීවන්තො, සො ගුණමරණෙන අත්ථතො මතොයෙව. ඉදානිස්ස සවිසෙසසංවෙගං ජනෙතුං ‘‘කුක්කුළා’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – ‘‘අහොරත්තං ආදිත්තං විය හුත්වා ඩහනට්ඨෙන කුක්කුළනිරයසදිසත්තා කුක්කුළා ගිහිභාවා අනුකම්පන්තියා මයා උබ්භතො උද්ධතො, තාත සානු, කුක්කුළං පතිතුං ඉච්ඡසි පතිතුකාමොසී’’ති.

තං සුත්වා සානුසාමණෙරො සංවෙගජාතො හුත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.21.25-29) –

‘‘භුඤ්ජන්තං සමණං දිස්වා, විප්පසන්නමනාවිලං;

ඝටෙනොදකමාදාය, සිද්ධත්ථස්ස අදාසහං.

‘‘නිම්මලො හොමහං අජ්ජ, විමලො ඛීණසංසයො;

භවෙ නිබ්බත්තමානස්ස, ඵලං නිබ්බත්තතෙ සුභං.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, උදකං යමදාසහං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, දකදානස්සිදං ඵලං.

‘‘එකසට්ඨිම්හිතො කප්පෙ, එකොව විමලො අහු;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා ථෙරො ඉමිස්සා ගාථාය වසෙන ‘‘මය්හං විපස්සනාරම්භො අරහත්තප්පත්ති ච ජාතා’’ති උදානවසෙන තමෙව ගාථං පච්චුදාහාසි.

සානුත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.